Skocz do zawartości




Zdjęcie

Epoki


  • Zaloguj się, aby dodać odpowiedź
54 odpowiedzi w tym temacie

Katalogi.pl

Katalogi.pl
  • Bywalec

#1 aisunia

aisunia

    1

  • Members
  • PipPipPip
  • 5370 postów

Napisano 08 czerwiec 2005 - 08:44

----->>>ANTYK<<<------

MITOLOGIA

Mit- z gr. Mythos- słowo, mowa, opowieść. Opowieść narracyjna organizująca i wyrażająca wierzenia danej społeczności. Zwykle ustnie przekazywana z pokolenia na pokolenia.

Bogowie:

Hera( Junona)- żona Zeusa, królowa bogów, bogini małżeństwa, wierności, nieba, kobieta dumna, na głowie nosi diament z gwiazdą, oczy ciemne, surowe, rozkazujące;
Dzeus ( Jowisz)- wychował się na ziemi, jego ojciec- Kronos- zjadł jego rodzeństwo, po pewnym czasie zwymiotował je, bóg wszystkich bogów, ludzi, ziemi, gdy był zdenerwowany, rzucał piorunami, zmienny jak niebo, otaczał opieką pracę ludzką, na szlach ważył losy nieśmiertelnych i wg szali ssyłał dobro i zło, dolę i niedolę.
Atena ( Minewa)- bogini mądrości, wojny, sztuki, wyskoczyła z głowy Zeusa, opiekunka Aten, ulubione dziecko Zeusa, mogła używać jego piorunów;
Afrodyta (Wenus)- najpiękniejsza z bogiń, bogini miłości i piękności, wyłoniła się z piany morskiej niedaleko Cypru, sierota, pod każdym jej krokiem wyrastaly kwiaty, jej mężem był Adonis.
Hades- (Pluton)- syn Kronosa i Rei, bóg bogactwa i świata umarłych, surowy lecz sprawiedliwy, odrzuca wszystkie prośby o litość, ale nie jest zły, jego królestwo nie jest miejscem ognia i tortur, do jego królestwa jedzie się przez pustynię tchnąca siarką, bagna, moczary, dookoła jeżą się strome skały
Hefajstos (Wulkan)- syn Zeusa i Hery, kulawy bóg- kowal, patron rzemieślników i kowali, był tak brzydki, że jego matka Hera, nie chciała go widzieć na oczy, a inni bogowie się z niego śmiali, mąż Afrodyty
Hermes (Merkury)- syn Zeusa i Mai, patron handlu, posłaniec bogów (uskrzydlone sandały), bóg kupców i złodziei
Ares (Mars)- syn Zeusa i Hery, bóg wojny, lubił walkę, symbol- miecz
Nike ( Wiktoria)- bogini zwycięstwa, uskrzydlona kobieta
Demeter ( Cerera)- córka Kronosa i Rei, bogini pól i urodzaju, jej córka to Kora (Persefona), gdy Hades ją porwał, Demeter sprowadziła nieurodzaj na całą ziemię, patronka rolnictwa
Apollo (Fergus)- syn Zeusa i Latony, bóg wyroczni, patron nauki i sztuki, pan życia i śmierci, bóg słońca, symbol- laur
Hestia( Westa)- najstarsza córka Kronosa i Rei, bogini ogniska domowego, opiekunka małżeństw, rodzin
Dionizos ( Bachus)- syn Zeusa i Semele, bóg winnej latorośli, wina i płodnych sił natury

HISTORIA WOJNY TROJAŃSKIEJ

1. Plan wydarzeń:
a) bogini Eris rzuca jabłko niezgody.
B) Parys rozsądza spór 3 bogiń na rzecz Afrodyty
c) Porwanie Heleny
d) Przygotowania Greków do wyprawy wojennej przeciw Troi:
- objęcie dowództwa przez Agamemnona
- podstępne znalezienie Achillesa przez Odyseusza
- ofiara Ifygenii
- proroctwo; wojna będzie trwała 9 lat, a w 10 zwycięży Troja (wąż pożarł 8 wróbli i matkę , a potem skamieniał)
e) przebieg wojny:
- poselstwo greckie z żądaniami oddania Heleny
- oblężenie Troi
- dzielne odbieranie szturmów na Troję
- pojedynek wodzów
- zaangażowanie się bogów w działania wojenne po obu stronach
- zaraza w obozie greckim w 10 roku wojny
- Achilles obraża się i odmawia udziału w walce
- Pojedynek Achillesa z Hektorem
- Śmierć obu bohaterów
- Wykradzenie posagu Ateny
- Koń trojański i rzeź miasta
- Zagłada Troi


LITERATURA GRECKA

HOMER

EPOS- to jeden z głównych gatunków epickich. Obejmuje rozbudowane utwory, nacechowane rozwagą i patosem, zazwyczaj wierszowane, ukazujące dzieje legendarnych lub historycznych bohaterów na tle wydarzeń przełomowych dla danej społeczności narodowej. Prototypem epopei w literaturze greckiej była „Iliada”i „Odyseja”.

Dla epopei homeryckiej charakterystyczne jest występowanie dwóch płaszczyzn fabularnych:
1. Plan boski (olimpijski)}paralelizm składniowo- fabularny
2. Plan ludzki (ziemski)

Świat realny miesza się ze światem boskim. Zeus decyduje o wyniku pojedynku między Hektorem a Achillesem. Do sporu wtrąca się też Atena( po stronie Achillesa). Szczegółowość opisów to brutalność, drastyczność i naturalistyczne sceny.
Porównania homeryckie- jeden człon stanowi rozwinięty obraz poetycki, najczęściej zaczerpnięty z życia zwierząt lub zjawisk przyrody.

Cechy eposu:
- zaczyna się od inwokacji rozbudowanej w apostrofach (uroczysty zwrot do bóstwa, Boga, z prośbą o natchnienie)
- tematyka: przełomowe wydarzenie historyczne- w Iliadzie jest to 10 rok Wojny Trojanskiej
- posiada narratora (ujawnia się w inwokacji)
- przełomowy tekst eposu dzieli się na partie narracyjne i dialogi, które wypowiadaja bohaterowie, ich wypowiedzi ujmowane są w cudzysłowiu
- podzial na wersy- epos ma zwiazki z liryka
- zwiazki z epika: narrator, dialogi, fabuła
- szczegółowość opisów
- liczba ksiąg w eposie podzielna przez 6
- epos dal początek powieści


TYRTEUSZ
Pozostał on w świadomości ludzi symbolem poety bojownika, patrioty, głoszącego, że zaszczytnie jest bić się i umierać za ojczyznę. Zyl w VII wieku p.n.e. Zagrzewal do walki Spartan, którzy podobno wlasnie dzieki jego poezji pokonali wroga. Był wodzem II wojny mesenskiej. Uwazal ze nie ma nic piekniejszego niż smierc w pierwszym szeregu podczas walki o ojczyzne,
Motywy tyrtejskie- motywy walki o ojczyzne, poezja tyrtejska ozczacza poezję czynu , zagrzewającą do walki, opiewająca bohaterstwo tych, którzy potrafia oddac zycie za ojczyzne.
Pojawiaja się one w kolejnych epokach. Tyrteuszami nazywa się bohaterow ginacych za ojczyzne. W Polsce pojecie to odzylo w romantyźmie.

SAFONA
Poetka: pisala krotkie zwiezle wiersze bezrymowe, nieliczne epitety, metafory, liryka zwrotu do adresata, dominuje funkcja impresywna
Kobieta: próżna, zadufana w sobie, przemądrzała, gardzi ludźmi, którzy nie zajmuja się poezją, egoistka, obsesja na punkcie poezji, marzy o sławie i nieśmiertelności, lubi pouczać czytelników
Greczynka: nawiazanie do mitologii(swiat podziemny)

Żyła na wyspie Lesbos, prowadzila szkołę dla dziewcząt, zajmowala się pisaniem wierszy. Jej postac obrosla legendą- podejrzewana o odmienne upodobania seksualne

SOFOKLES

Cechy dramatu antycznego


Początek tragedii greckiej sięga misteriów dionizyjskich, podczas których uczestnicy śpiewali pieśni obrzędowe ku czci Dionizosa. W pierwotnej swej postaci spektaklowa część obchodów dionizyjskich związana była z występami chórów, którym przewodził Koryfeusz, chór wykonywał pieśni zwane dytyrambami. Dalszym krokiem w kierunku wykształcenia się tragedii jako utworu scenicznego było wprowadzenie mówiącego aktora. Tę zasługę przypisuje się poecie Tespisowi.
W tragedii antycznej nie ma podziału na akty i sceny:
- prologos- zapowiedź
- parodos- wstępna pieśń chóru
- epejsodiony- sceny dialogowe
- stasimony- wystąpienia chóru
- kommos- lament bohatera
- eksodos- ostatnia pieśń chóru
- epilog- część ostatnia dramatu

Cechy tragedii antycznej:
- podział na tragedię i komedię
- zasada trzech jedności: czas- 24 h, miejsce: przed palacem w Tebach, akcja: klotnia Kreona i Antygony
- istnienie chóru
- ograniczona liczba aktorów na scenie- 3
- aktorzy byli mężczyznami
- tragizm postaci
- konflikt tragiczny- zderzenie się dwoch przeciwnych swiatopogladow- tragiczne zakonczenie
- emocje i wzruszenia po przeczytaniu lub obejrzeniu
Katharsis: w poetyce Arystotelesa termin okreslenia estetyczno- emocjonalnego funkcji tragedii, polegajacej na wyzwoleniu się widza z uczucia strachu i litosci poprzez intensywne ich przezycie.
Stan oczyszczenia, wyładowania się, wyżycia się, który ma nastapic pod wplywem ogladalnego przedstawienia, w dzisiejszych czasach można to osignac poprzez pojscie do kina, teatru.

W dramacie antycznym pojawia się wieszcz- posrednik ludzi z Bogiem.

LOSY ANTYGONY I KREONA:

- przepowiednia: Edyp syn Lajosa i Jokasty zabija ojca i zeni się z matka
- narodziny Edypa
- porzucenie i okaleczenie dziecka
- znalezienie go przez pasterzy i oddanie go krolowej Koryntu
- nieszczesliwe dziecinstwo Edypa
- podroz Edypa do wyroczni w Delf
- nieswiadome zabicie ojca przez Edypa w wawozie
- spelnienie się 1 czesci przepowiedni
- Kreon szwagier Lajosa zostaje wladca teb
- Pojawienie się Sfinksa
- Zagadka sfinksa
- Zabijanie przez sfinksa niewinnych ludzi
- Proroczy sen edypa rozw. Zagadke
- Rozwiazanie zagadki
- Smierc sfinksa
- Slub Edypa z Jokasta- 2 czesc przepowiedni
- Narodziny dzieci edypa: antygona, ismena, polinejkes, eteokles
- Klatwa bogow
- Wyjasnienie przez terezjasza przyczyn klatwy
- Samobojstwo jokasty
- Okaleczenie i tulaczka edypa
- Walka o wladze polinejkesa i eteoklesa
- Smierc braci w bratobojczej walce
- Rzady kreona
- Zakaz kreona- grzebania zwlok polinejkesa
- Zlamanie zakazu przez antygone
- Tragiczna smierc antygony


LITERATURA RZYMSKA

HORACY
„Stawiłem sobie pomnik”- (trwalszy niż ze spiżu)- najsłynniejsza oda Horacego, która podejmuje temat nueśmiertelności poety, Twórczość, poezja, dzieło życia daje poecie sławę i nieśmiertelność. „Non omnis moriar”- nie wszystek umrę- pozostanie po mnie sława i poezja. „carpe diem”- ciesz się dniem.

MAREK AURELIUSZ

W „rozmyślaniach” Marek Aureliusz przedstawia zasady filozofii stoickiej. Autor komponuje swój tekst z szeregu pytań skierowanych do czytelnika dotyczacych zasad, którymi powinniśmy kierować się w życiu. Autor uważa, że nie można popadac w skrajnosci.należy znaleźć w swym życiu czas na pracę i przyjemności. Nie można wybrać tylko jednej opcji. Należy kierować się zasadą umiaru i obserwować otaczający nas świat zwierząt i roślin, który cechuje pełna harmonia. Człowiek powinien osiągnąć taką harmonię w swoim zyciu. Główną myślą stoików było stwierdzenie: „w kazdej sytuacji znaleźć stoicki spokoj”. Uwazali ze czlowiek nie może bezgranicznie poddac się ani uczuciu radosci ani rozpaczy. W kazdej sytuacji zyciowej zachowac kamienna twarz i trzymac emocje na wodzy. Tworca filozofii stoickiej- Zenon z Kition (grek), nastepca- Marek Aureliusz (rzymianin).

BIBLIA

Informacje ogólne:

BIBLIA= Stary Testament (46 ksiag) + Nowy Testament (27 ksiag)
Testament oznacza przymierze.
Czas powstania: XIII wiek p.n.e. do I w p.n.e- Stary testament, II polowa I w n.e- Nowy

Stary testament Nowy testament
Język: hebrajski
Tematyka: wydarzenia przed narodzinami Chrystusa (I Ksiega starego testamentu to ksiega rodzaju, inne ksiegi: liczb, przysłów, Hioba, Psalmów, Mądrości, Wyjscia Grecki
Narodziny i zycie Chrystusa, zycie swietej rodziny, dzialalnosc Apostolow (I czesc N. Test. To 4 ewangelie: wg sw Mateusza, marka, Lukasza, Jana, II dzial- dzieje apostolskie, opis dzialalnosci sw piotra i pawla, III dzial- listy apostolskie, IV- apokalipsa Sw. Jana


Wulgata- powstaje w IV w n.e.- tlumaczenie Biblii na jezyk lacinski, za tlumacza uchodzi sw. Hieronim. Pierwsze tlumaczeia Biblii na polski- sredniowiecze- były to tzw. Psalterz Florianski i pulawski. Pierwsza przetlumaczona Biblia to Biblia Krolowej Zofii. W XVI wieku powstaje najlepsze tlumacxzenie- ks. Jakuba Wujka.

Stary testament:

„Ksiega rodzaju”:
Pierwsza z tzw. Ksiag Mojzeszowych- inaczej pieciksiag, wedlug legendy ich autorstwo przypisywane jest Mojzeszowi, w rzeczywistosci ksiegi te spisywano dosc dlugo od XIII w do 8 w p.n.e. Ostateczny ksztalt- czasy rzymskie
Ksiega rodzaju zawiera:
- biblijny zapis mitu o stworzeniu swiata i czlowieka
- opis wygnania z raju
- historia potopu
- historia Abrahama, Izaaka, Jakuba

TRESC:
- Bog stworzyl swiat w 7 dni: 1- Ziemia oblana wodami, noc, dzien;2- oddzielil niebo od ziemi; 3-powstanie lądu, roślin; 4-gwiazdy i planety; 5-ryby, gady, ptaki;6-plazy, ssaki, czlowiek

Po stwrzeniu ludzi Bog umiescil ich w raju- Edenie, mieli tylko jeden zakaz- nie jesc owocow z drzewa wiadomosci. Za namowa tajemniczego mężą Ewa łamie zakaz i namawia do tego Adama. Po spozyciu owocu odkrywaja wlasna nagosc- pierwsza ludzka zasada spoleczna- poczatki kultury. Ewa i Adam zostaja wygnani z raju i musza się usamodzielnic.

Kain i Abel:
Kain zazdrosci Ablowi przychylnosci Boga i go zabija. Kara- wygnananie „na wschod od Edenu”. Bog oznacza go szczegolnym znamieniem na ciele- zabrania komukolwiek go zabic. Sprawianie klopotow przez ludzi sprawilo, że Bog znalazl bardziej radyky sposób.

POTOP
Bog darzyl zyczliwoscia tylko Noego, wybral go do zbudowania arki- na która miał zabrac rodzine i pary zwierzat z kazdego gatunku. Potem zostal zeslany na ziemie 40- dobowy deszcz, który ja calkowicie zalal. Po opadnieciu wody Noe i arka wychodza i zaczynaja wszystko od nowa. Trzej synowie Nogo daja poczatek trzem rasom ludzkim- Cham- Murzynom, Jafem- bialym z polnocy, Sem- Żydom.

Ksiega Koheleta:
Marnosc- dążęnie do slawy, wiedza, wyksztalcenie, bogactwo
Tresc: rozwazania nad sensem zycia ludzkiego, pada pytanie jaka jest droga do prawdziwego szcezscia, nie znajduje odpowiedzi, stwierzda ze wsyztsko jest marnoscia. Slowa te powtarzaja się jak refren. Zjawiska cykliczne przyrody sa bezcelowe- zasady którymi Bog rzadzi swiatem nie sa czlowiekowi znane. Za bezcelowe trzeba uwazac wszystkie wysilki zmierzajace do osiagniecia trwalego szczescia. Nie przynosza go ani bogactwa, slawa ani rozkosz, madrosc. Zycie jest pelne daremych trudow a panujaca na swiecie niesprawiedliwosc czyni je wprost nieznajomym. Ostatecznie spotyka wsyztskich ten sam los- smier, a potem tylko smutny obyt w szeolu.
Kohelet nie wpada w pesymizm. Dostrzega również dobre strony zycia, przynoszace radosc. Radzi korzystac z dobr stworzonych przez Boga,ale pamietac ze z wsyztskiego będzie trzeba kiedys zdac sprawe przed Bogiem.

Ksiega Hioba

ZESZYT

NOWY TESTAMENT:

Przypowiesc- gat.literacki, utwor narracyjny, w którym postacie i wydarzenia sa przykladami uniwersalnych prawidel ludzkiej egzystencji. Fabula często jest uschematyzowana, uboga w realia. Przyklady przyp- zeszyt

USTNA:
2. Żywotnosc motywow mitologicznych i biblijnych na przykladzie wybranych epok literackich.

2. Mit Dedala i Ikara (plan wydarzeń):
- Dedal buduje na krecie labirynt
- Minos nie chce wypuścić mistrza z wyspy
- Skonstruowanie skrzydeł i ucieczka za ich pomocą
- Upadek Ikara

3. Symbole:
a) Ikar:
- młodzieńczy zapał, nierozwaga
- zbyt duże roszczenia
- chęć zbliżenia się do ideału
- marzenia o podniebnych lotach
- chęć zdobycia przestworzy
- brawura
- fascynacja
- przekroczenie bariery bezpieczeństwa, ludzkich możliwości

B) Dedal:
- rozsądek
- rozwaga
- ostrożność
- chęć powrotu do Ojczyzny
- doświadczenie życiowe
- liczenie się z realiami życia
- umiejętność oceny niebezpieczeństwa


Ikarowe loty- śmiałe plany, ryzykowne posunięcia, których realizacja może się skończyć tragicznie.

4. Ernest bryll: „ Wciąż o Ikarach głoszą”:
- podmiot liryczny stawia na idealizm, marzycielstwo, na zapał, chęć poznania czegoś nowego, a nie na cnoty zbyt przyziemne, jak: rozwaga, rozsądek
5. Współcześni Ikarzy:
- astronauta
- kaskader
- pilot
- rajdowiec
- wynalazca
- alpinista

Nike w Mitologii Nike, która się waha
Wiktoria „ waha się”
Bogini wojny „ Skrzydła drżą”
Obwieszczająca zwycięstwo „ ma ochotę podejść i pocałować go w czoło”(młodzieńca, który idzie na pewną śmierć)
Uosobienie potęgi „ boi się”
Czarnowłosa dziewica „Uosobienie matki, kobiety, opiekunki”, „stoi po stronie pokonanych”


Poeta polemizuje z mitem boskości, z tradycją kulturową, buntuje się przeciwko wojnie, przemocy, wysyłania młodych na wojnę.
Autor wiersza opisuje boginię zwycięstwa, zwykle bezlitosną i bezwzględną, tu zastanawiającą się nad losem młodzieńca.

NIOBE:
Mit:
Niobe wyszła za mąż za Amfiona, króla Teb. Mieli oni 14 dzieci, z których Niobe była tak dumna, że uważała się za bardziej godną od Latony i tym wywołała jej gniew, a jej dzieci pomściły zniewagę, zabijając na oczach Niobe wszystkie jej dzieci. Zrozpaczoną matkę Zeus zamienił w kamień.

Mit o Niobe był tematem nie zachowanych tragedii Sofoklesa i Ajschylosa. Był natchnieniem wielu poetów i kompozytorów oper. Również częsty temat w greckim malarstwie wazowym oraz rzeźbie ( Śmierć Niobidów z IV w. p.n.e. przypisywana Skopasowi) jak i w sztuce nowożytnej (Tintoretto J.L. David).

Mity zainspirowały wielu poetów, pisarzy, rzeźbiarzy i innych do stworzenia wspaniałych dzieł.
Mit o Syzyfie wykorzystuje Stefan Żeromski w powieści „ Syzyfowe Prace”. Bezowocny wysiłek Syzyfa wprowadza pisarz w tytule jako metaforę. Ma ono pokazać daremność wysiłku rusyfikatorów, którym nie uda się zrusyfikować młodzieży polskiej. W literaturze współczesnej do kultury antycznej oraz mitologii greckiej nawiązuje w wielu wierszach Zbigniew Herbert. Przykładem może być „ Nike, która się waha”. Autor wiersza polemizuje z mitem boskości, tradycją kulturową, buntuje się przeciwko wojnie, przemocy. Poeta opisuje boginię zwycięstwa, zwykle bezlitosną i bezwzględną, tu zastanawiająca się nad losem młodzieńca.
Następnym przykładem może być mit o Niobe. Opowiada on o bogini, która wyszła za mąż za Amfiona, króla Teb. Mieli oni 14 dzieci, z których Niobe była tak dumna, że uważała się za bardziej godną od Latony i tym wywołała jej gniew, a jej dzieci pomściły zniewagę, zabijając na oczach Niobe wszystkie jej dzieci. Zrozpaczoną matkę Zeus zamienił w kamień.

Mit o Niobe był tematem nie zachowanych tragedii Sofoklesa i Ajschylosa. Był natchnieniem wielu poetów i kompozytorów oper. Również częsty temat w greckim malarstwie wazowym oraz rzeźbie ( Śmierć Niobidów z IV w. p.n.e. przypisywana Skopasowi) jak i w sztuce nowożytnej (Tintoretto J.L. David).

Ostatnim przykładem jest mit Dedala i Ikara. Opowiada on o ojcu i synu, którzy reprezentują dwie odmienne postawy życiowe. Ikar symbolizuje młodzieńczy zapał, chęć zbliżenia się do ideału, nierozwagę, natomiast Dedal rozsądek, ostrożność, liczenie się z realiami życia. Mit ten wykorzystał Ernest Bryll w wierszu: „Wciąż o Ikarach głoszą”. Podmiot liryczny w wierszu stawia na idealizm, marzycielstwo, chęć poznania czegoś nowego, a nie na cnoty zbyt przyziemne, jak rozsądek, rozwaga.

Egida Tarcza Zeusa ze skóry z kozy Amaltei Opieka, patronat
Stajnia Augiasza Stajnia, w której nie sprzątano 30 lat Brud, zaniedbanie
Pięta Achillesa Jedyny śmiertelny punkt Achillesa Słaby punkt
Koń trojański Sposób, przy pomocy którego Achajowie zdobyli Troję Podstęp
Syzyfowa Praca Kara, jaka spotkała Syzyfa Bezsensowna praca
Róg obfitości Złamany róg kozy Amaltei, który pobłogosławił Zeus Dostatek, dobrobyt
Puszka Pandory Puszka z chorobami, nieszczęściami i plagami kłopoty
Jabłko niezgody Pośrednia przyczyna Wojny Trojańskiej Powód do kłótni
Narcyz Młodzieniec zakochany sam w sobie Samolubstwo, egoizm
Męki Tantala Kara Tantala, polegająca na tym, że nie mógł dosięgnąć owoców wiszących nad jego głową, ani napić się wody, na której stał Cierpienie z powodu czegoś, co jest w zasięgu naszej ręki, a jest niemożliwe do zdobycia
Wieża Babel Roznorodnosc pogladow
Węzeł gordyjski Węzeł, którego nikt nie potrafił rozwiązać Proste rozwiązanie czegoś trudnego
Strzała Amora Kogo ugodziła, ten się zakochiwał Miłość od pierwszego wejrzenia

Niewierny Tomasz Niedowiarek chcacy wsyztsko sprawdzic osobiscie
Hiobowa wieść Nieszczesliwa tragiczna wiadomosc
Żeź niewiniatek Sprawdzian którego wiekszosc uczestnikow nie zalicza









3. Rola poety i poezji w Antyku:

W starozytnej grecji epoka liryki przypada na VII i VI w p.n.e.. Wtedy liryka była zaliczana do muzyki i z nia była zwiazana. Nazwa liryka pochodzi od liry- instrumentu strunowego popularnego w Grecji.
Liryka grecka przekazala potomnym urozmaicone miary wierszowe, nawzy gatunkow a także sposoby ujmowania w poezji ludzkich uczuc i wzruszen.


#2 aisunia

aisunia

    1

  • Members
  • PipPipPip
  • 5370 postów

Napisano 08 czerwiec 2005 - 08:46

----->>>SREDNIOWIECZE<<<-----

Geneza nazwy:
Nazwę stworzyli ludzie zyjacy w renesansie. Nazwa ma nacechowanie ujemne i dowodzi ze ludzie renesansu negatywnie oceniali epoke oddzielajaca ich od antyku.

Granice czasowe: V-XV- Europa, X-XV- Polska
476r- upadek Cestarstwa Zachodnio- Rzymskiego
966- chrzest Polski
1450- wynalezienie druku
1453- zdobcie Konstantynopola przez Turkow
1492- odkrycie Ameryki przez Kolumba

Prady filozoficzne:
Teocentryzm: charakteryzuje się tym, że Bog jest w centrum zainteresowania. Odrzuca się przyjemnosci zycia doczesnego i dąży do osiagniecia zycia wiecznego.
Franciszkanizm: wspoltworca był sw. Franciszek z Asyżu. Filozofia zyciowa polegajaca na zyciu w zgodzie, harmonii z otaczajaca nas przyroda (zwierzeta, rosliny). Kierowanie się zasadami iż drugi czlowiek jest moim bratem. Chwalenie otaczajacego swiata i Boga, który ten swiat stworzyl.
Augustynizm- tworca jest sw. Augustyn. Dzieli wszelkie istoty na byty wyzsze- aniolowie i byty nizsze- zwierzeta oraz ludzie, którzy znajduja się poza tymi bytami. Czlowiek swa dusze wzial od aniola, a cialem przypomina zwierze, dlatego jest nieustannie rozdarty miedzy swa duchowoscia, a cielesnoscia. Dusza dazy do dobra, cialo- siedlisko zla.
Tomizm- tworca- sw. Tomasz. Podzielal zdanie sw. Augustyna odnosnie drabiny bytow. Uwazal ze każdy czlowiek jest przypisany pzez Boga do konkretnej warstwy spolecznej. Tym samym popieral panujacy w sredniowieczu feudalizm. Dzielil teologie na naturalna i objawiona. Naturalna- sumienie, objawiona- Biblia.
Scholastyka- nauka zajmujaca się rozumowym udowadnianiem, że Bog istnieje.

Cechy literatury sredniowiecza- kartka

Najstarsze zabytki:
Bulla gnieznienska- Najstarszym zabytkiem języka polskiego była „Bulla Gnieźnieńska” z 1136r. Był to dokument, w którym papież Innocenty II powierza wyposażenie arcybiskupa gnieźnieńskiego. Zawiera 410 polskich słów: nazw miejscowych i osobowych.
Ksiega henrykowska- . Pierwsze polskie zdanie zawiera Księga henrykowska z 1270r. Był to dokument zawierający dzieje klasztoru cystersów w Henrykowie. Wspomniane zdanie to: „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”, które wypowiedział chłop do swojej matki mielącej na żarnach.
Kazania siwtokrzyskie- XVIII wiek- dokument przedstawiający odmiany małopolskiej polszczyzny oraz początek oficjalnego jeżyka pisanego.

Zabytki swieckie:

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze śmiercią: najdłuższy polski wiersz średniowieczny. Tekst urywa się na498 wersie w trakcie kolejnej wypowiedzi śmierci, która odpowiadając na liczne pytania Polikarpa, roztacza przed nim obraz swej potęgi i bezwyjątkowego panowania nad wszelkim ziemskim życiem.

Alegoria śmierci- alegoria jest to obrazowe przedstawienie pojęcia oderwanego.

Rozmowa przyjmuje formę dialogu Polikarpa (mędrzec) i śmierci. Do spotkania dochodzi w kościele. Śmierć dzieli się swymi spostrzeżeniami:
- śmierć dopadnie każdego
- memento mori
- motyw tańca śmierci- śmierć prowadzi za ręce w korowodzie tanecznym ludzi wszystkich stanów począwszy od papieża, królów, a skończywszy na ubogich chłopach. Obraz potwierdza prawdę uniwersalna, ze wobec śmierci wszyscy ludzie są równi

O zachowaniu się przy stole:
Utwór rozpoczyna się apostrofa do Boga i kończy zwrotem do niego. Budowa klamrowa. Świadczy to o tym, że autor był osoba pobożna.

Jak się zachowują ludzie:
- jak zwierzęta
- bija się o jedzenie
- jędza z brudnymi rękami
- wyjadają najlepsze rzeczy

jak należy:
- odrzucamy od siebie wszystkie myśli
- spokojnie siedzimy
- mamy nasycić głód
- paniom zaleca się kroić małe kawałki, często sięgać po pokarm, ale w małych ilościach
- jeść z umiarem bez łapczywości

Ma charakter świecki, pouczający.

Gall Anonim: Kronika Polska: XVII wiek, opisuje wydarzenia od czasów króla Popiela do Bolesława Krzywoustego. Anonim żył w dworze Krzywoustego. Szczególne miejsce w jego kronice- Chrobry, Krzywousty.
Gall Anonim wychwala życie i działalność Bolesława Chrobrego. Uważa, że był to król sprawiedliwy, gospodarny, dbający o swoich poddanych. Po jego śmierci kraj okrył się żałobą i wiek zloty zamienił się w ołowiany. Bolesław Chrobry- wzór do naśladowania.

III Księga dziejów Bolesława III ukazuje nam naród polski broniący się przed natarciem niemieckim. Ludność starała się przygotować do obrony grodu bardzo solidnie. Uzbrojenie mieli takie, jakie mogli sobie zrobić lub wymyślić. Zaczęli umacniać warownie, wznosić gorącą wodę na bramy i wieże, przygotowywali sobie narzędzia do walki, zbierali kamienie, robiono koła nabijane żelazem, rożnego rodzaju kolczugi, by nie wpuścić wroga do miasta. Gall opisując Bolesława stosuje określenie: „Bolesław który nie śpi”

Inne kroniki:
- Wincenty Kadłubek- „Kronika” (XVIII wiek), biskup krakowski, nie do końca wiarygodny kronikarz, opowieści mijają się z prawda. Najpopularniejsza książka w średniowieczu.
- Jan Długosz-„Historia Polski” (XV wiek)- żył na dworze Kazimierza Jagiellończyka, absolwent Akademii Krakowskiej. Szczególne miejsce w kronice- opis bitwy pod Grunwaldem.

2 wersja :
Wzorzec dobrego władcy prezentował Gall Anonim w "Kronice polskiej".
Opisuje Bolesława Chrobrego-pierwszego króla Polski-jako wspaniałego władcę, który doprowadził państwo do świetności.
Bolesław zasłynął w świecie głównie swoimi podbojami. W nich ujawniała się jego męskość, oraz wspaniały charakter dowódcy. Jego potęga militarna była ogromna, a w połączeniu z rozwagą i jasnym umysłem, mogła podbić świat. Mimo iż był jeszcze księciem, to wszyscy panujący obawiali się jego.
Chrobry mimo swych podbojów, był bardzo oddany kościołowi. Gdy przybył do niego święty Wojciech, przyjął go bardzo gościnnie i wypełniał każde jego pouczenie i zarządzenie. Autor pisze również o jego wielkiej szlachetności i dobroci, gdy po śmierci Wojciecha, wykupił jego zwłoki za złoto, które ważyło tyle ile ciało nieboszczyka, a następnie z wielką czcią umieścił je w siedzibie metropolitarnej w Gnieźnie. Bolesław był bardzo cnotliwy i posłuszny duchowieństwu. Biskupów i swoich kapelanów zawsze nazywał „panami”, a w ich obecności nie pozwalał sobie usiąść, jeżeli oni stali. Potęga i hojność króla ujawniły się również podczas wizyty Ottona III. Chrobry przyjął swojego gościa bardzo wytwornie, okazując mu wielką cześć. Cesarz był bardzo zdziwiony takim powitaniem, ale widząc bogactwo dworu i przepych we wszystkim, a jednocześnie wielką uprzejmość i gościnę, uznał Bolesława za równego sobie. Chrobry czując za sobą poparcie tak wielkiego władcy, jakim w tym okresie był Otton III, z jeszcze większą siłą ruszył na wyprawy wojenne przeciw niewiernym ludom, które nawracał, a ich ziemie włączał do państwa Polskiego. Bardzo ważną cechą Bolesława, którą opisuje Gall w swojej kronice, jest uczciwość i bezstronność. Władca sprawiedliwie i bezstronnie rozstrzygał spory między ludźmi. Dla niego nie było ważne, czy pozew składa wieśniak, czy szlachcic, wszystkich traktował na równi i nikogo nie wyróżniał ze względu na jego pozycje, czy stanowisko społeczne. W czasie rozstrzygania sporów, zawsze był uprzejmy i gościnny, lecz nie lubił, a wręcz nienawidził, gdy ktoś go okłamywał, lub sprzeciwiał się jego woli.
Sława, cnota, męskość, potęga, gościnność, szlachetność, dobroć, hojność, pokora, sprawiedliwość, wyrozumiałość, tolerancyjność i bezstronność, czyniły Bolesława Chrobrego jednym z najwspanialszych władców państwa Polskiego, który dbał o państwo, religię i obywateli, rozszerzając granicę państwa, a jednocześnie zdobywając nowych sprzymierzeńców w silnych i potężnych władcach takich jak na przykład Otton III. Chrobry jest przykładem oddanego dla dobra kraju króla, który wyniósł swe państwo na szczyt sławy i potęgi. Poeci i kronikarze średniowieczni opiewali władców doskonałych . Taki człowiek był obrońcą wiary chrześcijańskiej , władcą mądrym , dobrym , odważnym i sprawiedliwym . Przykładem następnego władcy w utworze Galla Anonima jest Bolesław Krzywousty. Autor tworząc "gesta", czyli opis czynów Krzywoustego ukazuje wizerunek władcy idealnego. Bolesław to król rycerski, sprawiedliwy, władca chrześcijański wojujący z poganami ,strzegący suwerenności państwa, obdarzony od dzieciństwa najpiękniejszymi cnotami. Dzięki swoim mężnym walkom zyskuje przydomek " Bolesława , który nie śpi ani w dzień ani w nocy "
KRONIKA-




Pieśń o Rolandzie:



Zabytki religijne:
Bogurodzica

"Bogurodzica" jest polską pieśnią narodowo-religijną, pierwszą tego rodzaju w języku polskim; jest anonimowa; przez długi czas miała charakter hymnu narodowego, i takiż zachowała aż do XVI wieku; nieznany autor wykazał się swoim talentem i umiejętnością poetycką w najstarszej części utworu, tzn. w pierwszych 2 zwrotkach, która uznawana jest za arcydzieło średniowiecznej poezji polskiej; poza charakterem hymnu, jest to także modlitwa, co wynika ze znaczenia powtarzających się słów Kyrielejson, co jest odpowiednikiem polskiego "Panie, zmiłuj się" oraz zwroty do Matki Boskiej; zwrotki kolejne posiadają różną tematykę; pierwsza jest apostrofą do Matki Boskiej i polega na skierowaniu się do niej przez wiele różnych określeń; w drugiej pojawiają się prośby do osoby z pierwszej, o zwrócenie uwagi, natchnienie myśli, wysłuchanie modlitwy (co jest dość typowe we wstępie do każdego utworu, z tym, że odwołania zwykle były do Boga); potem pojawiają się bardziej konkretne prośby: o pobożne życia, otrzymanie łask, życie wieczne; ze względu na czas powstania, tzn. w czasie rodzenia się pisanego języka polskiego, jest to bardzo ważny dokument historii języka, głownie jeżeli chodzi o strukturę zdania oraz archaizmy: sławiena, Gospodzin, zwolena, spuści, przebyt; ciekawe i znamienne jest, że następne części utworu są młodsze i mogą stanowić podstawę do wnioskowania o ewolucji słownictwa i struktur zdaniowych (choć te, ze względy na poetycki charakter mogą być zakłócone).

Legenda o Św. Aleksym
Utwór o charakterze parenetycznym- promującym wzorce osobowe.
Aleksy:
Za
- rozdał bogactwa biednym (altruista)
- wytrwale dąży do celu, konsekwentny
- próżny, kochający Boga
- skromny, unika rozgłosu
- odważny

przeciw:
- samolubny- porzucił rodziców i żonę
- poddawał się konwenansom- uległ namowom ojca i się ożenił
- nie dbał o wygląd zew.
- Zranił rodziców nie dając znaku życia
- Zrujnował życie żony- wymagał od niej poświęceń
- Cechował go fanatyzm religijny

Lament Świętokrzyski:
"Bogurodzica" jest polską pieśnią narodowo-religijną, pierwszą tego rodzaju w języku polskim; jest anonimowa; przez długi czas miała charakter hymnu narodowego, i takiż zachowała aż do XVI wieku; nieznany autor wykazał się swoim talentem i umiejętnością poetycką w najstarszej części utworu, tzn. w pierwszych 2 zwrotkach, która uznawana jest za arcydzieło średniowiecznej poezji polskiej; poza charakterem hymnu, jest to także modlitwa, co wynika ze znaczenia powtarzających się słów Kyrielejson, co jest odpowiednikiem polskiego "Panie, zmiłuj się" oraz zwroty do Matki Boskiej; zwrotki kolejne posiadają różną tematykę; pierwsza jest apostrofą do Matki Boskiej i polega na skierowaniu się do niej przez wiele różnych określeń; w drugiej pojawiają się prośby do osoby z pierwszej, o zwrócenie uwagi, natchnienie myśli, wysłuchanie modlitwy (co jest dość typowe we wstępie do każdego utworu, z tym, że odwołania zwykle były do Boga); potem pojawiają się bardziej konkretne prośby: o pobożne życia, otrzymanie łask, życie wieczne; ze względu na czas powstania, tzn. w czasie rodzenia się pisanego języka polskiego, jest to bardzo ważny dokument historii języka, głownie jeżeli chodzi o strukturę zdania oraz archaizmy: sławiena, Gospodzin, zwolena, spuści, przebyt; ciekawe i znamienne jest, że następne części utworu są młodsze i mogą stanowić podstawę do wnioskowania o ewolucji słownictwa i struktur zdaniowych (choć te, ze względy na poetycki charakter mogą być zakłócone).

Pieśń o Rolandzie: kartka z zeszytu i powtórka z lektur- scena śmierci i rycerz doskonały
Rycerz doskonały- Roland to wzorzec osobowy – średniowieczny, nieskazitelny rycerz, którego dewizą życiową są słowa: „Bóg, Ojczyzna, Honor”. Walczy i tym samym wiernie służy ojczyźnie, królowi i Bogu. Dla chwały Boga i kościoła walczy z poganami. W boju jest odważny.
Bohaterskimi czynami rozsławia imię swoje, króla i Francji, wysoko ceni honor i prezentuje wiele zalet rycerskich. Zobowiązują go one do opieki nad słabszymi, do szlachetnego postępowania i szacunku do każdego człowieka. Jest bezgranicznie oddany damie swojego serca. Roland poprzez swą rycerską śmierć wyraża wierność Bogu do końca. Opis jego śmierci jeszcze bardziej idealizuje wizerunek bohatera , który wraz z upływem lat stał się prawdziwym wzorem chrześcijańskiego rycerza. Uważam, ze jest to postać bardzo pozytywna, a jego cechy i postawy godne naśladowania, a zwłaszcza postawa patrioty.

Chansons de geste- pieśń o czynach. Pieśń o Rolandzie została eposem rycerskim z uwagi na kulturę z jakiej się wywodzi. Osadzona w przestrzeni świata rycerskiego opowiada o czynach bohaterskich, sławi męstwo rycerzy, ich wierność, oddanie królowi, ojczyźnie, religii. Pokazują jedna z najszlachetniejszych dróg uzyskania świętości- śmierć na polu bitwy w obronie wiary chrześcijańskiej. Pieśń o Rolandzie jest przede wszystkim opowieścią o honorze i obsesyjnym lekiem przed jego utrata. Honor jest dla średniowiecznego rycerza podstawowym kryterium wartości. Tezę te potwierdzają losy głównego bohatera. Roland zostaje dowódcą tylnej straży w trakcie wyprawy wojsk francuskich do Hiszpanii. Tam właśnie zostają napadnięci przez pogański lud Saracenów. Rozpoczyna się bitwa. Przegrana Francuzów jest jednak z gry przesadzona. Roland jednak nie wzywa pomocy, nie chcąc narazić na szwank swojego honoru. Dopiero gdy widzi trupy swych towarzyszy decyduje się zadąć w róg. Wojska przybywają za późno. Roland ginie a jego dusza idzie do nieba. Tak kończy się historia dumnego rycerza, który pogardzał życiem bez sławy, cały sens widząc w zachowaniu honorowym i wierności cnotom.


#3 aisunia

aisunia

    1

  • Members
  • PipPipPip
  • 5370 postów

Napisano 08 czerwiec 2005 - 08:47

----->>>RENESANS<<<-----

Granice czasowe:
XVI wiek- Polska
Rządzili wtedy:
- Zygmunt Stary
- Zygmunt August Ostatni Jagiellonowie

Po śmierci Zygmunta Augusta- wolna elekcja

Geneza nazwy: la Menessance- ponowne narodziny nazwa powstała w XIX wieku, odrodzenie się zainteresowania literatura, filozofia, człowiekiem, gatunkami literackimi, stylem życia ludzi epoki antyku, jego życiem na ziemi.

Prądy epoki:
HUMANIZM: zainteresowanie człowiekiem, jego potrzebami, szczęśliwym życiem na ziemi, stwierdzenie; „człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce”(Terencjusz- Samodreczyciel). Główną dewiza humanistów był antropocentryzm(człowiek w centrum zainteresowania), cenią następujące nurty antyku:
- stoicyzm- zachowanie równowagi ducha bez względu na sytuacje
- epikureizm- sensem ludzkiego życia jest unikanie cierpienia i dążenie do szczęścia cielesnego, ale przede wszystkim duchowego. Hasłem była maksyma Horacego: carpe diem
- irenizm- niechęć do wszelkich waśni społecznych i wyznaniowych

REFORMACJA: nurt społeczny zmierzający do zreformowania oblicza kościoła katolickiego. Wynik reformacji  nowe wyznania:
- luteranizm: twórca- Marcin Luter- sprzeciw przeciwko sprzazy odpustów przez kościół katolicki oraz przekonanie ze dobre uczynki są gwarancja nieba. Domagał się tłumaczeń Biblii na języki ojczyste, by każdy człowiek mógł ją czytać.
- Kalwinizm: twórca- Jan Kalwin(Francja)- głosi zasadę predestynacji- człowiek już w momencie narodzin skazany jest na potępienie, bądź zbawienie. Wszystko zależy od Boga. Domaganie się tłumaczenia Biblii na polski.
- Bracia Polscy- Arianie- wyznawcy irenizmu, przeciwnicy kary śmierci, służby wojskowej, zasada równości wszystkich obywateli, zniesienie podziału na klasy społeczne.

UTWORY:

Mikołaj Rej: żył w XVI wieku, samouk, popierał reformacje, kalwinista, uwielbiał życie na wsi. Jako pierwszy pisał w j. polskim- nie znal łaciny.
Krotka rozprawa:
Szlachta: krytykuje funkcjonowanie sejmu, brak porozumienia podczas obrad sejmowych, posłowie są głupi i niewykształceni, brak patriotyzmu, liczy się tylko ich kieszeń, dwulicowość, hipokryzja;
Duchowieństwo: nie odprawianie porannej mszy, nadużywanie alkoholu, krytykują zachowania ludzi, ale nie pokazują drogi poprawnego postępowania, chciwość, pobieranie licznych opłat, brak powołania- chęć zysków, wykorzystywanie zabobonów i niewiedzy chłopów w celu wyciągnięcia od nich pieniędzy, wykorzystują postacie święte by zastraszyć chłopów i wyciągnąć od nich datki w naturze przy okazji konkretnego święta, nie potrafią utrzymać dyscypliny w czasie mszy, pozwalają bezcześcić miejsca święte;
Chłopi- wykorzystywani przez szlachtę i duchowieństwo, nie maja żadnych praw, a tylko obowiązki, niewykształceni, naiwni, zastraszeni, o świecie wiedza tylko tyle, ile usłyszą na kazaniu.

Rej atakuje szlachtę i duchowieństwo, niepokoi i troszczy o chłopów. Świadczy o tym już sam fakt, że chłopu dal się wypowiedzieć i uczynił go równoprawnym rozmówcą w stosunku do księdza i szlachcica. Rej hołduje zasadzie demokratycznej.
Krótka rozprawa jest przykładem dialogu i przypomina swa budowa rozmowę mistrza polikarpa ze śmiercią. Rej jeśli chodzi o formę wypowiedzi odwołuje się do średniowiecza, natomiast w przypadku treści porusza problemy charakterystyczne dla epoki renesansu (problemy człowieka, relacje międzyludzkie).

Żywot człowieka poczciwego
Rej próbuje nam uświadomić:
- o szlachectwie nie mogą decydować jedynie herby, sygnety, bogate drzewo genealogiczne, lecz również cnoty, którymi dany szlachcic powinien się wyróżnić, uczciwość, sprawiedliwość, mądrość
- walczy z charakterystyczna dla ówczesnej szlachty pycha, poprzez przedstawienie karykatury człowieka zapatrzonego w siebie
- człowiek taki wielka wagę przywiązuje do swojego wyglądu, otacza się pochlebcami, porusza się majestatycznie, uważnie cedzi każde słowo. Takie zachowanie wzbudza jedynie litość i należy się go wystrzegać
- wieś traktuje Rej jak swoja arkadie. Stwierdza, że życie na wsi uzależnione jest od pór roku. Jedna z najpiękniejszych jest wiosna, kiedy to należy posprzątać ogród, nasadzić kwiatów. Czynności te wykonują jego poddani, których Rej traktuje z szacunkiem. Miłość do wsi ujawnia się w stosowanych przez autora zdrobnień: moreleczki, gruszeczki, sałatek, rzeżuszek
- największe wartości w życiu to wiara w Boga, zasada umiaru oraz doskonalenie się, dokształcanie

Utwór ma charakter parenetyczny- promuje określone wzorce zachowań. Ideałem człowieka dla Reja jest szlachcic- ziemianin.

Jan Kochanowski:
Fraszka- gatunek literacki zaliczany do liryki, krótki, zwięzły, wierszowany, wywodzący się od epigramatu( sentencje nagrobne). Wyróżniamy fraszki o charakterze politycznym, autobiograficznym, refleksyjno- filozoficznym, autotematycznym, portretowym.

„O żywocie ludzkim”

Charakter refleksyjno- filozoficzny. Kochanowski porównuje życie do fraszki czyli błahostki. Nawiązuje w tej fraszce do Starego Testamentu, do księgi Koheleta i maksymy: Vanitas, Vanitatum, Et omnia Vanitas. Wykorzystuje we fraszce metaforę: człowiek jest kukiełką, świat teatrem, a Bóg osobą, która kieruje ową kukiełką. Od Boga zależy jak długo będziemy występować na scenie życia, a kiedy włożą nas do mieszek(trumny).

Inne- kartka z zeszytu



Jaka filozofia życia wylania się z fraszek, nawiązania do antyku, głównie do mitologii.
Pisząc o życiu poeta odwoływał się do znanego i popularnego w czasach odrodzenia motywu świata jako teatru. Tak jest również we fraszce "O żywocie ludzkim". Refleksje na temat przemijania łączy pisarz ze spostrzeżeniem, iż świat podlega wyższym, niezbadanym siłom, które występują w roli widzów wielkiego spektaklu rozgrywającego się na ziemi:
"Wszystko to minie jako polna trawa;
Naśmiawszy się nam i naszym porządkom,
Wemkną nas w mieszek, jako czynią łątkom".
Człowiek - sam będąc słabym i bezbronnym - ma ciągle poczucie niepewności, lęku. Jest jedynie okruchem w wielkim wszechświecie, stworzonym przez Boga. To, co wydaje mu się ważne, niezbędne jest w rzeczywistości marnością, jak pisał biblijny Kohelet, "pogonią za wiatrem. Topos człowieka - marionetki, kukiełki pojawił się w innej fraszce, także zatytułowanej "O żywocie ludzkim". Poeta zwraca się w niej do nieśmiertelnego Stwórcy jako do "Wiecznej Myśli":
"...Wierzę, że tam na niebie masz mięsopust prawy,
Patrząc na rozmaite świata tego sprawy".

Bóg jest w tej fraszce traktowany jako istota, która przygląda się zabawnym poczynaniom ludzkim. Obserwuje ludzkie dążenia, cierpienia, oczekiwania, pragnienia wiedząc, że nie mają one żadnego znaczenia wobec spraw ostatecznych. Wie o tym również sam poeta, skoro zauważa:
"Fraszki to wszystko, cokolwiek myślemy,
Fraszki to wszystko, cokolwiek czyniemy;".
Jest to jednak jeszcze wiedza optymistyczna. Pisarz zauważa także dobre strony ludzkiej słabości. Skoro człowiek - kukiełka, marionetka - nie może wpływać na losy świata, to nie jest obarczony odpowiedzialnością za nie. Obraca się w kręgu swoich drobnych spraw, interesów, kłopotów, radości.
Jego stosunek do świata wyraźnie widać we fraszce "Do gór i lasów". To skondensowany życiorys poety, w którym było miejsce na dalekie podróże, ciekawe studia, życie dworzanina, wreszcie małżeńskie życie ziemianina.

Poeta porównuje siebie do antycznego Proteusa, będącego symbolem zmienności, nieuchwytności. Z melancholijną zadumą spogląda na swoją przeszłość i perspektywy przyszłości:
"...Co dalej będzie? Srebrne w głowie nici,
A ja z tym trzymam, kto co w czas uchwyci".
W ustach doświadczonego już w życiu człowieka prawda ta staje się tym bardziej wiarygodna. Warto korzystać z chwili, bo ta nigdy się nie powtarza, dlatego trzeba "w czas" wziąć to, co ofiaruje nam los - mówi poeta-humanista, człowiek wszechstronnie wykształcony, czerpiący obficie z filozofii mistrzów antycznych. Echa widocznej w omawianej fraszce myśli epikurejskiej przeplatają się z pierwiastkami myśli stoickiej.

Fraszka - (wł. Frascio) - gałązka, figlik, facecja - krótki, żartobliwy utwór, wywodzący się od starożytnego epigramatu. J. Kochanowski podejmuje szeroki krąg tematyczny: życie dworskie ("Do gór i lasów"), kobiety i miłość ("Do dziewki", "Raki", "Do Hanny"), przyroda ("Na lipę"), przywary ludzkie ("O kapelanie", "Na nabożną"), wydarzenia w kraju ("Na sokalskie mogiły", "Na most warszewski"), twórczość ("Do fraszek", "Na dom w Czarnolesie"), refleksje ("Do snu"). Ich renesansowość polega na podporządkowaniu idei humanizmu. Zgodnie z duchem reformacji wyrażają refleksje na temat narodu; patriotyzmu. Autor wykorzystuje filozofię stoicką i epikurejską. Nawiązuje do wątków i postaci mitologicznych (Labirynt, Fortuna, Ariadna, Proteus). Fraszki cechuje bogactwo formy (różnice w rozmiarze wiersza od 5- do 13-zgłoskowca, stosowanie przerzutni, układu stroficznego lub wiersza stychicznego, ciągłego). Kochanowski posługuje się kalamburem - wieloznacznością wyrazów. Istnieje różnorodność nastrojów (żart, satyra, refleksja).

Pieśń- gatunek o rodowodzie antycznym. Za jej twórcę uznaje się Horacego. Zwał on swoje utwory- carmina(lac.pieśń), stąd nazwa gatunku. Początkowo w poezji pieśni były związane z muzyką, z czasem stały się samodzielną formą literacką. Są to utwory liryczne o charakterze refleksyjnym.

Pieśń V- kartka- powtórka z lektur str21
Reszta pieśni- kartka z zeszytu

Biografia Kochanowskiego:
Jan Kochanowski urodził się w 1530 roku w Sycynie,zmarł w 1584 na zawał w Lublinie.Żył w epoce Renesansu.Był wielkiej sławy poetą,dramaturgiem i tłumaczem.Pochodził za średnio zamożnej rodziny szlacheckiej.Kształcił się na Akademii Krakowskiej,w Padwie oraz Królewcu.Posiadał rozległą wiedze z zakresu literatury antycznej,zwłaszcza greckiej oraz historii.Pełnił funkcję sekretarza na dworze Zygmunta Augusta.Interesował się wówczas polityką.Towarzyszył królowi podczas podpisania aktu Unii Lubelskiej(1569).Przyjął niższe święcenia kapłańskie oraz zdobył miano proboszcza.Zrezygnowal jednak z tych dóbr i wyszedł za Dorotę Podlodowską,z którą osiedlił się w Czarnolesie.Rodzinne szczęście zakłóciła śmierć córek:Urszulki oraz Hanny.W Uli dostrzegał ogromny talent poetycki.Po jej śmierci napisał cykl XII Trenów,w których wyraża swój ból po stracie ukochanego dziecka.Pisał pieśni na wzór liryki greckiej,nawiązywał do Horacego.Stworzył ponad 300 fraszek,gdzie opisuje tematy z zycia codziennego zwykłych ludzi.Pisał psalmy-przekład Starego Testamentu.Stworzył pierwszy polski dramat"Odprawa posłów greckich".Prapremiera dramatu odbyła się w 1577roku na slubie podkanclerze koronnego Jana Zamoyskiego z córką Radziwiłła-Krystyną.Twórczość Jana z Czarnolasu wzbogacila literature polska o nawe gatunki literackie orza przyczyniła się do powstania nowoczesnego jezyka polskiego.

Tren- gatunek liryki żałobnej ukształtowany w starożytnej Grecji. Jest to pieśń lamentacyjna, wyrażająca żal z powodu czyjejś śmierci, napisana na cześć zmarłego, rozpamiętująca jego chwalebne czyny, zalety, zasługi. Układ wew. trenu był następujący: pochwała cnot i zalet zmarłego; rozpamiętywanie wielkości poniesionej straty; demonstracja żalu; pocieszenie; napomnienie-pouczenie.

Tren IX wyraża zwątpienie poety w dotychczas wyznawane wartości. Wątpi on w mądrość, do której zwraca się bezpośrednio w pierwszym wersie utworu. Do tej pory uważał on, iż kto zdobędzie mądrość życiową, ten będzie potrafił przyjmować los ze stoickim spokojem, nie będzie podlegał strachowi i kłopotał się niepotrzebnie, nie będzie się bał śmierci i za bogactwo będzie uważał możliwość zaspokojenia potrzeb oraz będzie biedakowi zazdrościł spokoju. Po śmierci ukochanej córeczki Kochanowski wątpi w sens swojego dążenia do mądrości przez całe życie, gdyż mimo iż poznał zasady filozofii stoickiej, nie potrafił zastosować jej w życiu w obliczu śmierci bliskiej osoby.



Tren X wyraża tęsknotę Kochanowskiego za Urszulką oraz przemyślenia poety na temat życia po śmierci. Podmiot liryczny zastanawia się, gdzie znajduje się jego córka po śmierci. Używając apostrofy „Orszulo moja wdzięczna” zwraca się do niej z pytaniem o to, gdzie się podziała – czy znajduje się nad wszystkimi niebami (odniesienie do filozofii Platona, który wyróżniał siedem sfer niebieskich, czy między aniołkami, w raju, na szczęśliwych wyspach (odniesienie do mitologii – były to mityczne wyspy, na których panował ojciec Zeusa, Kronos, i które były krainą wiecznej szczęśliwości), czy też może jest więziona przez Styks przez Charona i pojona wodą z rzeki zapomnienia, Lete (odniesienie do mitologii – Styks, to mityczna rzeka, po której Charon woził zmarłych do Hadesu), jest ptaszkiem bądź trafiła do czyśćca lub tam, gdzie była, nim się urodziła. W ostatnich wersach autor zwraca się z prośbą do córeczki, by go pocieszyła i odwiedziła go we śnie bądź też jako zjawa.

Tren XIX wyraża ukojenie bólu i pogodzenie się z losem. Kochanowski pisze, iż czas leczy rany i dawne wydarzenia odchodzą w zapomnienie, a zastępują nie nowe, weselsze bądź nie. Podmiot liryczny twierdzi, iż człowiek rozsądny nie ogląda się za siebie lecz patrzy w przeszłość i wszystko znosi. Utwór zawiera również nawiązanie do głównego hasła humanizmu: jestem człowiekiem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce.


V - wątek liryczny; homeryckie porównanie: śmierć Urszulki przyrównana do uschnięcia drzewka oliwnego, przypadkiem podciętego przez ogrodnika. Podkreślenie delikatności, wątłości dziecka. Apostrofa końcowa do „złej Persefony”.
VI - żal nad utratą „dziedziczki lutni”, małą poetką ( apostrofa „Ucieszna moja śpiewaczko! Safo słowieńska!”); zdrobnienia i epitety („ucieszne gardziołko”, „wdzięczna szczebiotka”) skontrastowane ze srogością śmierci. Przypomnienie ostatnich chwil życia i ostatnich, poetyckich, słów przed zgonem.
IX - tren refleksyjny poddaje w wątpliwość wartość Mądrości, która winna uzbroić człowieka na wszystkie przeciwności losu. Stanowi polemikę z tezami filozofii stoickiej.
X - uczucie żalu dochodzi do szczytu i zmienia się w rozpacz. Poecie brak siły do rozpamiętywania przymiotów dziecka, pozostaje rozpaczliwa świadomość, że Urszulki nie ma i nie wiadomo, nawet, co się z nią dzieje. Cały wiersz składa się z szeregu zdań pytających, właściwie retorycznych. Pytania te oddają rozterkę duchową poety, załamanie jego dotychczasowych przekonań i wierzeń. Poszukuje córki w niebie chrześcijańskim i pogańskim, mitologicznym, a nawet w baśniowych krainach. Rozpacz doprowadza go nawet do zwątpienia w nieśmiertelność ludzkiej duszy.
XIX - tren ostatni w którym poeta otrzymuje pocieszenie (konsolacja) z ust zmarłej matki, objawiającej mu się we śnie z Urszulką na ręku. Wyjaśnia ona synowi, iż dziecko dzięki swej śmierci uniknęło namiętności i cierpień życia, zyskało wieczny duchowy spokój.
Odprawa posłów greckich: kartka z zeszytu, Parys, Antenor- kartka powtórka z lektur str.25
Andrzej Frycz Modrzewski:
„O poprawie Rzeczypospolitej”- kartka z zeszytu (cześć)
Wywody rozpoczęte są przykładem: Pewien szlachcic zostaje tak pobity, że umiera. Sprawcami są szlachcic i plebejusz. Ten pierwszy nie zostaje ukarany, drugi natomiast zostaje skazany na śmierć. Modrzewski zadaje sobie pytanie, jak to jest, że w tej samej Rzeczypospolitej, za te sama winę, jedni płacą głową, a innym uchodzi to na sucho. Państwo polskie nie spełnia wiec podstawowego zadania: aby wszyscy mogli żyć spokojnie i szczęśliwie. Modrzewski chce równouprawnienia wobec prawa.
Księga I- O obyczajach: Modrzewski zajmuje się obowiązkami, cnotami, jakimi powinien odznaczać się uczciwy obywatel, wykłada powinności senatora, posła, sędziego, starosty, hetmana.
Księga II- O prawach: najistotniejsza cześć dzieła, znajduje się w niej myśl: ”bez praw nie może być prawdziwej wolności”
Księga III- O wojnie: Frycz jest wyznawca irenizmu, podobnie jak jego patron Erazm z Rotterdamu, czyli wielkim przeciwnikiem waśni i wojen, zwolennikiem zgody i pokoju. Ukazuje i eksponuje zło wojenne: zbrodnie, ohydy, hańby, nieszczęścia nieskończone, które wojna za sobą wlecze.
Księga V- O szkole: Modrzewski przykłada wagę do edukacji młodego obywatela i do wagi zawodu nauczyciela. Wola o potrzebę finansowania szkol, które jest ważniejsze niż wydatki na zbytki.
Szymon Szymonowic:
Żeńcy: kartka z zeszytu
Sielanka jest to utwór dotyczący życia na wsi, pracy pasterzy, rolników, rybaków. Przedstawia radosna, wyidealizowana wizje świata.
Żeńcy mówią o życiu na wsi, precentuja prace w polu, ale ukazują trud, a nie radość z pracy, konflikt- a nie harmonie, narzekania i złorzeczenia, a nie pochwale żywota wiejskiego. Jest tu nawet drastyczny opis kar cielesnych. Tak wiec nie można nazwać tych scen sielankowymi. W utworze znajdują się jednak elementy sielankowe: pieśń o słońcu, która śpiewa Pietrucha i sam motyw pieśni przy pracy. Sielankowy jest także wpisany w „życzenia” ideał wiejskiego życia: dobra żona, czeladka, dobro płynące z pańskiego dworu, pełna harmonia ludzi wsi. Tak wygląda sielankowe marzenie o życiu na wsi zaszyfrowane w Żeńcach.

William Szekspir
Makbet
Cechy dramatu szekspirowskiego:
- brak chóru
- wprowadzenie scen zbiorowych
- odejście od zasad 3 jedności
- zerwanie z zasada czasu
- zerwanie z jednością akcji
- przemieszanie scen realistycznych z fantastycznymi
- ważna rola świata przyrody, która nadaje właściwy klimat scen
- podział na akty i sceny


#4 aisunia

aisunia

    1

  • Members
  • PipPipPip
  • 5370 postów

Napisano 08 czerwiec 2005 - 08:48

----->>>ROMANTYZM<<<-----

Granice czasowe epoki:
• 1822- wydanie tomiku poezji „Ballady i romanse” przez Mickiewicza- data otwierająca romantyzm
• 1830- wybuch powstania listopadowego- zakończyło się niepowodzeniem, twórcy romantyczni w swoich utworach nawiązywali do tego wydarzenia
• 1848- wybuch Wiosny Ludów w Europie, zrywy niepodległościowe
• 1863- wybuch powstania styczniowego- klęska
Polska jest pod zaborami. Austria, Rosja i Prusy wykorzystały jej osłabienie i podzieliły się jej ziemiami.

Cechy literatury romantycznej:
• patriotyzm- przekonanie, iż ojczyzna jest najważniejsza w życiu człowieka i należy poświęcić dla niej życie, walcząc o jej wolność, odradzają się motywy tyrtejskie
• historyzm- kult, fascynacja przeszłością, szczególnie epoką średniowiecza do tego stopnia, że akcja wielu utworów romantycznych rozgrywa się w średniowieczu.
• ludowość- fascynacja prostymi ludźmi, mieszkającymi na wsi, ich językiem, wierzeniami, obyczajami, strojami.
• mistycyzm- zafascynowanie światem duchów, upiorów, zjaw, wiara w to, że świat rzeczywisty miesza się ze światem fantastycznym bądź nierealnym i wiara w to, że te światy wzajemnie się uzupełniają, kontakt ze światem ponadzmusłowym mogą nawiązać dzieci, poeci, prości ludzie.
• orientalizm- zafascynowanie krajami Dalekiego i Bliskiego Wschodu (Chiny, Japonia- daleki), (Grecja, Egipt- bliski). Pasjonowanie się przyrodą egzotyczną, językiem, wierzeniami i obyczajami mieszkańców. Większość romantyków przynajmniej raz w życiu odbyła podróż na Bliski Wschód, tereny te były im znane.
• Mesjanizm- światopogląd, który narodził się po upadku powstania listopadowego, z godnie z którym Polacy są narodem wybranym i muszą cierpieć, aby przynieść wybawienie sobie i innym narodom. Popularne staje się hasło:”Polska Chrystusem narodu”.
• Indywidualizm- fascynacja osobami o silnym charakterze, pozostającymi poza społęczeństwem, mającymi własne zdanie, samotnymi, wybitnymi, charyzmatycznymi. Większość bohaterów romantycznych to indywidualiścu.
• Synkretyzm rodzajowy i gatunkowy- romantycy zrywają z czystością gatunkową, mieszają elementy różnych rodzajów i gatunków literackich, wybierają swobodę twórczą i w efekcie tych działań powstają nowe gatunki, typowe tylko dla tej epoki: powieść poetycka i dramat romantyczny.

ADAM MICKIEWICZ

1. Biografia:
- Urodził się 24 grudnia 1798 roku w Zaosiu koło Nowogródka.
- Ojciec- Mikołaj pracował jako obrońca sądowy, matka- Barbara z Majewskich zajmowała się domem.Miał dwóch braci- Aleksandra i Franciszka.
- Niania Mickiewicza- pani Horbatowska opowiadała mu przed snem różne historie, rozbudzając jego wyobraźnię.
- Wychowywał się w rodzinie patriotycznej, ojciec- zwolennik Napoleona- brał udział w powstaniu kościuszkowskim.
- Ojciec umiera gdy, chłopiec ma 14 lat, matka 10 lat później.


- Wykształcenie:
o Miejscowa szkoła przyklasztorna prowadzona przez dominikanów
o Studia matematyczne- po roku zmiana kierunku- literatura
o Utrzymywał się ze stypendium, które po studiach musiał odpracować w szkole powiatowej w Kownie

- W roku 1811 razem z przyjaciółmi założył tajne Towarzystwo Filomatów, a potem Towarzystwo Filaretów. Stowarzyszenia te miały przygotować młodzież do działalności w różnych dziedzinach życia narodu, które zostało pozbawione własnej państwowości..
- Wykrycie w roku 1823 organizacji filomackich, władze carskie osadziły Mickiewicza w zamienionym na więzienie klasztorze bazylianów w Wilnie (kazał go aresztować senator Nowosilcow)
- Joachim Lelewel- szanowany history ratuje przyjaciela, wydownywa go z więzienia mówiąc, że nie działał on w tych organizacjach.
- Mickwiecz zmuszony do opuszczenia Litwy, wyjeżdża do Moskwy w 1824. Nigdy już nie wrócił w rodzinne strony.
- Zycie miłosne:
o Maryla Wereszczak- siostra przyjaciela Mickiewicza- Michała. Rodzice nie zgadzają się na ślub, dziewczyna wychodzi za Wawrzyńca Puttkamera.
o Ewa Ankwiczówna- spostał ją we Włoszech- chrabianka, poeta łamie jej serce.
o Celina Szymanowska- ożenił się z nią w 1834, poznał ją w Rosji, była córką pianistki. Miał z nią 5 dzieci. Nie był szczęśliwy, Celina zapadła na chorobę psychiczną- zmarła w latach 40-tych.

- podróże:
o Litwa
o Petersburg
o Odessa- uczy w liceum
o Krym- wybrał się tam na kilka m-cy z przyjaciółmi, napisał „Sonety Krymskie”
o Moskwa- dostał posadę urzędnika- możliwość ucieczki z Rosji
o Niemcy- rozpoczął podróż po Europie Zachodniej
o Włochy- poznaje Wolfganga Goethe
o Wielkopolska- zabór pruski, spędza tam kilka m-cy, na próżno usiłująć dostać się poza granice zaboru
o Paryż- College de France

Utwory:

- „Oda do młodości”- elementy oświeceniowe i romantyczne:

"Oda do młodości" - cechy oświeceniowe (klasyczne):
- forma - oda pochodzi z antyku;
- sposób obrazowania, odwołania, porównania do antyku;
- hasła braterstwa, przyjaźni, jedność wiary w wykształcenie;
- należy walczyć ze swoją słabością, dążyć do doskonałości;
- podporządkowanie jednostki zbiorowości;
- wiara w możliwości ulepszenia świata.

"Oda do młodości" - cechy romantyczne:
- motto z Schillera - "Stare formy padają w ruinę";
- gwałtowność wezwań do przemiany świata;
- patriotyzm, rewolucjonizm;
- egoizm i wyrachowanie starych przeciw altruizmowi (mądrości z zapału) młodych;
- wyjście poza racjonalizm.


- ballada-

Ogólnie ballady charakteryzuje:
- ludowe pochodzenie
- fabuła pełna zagadek
- atmosfera tajemniczości
- postacie- typy (dziewczyna, pan, itp.)
- subiektywna narracja, czasem refren lub dialog


„Romantyczność”


Ballada „Romantyczność” to udramatyzowany utwór, w którym obłąkana dziewczyna-Karusia, widzi postać swojego zmarłego Jasia. . Rzecz dzieje się w czasie przejścia nocy w dzień- jest to ulubiona pora romantyków. .Oprócz ludu prostego wokół obłąkanej zgromadzili się: starzec (klasyk) i poeta (romantyk), będący również narratorem w balladzie.

Karusia rozmawia ze swoim zmarłym 2 lata wcześniej kochankiem, który jest białą zjawą, od którego bije chłód Zachowanie Karusi rodzi w prostych wieśniakach przekonanie o obecności duszy zmarłego.
Dalszą część ballady stanowi polemika poety z starcem na temat słuszności przekonań każdego z nich i to ona jest głównym założeniem autora ballady. Starzec jest typowym przedstawicielem klasyków i nie wierzy w prawdziwość możliwości spirytystycznych Karusi. Prostych ludzi nazywa głupcami, najważniejszy dla niego jest rozum.
Strofy zamykające utwór wyraźnie polemizują ze stanowiskiem starca. Poeta, jako typowy romantyk, wierzy Karusi, prostym ludziom. Podważa argumenty mędrca. Ważniejsze są dla niego uczucia i wiara niż rozum: „Czucie i wiara silniej mówi do mnie niż mędrca szkiełko i oko”. Najważnieszym elementem poznania jest dla niego serce: „Miej serce i patrzaj w serce”. Charakter programowy- W balladzie tej są głoszone typowo romantyczne poglądy, które wyrażają się nie tylko w głoszeniu bezwzględnej wyższości uczucia nad rozumem, czy też w wprowadzeniu ludowej bohaterki. Romantyczne jest także poczucie niezrozumienia i osamotnienia, motyw nieszczęśliwej miłości, życie we własnym świecie, bunt przeciwko zastanej rzeczywistości, znamiona obłędu. Programowy charakter ballady "Romantyczność" polega na tym, że do tej pory nikt nie wypowiadał się w takiej formie - odwołanie do ludowości, wprowadzenie "prawd żywych".

„Lilie”

W balladzie "Lilie" poeta opowiada historię niewiernej małżonki, której mąż był na dalekiej wyprawie wojennej. W obawie przed karą pani zabiła powracającego z wyprawy wojennej męża. Jego zwłoki zakopała, a na grobie posadziła lilie. Jednak po pewnym czasie przybywają bracia zabitego, twierdzący, iż przeżył on wojnę, iż wkrótce powinien nadjechać. Gdy pan nie zjawia się, bracia zakochują się w pięknej pani i proszą ją o rękę. Ta, idąc za radą znajomego pustelnika, każe im upleść najpiękniejszy wieniec, by w ten sposób wyłonić przyszłego małżonka. Obaj bracia plotą wieńce z... lilii. Gdy pani dokonała wreszcie wyboru, zjawił się duch zamordowanego małżonka i wszyscy zapadli się pod ziemię.

Morał: „Nie ma zbrodni bez kary”

„Rybka”

Główną bohaterką utworu jest Krysia –wieśniaczka zakochana w bogatym panu, który był ojcem jej dziecka. Wybranek obiecał poślubić dziewczynę. Nie spełnił jednak obietnicy, porzucił ją i ożenił się z księżną.
Zrozpaczona Krysia została sama z dzieckiem. Nie wiedziała co począć i w przypływie żalu rzuciła się w wody jeziora. Gdy sługa szukał nad wodą Krysi aby ta nakarmiła dziecko, wyskoczyła z jeziora w postaci rybki, by po chwili zmienić się w kobietę i nakarmić dziecię. Od tamtej pory sługa codziennie przynosił dziecko nad jezioro, aby matka mogła je karmić.
Pewnego dnia niedoszły mąż Krysi wraz z żoną wybrali się na spacer nad jezioro. Sługa nie mógł zanieść dziecka do nakarmienia, gdyż musiał czekać na ich powrót. Gdy pan z żoną długo nie wracali, poszedł sprawdzić co się stało i ku jego ogromnemu zdziwieniu w miejscu gdzie było jezioro stały dwa głazy kształtem przypominające ludzkie postacie.

Morał: „Nie igra się z uczuciami, zło zostaje ukarane”

„Świteź”


"Świteź" to wspaniały opis jeziora, które w nocy wywołuje romantyczne złudzenia optyczne.. Tu gdzie dziś rozciąga się jezioro, dawniej był gród litewski. Mężczyzn
grodu wezwał książę Mendog do walki z carem. Kobiety pozostały same i zostały zaatakowane przez Ruś. Córka Tuhana próbowała zapobiec tragedii modląc się do Boga i protestując przeciw pogańskiemu pomysłowi samounicestwienia (mieszkanki grodu, pragnąc uniknąć hańby, postanowiły dokonać samobójstwa i zniszczyć wszystkie bogactwa). Bóg wysłuchał córki Tuhana. Zamienił miasto w jezioro, a ludzi w kwiaty i zioła. Kwiaty "cary" mają zdolność trucicielską i doświadczyli tego car i jego poddani. Zachwyceni pięknością kwiatów zrywali je i otruli się.

Przesłanie: „Nie ma zbrodni bez kary”

SONETY:
Sonet- gatunek literacki, powstały w renesansie, ich autorem był włoski poeta Franciszek Petrarka. Składa się z 4 strof. Dwie pierwsze mają 4 wersy- charakter opisowy, dwie kolejne- 3 wersy i charakter refleksyjny.



„Stepy Akermańskie”

Zwrotka pierwsza- dzień, podmiot liryczny obserwuje otoczenie. Łąkę porównuje do oceanu, wóz do łódki. Jest to zwrotka opisowa. Główne znaczenie ma zmysł wzroku, pojawiają się oksymorony.

Druga zwrotka- Zmierzch, widać niewiele- tylko gwiazdy i błyszczącą taflę Dniestru. Strofa opisowa.

Zwrotka trzecia i czwarta- Występuje hiperbolizacja słuchu i gradacja określeń. Panuje wielka cisza, wydaje się, że w takiej ciszy można usłyszeć głos z Litwy.
Podmiot liryczny to pielgrzym, szukający swego miejsca w życiu, tęskniący za krajem, do którego nie może wrócić.

„Ajudah”

I i II zwrotka:
Są to zwrotki opisowe. Przedstawiają poetę, który spogląda na morze. Mówią o tym, że fale zabierają różne rzeczy z brzegu, zostawiając jednocześnie skarby morza.
III i IV strofa:
Zwrotki refleksyjne. Opisane w dwóch pierwszych zwrotkach morze, porównane zostaje do życia poety, które bywa bardzo różne, jednak dzięki wierszom poeta pozostawia po sobie ślad. Nasuwa się tu stwierdzenie Horacego: „Nie wszystek umrę”, mówiące o tym, że dzięki poezji poeta nawet po śmierci jest pamiętany przez tych, którzy zostali.

Typowy sonet klasyczny.

„Czatyrdah”

W utworze pojawiają się liczne środki stylistyczne( gradacja, apostrofy, epitety). Sonet mówi o wielkości i potędze przyrody, stwierdza, iż wiedze ona żywot niezależny od człowieka i jest na losy człowieka obojętna.

„Pielgrzym”

Podmiot liryczny wiersza znajduje się na Krymie i dostrzega piękno otaczającej go przyrody. Fizycznie jest tam obecny, lecz duchowo znajduje się w zupełnie innym miejscu- na Litwie.
Zauważa, że ojczyste strony są piękniejsze i chciałby je ponownie zobaczyć. Tęsknota za ojczyzną została w tym wierszu połączona z tęsknotą za ukochaną kobietą, która pozostała na Litwie. Podmiot liryczny zastanawia się, czy pamięć o nim jeszcze żyje. Wiersz ma kontekst autobiograficzny. Mickiewicz sam był pielgrzymem, gdy przez Rosjan został wypędzony z ojczyzny.

Sonety Krymskie powstały w czasie podróży Mickiewicza na Krym. Cykl składa się z 18 sonetów, został on poprzedzony mottem: „Kto chce poetę zrozumieć, musi pójść do kraju poety” – słowa Goethe



Powieść poetycka- gatunek literacki typowy dla romantyzmu, który cechuje przemieszanie elementów lirycznych i epickich, brak chronologii zdarzeń, dramatyczna fabuła z lukami, tajemniczość, bohater bajroniczny oraz wykorzystanie typowych dla romantyzmu określeń: ludowość, historyzm, orientalizm itp.

„Konrad Wallenrod”

Dzieciństwo:
- urodzony na Litwie, porwany przez Krzyżaków, rodzice zginęli
- wychowywany przez mistrza Winrycha
- nadano mu imię Alf Walter, Winrych jego drugim ojcem
- Halban uświadomił mu jakie są jego korzenie
- Za namową Halbana przygląda się funkcjonowaniu Zakonu, by łatwiej go pokonać w przyszłości

Młodość:
- ucieka od Krzyżaków z Halbanem i dostaje się na Litwę
- W Kownie wyjawia swą historię księciu Kiejstutowi i zamieszkuje na dworze
- Poślubia Aldonę- córkę Kiejstuta
- Opuszcza żonę, by walczyć z wrogiem, zwraca żonie wolność (może ponownie wyjść za mąż lub wstąpić do zakonu) i opuszcza ją

Przemiana Waltera w Konrada Wallenroda:
- zostaje giermkiem Konrada Wallenroda, prawdopodobnie zabija go i przyjmuje jego imię
- zdobywa sławę podczas turniejów rycerskich

Konrad Wallenrod jako mistrz Zakonu:
- dzięki męstwu, odwadze, waleczności, bogobojności Krzyżacy obierają go swoim mistrzem (Malbork)
- wprowadza rygor w Zakonie, doprowadza do porażek wojska krzyżackie
- do zakonu przybywa Witold, który chce zdradzić Litwę, porzuca swoje zamiary pod wpływem Pieśni Wajdeloty
- Aldona zamyka się w wieży i zostaje pustelnicą
- Konrad odwiedza ją nocami
- Konrad przypomina w swoim działaniu przywódcę Maurów- Almanzora, który pokonał przeciwnika podstępem- zaraził dżumą

Śmierć bohatera:
- Krzyżacy zbadali jego przeszłość, odkryli spotkania z Aldoną
- Postanowili go usunąć
- Konrad był świadom grożącego mu niebezpieczeństwa, pragnął uciec z Aldoną, ale ona odmówiła
- Bohater popełnia samobójstwo poprzez wypicie trucizny, Aldona umiera z rozpaczy
- Halban zostaje przy życiu, by opowiedzieć prawdziwą historię Konrada Wallenroda




Motto w Konradzie Wallenrodzie:
Życie bohatera tej powieści poetyckiej było tylko udawaniem i dramatyczną grą.
Motto zaczerpnięte z "Księcia" Michiavellego, charakteryzowało zasady tej gry: "Macie bowiem wiedzieć, że są dwa rodzaje walki (...), trzeba przeto być lisem i lwem".

Dramat romantyczny- gatunek literacki, w którym występuje:
- chór
- wątek mesjanistyczny
- pojęcia romantyczne: indywidualizm, ludowosć, mistycyzm, patriotyzm
- synkretyzm rodzajowy i gatunkowy- c echy dramatu, podział na akty, sceny, didaskalia, cechy liryczne, cechy epickie
- zerwanie z zasadą trzech jedności
- sceny zbiorowe
- romantyczny nastrój wydarzeń
- brak chronologii wydarzeń
- niesceniczny utwór

„Dziady cz.II”
a) Józio i Rózia- grzechy lekkie, nie mogą dostać się do nieba, bo nie zaznały cierpienia za życia- proszą o ziarna gorczycy. „Kto nie doznał goryczy ni razu, ten nie dozna słodyczy w niebie”.Interpretacja: Pełnię człowieczeństwa można osiągnąć dopiero wówczas, gdy dozna się w życiu cierpienia. Tylko wtedy można docenić szczęście.
B) Widmo złego pana- grzechy ciężkie, dziedzic, który katował poddanych, kazał wychłostać człowieka za kradzież jabłek, nie pomógł kobiecie z dzieckiem na ręku. Teraz cierpi głód, gdyż jedzenie wyjadane jest przez ptaki (symbol ludzi, których skrzywdził). „Bo kto nie był człowiekiem ni razu, temu człowiek nic nie pomoże”. Interpretacja: Kto w życiu był okrutny i bezwzględny, tego czeka potępienie. Okrucieństwo wobec bliźniego, krzywda społeczna jest winą, której nie można odkupić. W życiu należy cechować się dobrocią, miłosierdziem, współczuciem.
c) Dziewczyna- grzechy średnie, traktowała innych ludzi z góry, bawiła się ludzkimi uczuciami, nie potrafiła odwzajemnić miłości. Wieśniacy nie są w stanie jej pomóc, ale Guślarz przepowiada, że za 2 lata osiągnie niebo. „Kto nie dotknął ziemii ni razu, ten nigdy nie może być w niebie”Interpretacja: Życie nie składa się z samych przyjemności, człowiek musi żyć dla ludzi, nie dla siebie, musi umieć kochać.
d) Widmo nieme- ludzie nie potrafią nawiązać z nim kontaktu, ma ranę w sercu i nieustannie obserwuje znajdującą się w kaplicy kobietę.
„Dziady cz. IV”

Gustaw jest indywidualistą, dla którego najważniejszą wartością w życiu jest miłość. Jego ukochana Maryla (wątek autobiograficzny) wbrew wcześniejszym obietnicom, poślubiła innego, czego świadkiem był Gustaw. Popełnił przez to samobójstwo. W trakcie spotkania z księdzem nie jest człowiekiem, a widmem. Błąka się po ziemi, by odpokutować swe grzechy. Gustaw wierzy w miłość platoniczną. Uważa, że związek mężczyzny i kobiety to związek dusz a nie ciał. W trakcie spotkania z księdzem odbywa swoistą spowiedź, by przekonać go, że należy zachować zakazaną przez Kościół uroczystość dziadów.

„Dziady cz. III”

Okoliczności powstania:
Utwór poświęcony przyjaciołom Mickiewicza, którzy podobnie jak on zostali zesłani do Rosji i siedzieli w więzieniu. Byli to Jan Sobolewski, Cyprian Daszkiewicz, Feliks Kółakowski. Powstały po updaku powstania listopadowego, gdy pisarz przebywał w Dreźnie, stąd nazwa- Dziady Drexdeńskie. Mickiewicz chciał się z rehabilitować za to, że nie brał udziału w powstaniu.

Obraz prześladowanych:
- więźniowie znajdują się w więzieniu usytuowanym w klasztorze (mury mogły zagłuszyć okrzyki maltretowanych oraz trudno się było domyślić postronnym, że są tam więźniowie)
- byli wywożeni na Syberię w kibitkach, w czasie podróży wielu umierało
- aresztowania miały miejsce znienacka, nie wiedzieli o co są oskarżani
- więzienie wywarło piętno na ich psychice, moglo doprowadzić do obłędu
- prześladowano głównie młodych ludzi, nawet dzieci, które traktowano jak dorosłych
- brak kontaktu z rodziną
- zatruwano jedzenie więźniów, którzy często chorowali, a nie mieli kontaktu z lekarzem
- byli poddawani torturom
- okna zabite były deskami, nie wiedzieli czy jest dzień czy noc
- syn pani Rollison: został zabrany od niewidomej matki, którą się opiekował, w więzieniu był torturowany, ył chory a nie miał kontaktu z lekarzem, Nowosilcow kazał otworzyc okna w jego celi i upozorować jego samobójstwo
- Cichowski: przed aresztowaniem był duszą towarzystwa, żywy, dowcipny. Lubił dzieci, miał się żenić. Pewnego dnia zniknął, żonie powiedziano, że się utopił. Jego samobójstwo było upozorowane. Informacje na temat tego, że żyje zdobyła pewna osoba i doniosła o tym jego żonie. Zmienił się fizycznie: wyłysiał, miał zmarszczki, przytył, postarzał o 20 lat. Stał się podejrzliwy, przygnębiony, popadł w obłąkanie, był cały czas wystraszony, gdy ktoś pukał, chował się w ciemnym kącie i wołał, że nic nie wie i nic nie powie. W więzieniu karmiono go śledziami, pojono opium, nie dawano spać, nasyłano strachy. Nigdy nikogo nie wydał. Oczy zdradzały jego tragiczne przeżycia, były przerażające. Został uwolniono, gdyż wiedziano, że nic nikomu nie powie, nie zagrażał już Rosjanom, miał być przestrogą dla innych młodych, a także przynętą- chciano schwytać ludzi, którzy go odiwedziali.


Prometeizm:
Prometeusz był dobroczyńcą ludzkości, ukradł Zeusowi z Olimpu ogień i obdarzył nim człowieka, którego stworzył z gliny i łez. Za karę został przykłuty do skał Kaukazu, gdzie orzeł wciąż wyszarpywał mu wątrobę, a ta nieustannie odrastała. Prometeusz stał się uosobieniem buntu i cierpienia.
W późniejszych epokach pojawiło się pojęcie prometeizmu. Jest to postawa ofiarowania samego siebie, poświęcenia się la dobra ludzkości w imię miłości do niej. Konrad jest na tyle dumny, że wywyższa się ponad innych, wie najlepiej, jak ich zbawić, dokonać tego wielkiego dzieła sam. W imię swoich celów nie waha się przeciwstawić nawet Bogu, ale jego postawie towarzyszą pobudki tyrańskie. Prometejski bunt Konrada jest też spowodowany sztańskimi podszeptami. Dlatego też prometeizm ten nie jest do końca ofiarą altruistyczną i dlatego ponosi klęskę.

Mesjanizm- widzenie ks. Piotra:
Ks. Piotr był duchownym, łącznikiem między więźniami a światem zewnętrznym. Bogobojny, kochał ludzi, cierpiących, potrafił przewidywać przyszłość. Cechuje go pokora wobec Boga, rozmawia z nim leżąc krzyżem na ziemi. Bóg zsyła mu widzenie, że młodzi ludzie jeszcze długo będą wywożeni wgłąb Rosji i prześladowani. Pojawia się jednak nadzieja- ksiądz widzi tajemniczą postać, która będzie zbawicielem narodu- 44. W dalszej części widzenia księdza pojawiaja się odniesienia do Nowego testamentu- sceny sądu i ukrzyżowania Chrystusa. Herod- Rosja, Piłat- Francja, Polska- Chrystus, Borus- Prusak, rakus- Austriak, Maryja- Wolność. Ksiądz widzi śmierć narodu polskiego, ale widzi też, że narodzi się wybawiciel Polaków, który ukrywa się pod liczbą 40 i 4. Utwierdza się w przekonaniu, że cierpienia Polaków mają sens i zostaną w przyszłości wynagrodzone.

„Pan Tadeusz”

epopeja narodowa- cechuje się:
- rodowód klasyczny, rozpoczyna się inwokacją
- bogaty w epizody
- rozlewne opisy, sceny batalistyczne, realizm szczegółu, bogactwo postaci i wątków
- akcja rozgrywa się na tle wielkiego wydarzenia epoki

Pan Tadeusz posiada większość z tych cech, różni się jednak od klasycznej epopei. Ewolucja tego gatunku w okresie romantyzmu doprowadziła do całkowitego usunięcia świata nadprzyrodzonego. Bohaterami są przeciętni ludzie, pozbawieni boskich cech.





Jacek Soplica:
- szlachcic średniozamożny
- posiada majątek Soplicowo, którym zarządza razem z bratem
- cieszy się poważaniem wśród szlachty, gdyż wspaniale włada bronią, jeździ konno, jest zdecydowany, odważny, porywczy, budzi lęk
- odwiedza Stolnika Horeszkę z powodów politycznych. Wspólnie angażują się w walkę przeciko zaborcy rosyjskiemu.
- Zakochuje się w Ewie, córce Stolnika z wzajemnością, otrzymuje czarną polewkę
- Wyjeżdża, żeni się z kobietą, której nie kocha, rodzi mu się syn- Tadeusz, jego żona umiera
- Ewa zostaje wydana za wojewodę
- Stonik zostaje napadnięty przez Moskali, wygrywa walkę, Jacek, kóry obserwuje całe wydarzenie bierze broń od jednego z żołnierzy i zabija Stolnika
- Świadkiem wydarzeń jest Gerwazy
- Jacka okrzyknięto zdrajcą, rodzina Sopliców otrzymuje od Rosjan w podzięce od Moskali zamek należący do Horeszków
- Jacek opuszcze Litwę, udał si do legionów
- Wraca w przebraniu ks. Robaka na Litwe ze specjalną misją- miał organizować tam powstanie

Obyczaje:
- w czasie zaręczyn państwo młodzi usługują swoim poddanym (chłopom)
- wolny czas mężczyźni poświęcali na polowania
- czarna polewka- symbol tego, że rodzice dziewczyny nie przyjmują oświadczyn zalotnika
- odpowiednia hierarchia przy stole uzależniona od pełnionego urzędu
- w czasie spacerów z przodu maszerowały dzieci z opiekunkami, za nimi utytułowani piasyujący poważne stanowiska goście, potem dziewczęta, następnie młodzieńcy
- brama wjazdowa była otwarta- symbol gościnności
- prace w polu trwały do zachodu słońca, wieczorem gospodarz doglądał swego dobutku
- uczestnictwo w grzybobraniach- specyficzne stroje, chroniące przed owadami
- mężczyźni używali tabakiery
- rozwiązywanie konfliktow siłą bez wstępowania na drogę prawną
- rozw. konfliktów za pomocą pojedynku
- zwracanie się do rozmówcy używając nazwy jego stanowiska
- duży wpływ rodziców na losy dzieci
- obdarzenie myśliwego, który zabił zwierzę skórą
- kawiarka- osoba wyznaczona do przyrządzania kawy



Juliusz Słowacki

Biografia:
Dzieciństwo i młodość:
- urodził się na Litwie w Krzemienńcu września 1809r.
- Ojciec był wykładowcą literatury najpierw w liceum, potem na uniwersytecie. Matka wykształcona, ale nie pracowała.
- Zamożna rodzina, jedynak
- Gdy miał 5 lat zmarł mu ojciec na gruźlicę, zapisał mu cały majątek. Matka wychodzi ponownie za mąż, Słowacki zyskuje dwie przyrodnie siostry.
- Był wychowywany pod kloszem, uwielbiany przez matkę i siostry
- Studiował prawo z woli matki
- Przebywając w Warszawie i pracując jako urzędnik, jest świadkiem Powstania Listopadowego
- Matka zabroniła mu wziąć udziału w czynnej walce, poza tym musiał wyjchać do paryża i Londynu, by zawieźć ważne dokumenty. Myślał, że jest emisariuszem
- Zaczął pisać pierwsze wiersze ptariotyczne
- Okazało się, że dokumenty były mało ważne, nie zrobił nic dla Powstania
- Paryż: publikuje swoje utwory, które są potem krytykowane
- Wyjeżdża do Genewy, zamyka się w pensjonacie, zajmuje się pisaniem wierszy, pisze tam „Kordiana”
- Publikuje go w 1834 r. W Paryżu (anonimowo). Przyjęcie utworu nie było złe, Słowacki przyznaje się do napisania utworu.
- Jedzie do Szwajcarii, potem do Wloch, spotyka tam Hersykię i razem z innymi wyjeżdża na Bliski Wschód.
- Zostaje poddany kwarantannie, gdyż szerzyła się tam dżuma
- Zwiedza Grecję, Włochy, wraca do Paryża
- Rok 1840- Paryż- na bankiecie z okazji zaangażowania Mickiewicza w uczelni College de France pojawia się również Słowacki. Po spotkaiu Mickiewicz oskarzył go ze nie jest poetą. W odp. Słowacki napisał utwór „Bieniowski”
- W roku 1848 wyjeżdża do Poznania, potem do Wrocławia i tam spotyka się ponownie z matką
- W 1849 r. Umiera na gruźlicę.

Życie osobiste:
- nigdy się nie ożenił, nie miał dzieci
- najważniejsza kobieta- matka, prawdopodobnie miał „kompleks Edypa”
- Ludwika Śniadecka- poznał ją w czasie studiów, córka jednego z profesorów Uniwer. Wileńskiego, niespełniona miłość
- Eglantyna- spotkał ją w Szwajcarii, córka właścicieli pensjonatu, uprzyjemniała mu pobyt
- Maria Wodzińska- Włochy, arystokratka, inteligentna, błyskotliwa

„Kordian”- dramat romantyczny:

Historia Kordiana:
- chce popełnić samobójstwo
- wrażliwy na świat przyrody
- wierzy w Boga
- identyfikuje się z przyrodą, uważa, że tak jak ona, powoli umiera
- ogarnięty smutkiem, w depresji
- mówi o marności, swego istnienia, porównuje się do prochu
- nie widzi celu zycia
- samotny i wyobcowany
- prosi Boga o pomoc
- marzy o wielkich czynach, dla których jest gotów poświęcić życie
- przeżywa nieszczęśliwą miłość
- jest indywidualistą, nie potrafi cieszyć się z tego, co inni ludzie
- marzy o nowym życiu, chce się wyzwolić z nieszczęśliwej miłości
- chce poznać świat, porównuje się do Kolumba
- marzy o sławie
- ma 15 lat, jest wrażliwy, nad wiek zbyt poważny

Relacje Kordiana z kobietami:
- Laura- wątek autobiograficzny (Ludwika Śniadecka), miłość nieodwzajemniona, nie traktuje go poważnie, żartuje z niego, jest starsza, Kordian próbuje popełnić przez nią samobójstwo
- Wioletta- poznali się we Włoszech, jest z nim ze względu na majątek, materialistka, egoistka. Kordian wystawia ją na próbę- ponieważ nie wierzy już w słowa tylko w czyny- Wioletta tej próby nie przechodzi.
Nie ma prawdziwej miłości, nie warto żyć miłością do kobiety, to nie może być celem życia.

Anglia-Londyn:
- światem rządzą pieniądze (kupuje się władzę)
- szerzy się bezprawie w Europie, ludzie, którzy powinni siedzieć w więzieniu wykorzystują luki w prawie

Włochy- Watykan:
- spotkanie z papieżem, który potępia Polaków, jest po stronie cara
- zostaje podważony autorytet moralny Kościoła

Kordian wobec problemów ojczyzny:
Na szczycie Mont Blanc znajduje wielką ideę: chce wyzwolić Europę spod monarchistycznej tyranii. Identyfikuje się z Winhelriedem, chce stanąć na czele narodu Polaków. Ma obsesję na punkcie wolności kraju, wypowiada: „Polska Winhelriedem narodów”- Polacy powinni zbrojnie walczyć o niepodległość, a nie czekać na cud. Przełomowy moment- Kordian znajduje swój cel, scena o charakterze fantastycznym, obrazująca duchową przemianę.

Powrót do Warszawy:
- 1829- Plan Zamkowy, Kordian wdaje się w spisek przeciwko carowi, mający na celu jego zabicie, spiskowcy są ze sobą skłóceni, starsze pokolenie (Prezes) jest przeciwne zamachowi, natomiast młodzież popiera zamach.
- Polacy są skłóceni co do metod walki
- Kordian nie potrafi znieść bezczynności, rozważań i postanawia działać sam
- Chce zabić cara w trakcie warty przed jego sypialnią
- Zamach się nie udaje, Kordian przegrywa sam ze sobą, został opuszczony, jest zbyt wrażliwy, waha się co do słuszności zabójstwa
- Zostaje aresztowany, w jakiś sposób się rehabilituje- skok przez bagnety
- Dochodzi do sporu między Konstantym i Mikołajem o Kordiana (Konstanty go podziwiai chce go ocalić)
- Skazany na śmierć na rozstrzelanie- dowód, że jest w jakimś sensie człowiekiem poważanym- nie pozwala zawiązać sobie oczu, chce widzieć co będzie się z nim działo
- Nie wiemy co się stało z głównym bohaterem

Tło historyczne: Powstanie Listopadowe, wstąpienie cara na tron Polski
Postacie historyczne:
- gen. Józef Chłopicki- przywódca Powstania Listopadowego, nie chciał włączyć się do powstania chłopów
- książę Adam Jerzy Czartoryski- patriota, uczciwy, sprawiedliwy, przywódca Wielkiej Emigracji
- gen.Jan Skrzynecki- przywódca Powstania Listopadowego, uciekał przed Rosjanami, zamiast walczyć
- Julian Ursyn- Niemcewicz- tworzył w oświeceniu- nie rozumie romantyzmu, żyje wspomnieniami
- Joachim Lelewel- historyk, anukowiec, wolał rozważać niż podejmować decyzje
- Gen.Jan Krukowiecki- zdrajca, ostatni przywódca Powstania Listopadowego, podpisał kapitulację

„Grób Agamemnona”

Słowacki krytykuje Polaków za bierność, zafascynowanie cudzymi wzorami. Oskarża ich o zagubienie patriotycznych wartości, które doprowadziły Polskę do upadku. Ma on na celu nawołanie Polaków do walki zbrojnej, do zrywu niepodległościowego.

„Hymn (smutno mi Boże)”

Powstał w czasie podróży Słowackiego na Wschód. Widzimy go jak stoi na dziobie okrętu wpatrzony w dal. Ogląda zachód słońca, lecz oddalony od rodzinnych stron, samotny człowiek odczuwa smutek i pragnie wyjawić przed Bogiem swoje uczucia. Tęsknota przybiera formy róznych obrazów. Płacz poety przypomina płacz dziecka za odchodzącą matką. Wspomnienie domu i obcych mogił budzi gorycz, gdyż nie wiadomo, gdzie tułacz znajdzie własną mogiłę. Zachód słońca budzi w nim refleksję o własniej kruchości i przemijalności. Bóg stworzył dla człowieka wspaniałe widowiska natury, a mimo to człowiek jest smutny. Człowiek uznaje swoją nicość,a zawołanie „smutno mi Boże” jest podkreśleniem podmiotowości człowieka.

„Testament mój”

Odbiorcami testamentu są:
- przyjaciele- chce by przekazali jego serce matce i żeby nie rozpaczali po jego śmierci, a przekazali innym, że był patriotom
- Polacy- chce by walczyli o kraj, gdyż pieknie jest umierac w obronie ojczyzny (motywy tyrtejskie)
- Ludzkość- chce by odrzucili cielesność, wyzwolić w nich ducha, przerobić ze zjadaczy chleba w aniołów

Wie, że dzieki swojej poezji zostanie zapamiętany przez przyszłe pokolenia, a jego wiersze zmienią ludzi.

Samotność- autor cierpi, bo nie ma potomstwa, nikogo kto kontynuowałby jego twórczość i komu przekazałby nazwisko. Jest wrażlwy na cierpienie ludzi, wierzy w Boga, jest patriotom, ma nadzieję, że jego utwory zmienią przyszłe pokolenia, zostaną docenione. Czuje się niedoceniony przez współczesnych mu ludzi, niekochany, jest indywidualistą..

Cytat: „Ale zaklinam- niech żywi nie tracą nadziei
I przed narodem niosą oświaty kaganiec
A kiedy trzeba na śmierć idą po kolei
Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec”







Cyprian Kamil Norwid

„ Do obywatela Johna Brown”

Adresatem jest John Brown- Amerykanin, biały farmer, który walczył o wolność Murzynów i zniesienie niewolnictwa. Działał w czasie Wojny Secesyjnej- była to wojna domowa Północy z Południem. Został on zabity przez ludzi z południa. Zginął przez powieszenie. Norwid chciał wstrzymać egzekucję, miał nadzieję, że uda mu się to zrobić, przypuszczał jednak, że to nic nie pomoże. W wierszu została zastosowana futurospekcja.
Portret Johna:
- stanowczy, odważny- nieugięta szyja, gotów do poświęceń, konsekwentny
- zacna siwizna- starszy, doświadczony, dojrzały, mądry, szlachetny
- zginął przez powieszenie- śmierć haniebna
- kontynuował ideały Kościuszki i Waszyngtona, którzy żyli 50 lat przed nim i też chcieli zniesienia niewolnictwa

George Byron

„Giaur” – powieść poetycka:

Branka muzułmańska, żona baszy- Leila- zostaje ukarana śmiercią (utopiona w morzu) za miłość do Giaura. Ten mszcząc się, zabija hassana ( w górach w pojedynku). Giaur zostaje dobroczyńcą pewnego klasztoru, ale pomimo zakonnego stroju, nie przystaje do życia zakonnego, dystansuje się od wspólmoty, nie modli się i nie przejawia szacunku do sakramentów. Zyje w samotności, udręczony cierpieniami, tęsknotą, namiętnością i wyrzutami sumienia. Miłość jest ukazana jako uczucie niezwykle silne, popychające do złamania zasad moralnych, prowadzące do zbrodni, nie przemija ono nawet po śmierci ukochanej, idealizowanej we wspomnieniach. Umiera śmiercią naturalną.
Bajronizm- postawa człowieka, polegająca na tym, iż jest on skłócony ze światem, którego przeszłość okryta jest tajemnicą. Zbrodnia, występek, namiętna miłość lub zdrada napiętnowały go na całe życie. Ucieczka od przeszłości okazuje się daremna. Bohater bajroniczny nie może zaznać spokoju, cierpi w samotności. Jego cierpienie często ukazane jest na tle egzotycznej przyrody w obcym otoczeniu kulturowym.

Johan Wolfgang Goethe

„Cierpienia młodego Wertera”

werteryzm- postawa człowieka ostro odrzucająca ból istnienia, szukająca ucieczki w marzeniach, w poezji, kończącego swe zycie samobójstwem.

Powieść rozpoczyna się, gdy bohater opuszcza dawne środowisko, zrywa z bolesną przeszłością (chodzi prawdopodobnie o zgadkowa Eleonorę), pragnie samotności i kontaktu z natura. Przebywa w Walheim z prostymi ludźmi i dziećmi, jest przekonany o istnieniu dobra, spotyka Lottę, postrzega ją jako ucieleśnienie wszelkich cnót. Werter jednak zmienia sposób postrzegania świata. Gubi się w uczuciach do Lotty, która jest zaręczona z Albertem, choć wydaje się, że odwzajemnia uczucia Wertera. Niepowodzeniem kończy się podjęta przez Wertera próba kariery urzędniczej. Bohater postrzega naturę jako siłę niszczącą, wrogą człowiekowi, a świat jawi mu się jako chaos. Podejmuje decyzję o samoójstwie i je popełnia.


#5 aisunia

aisunia

    1

  • Members
  • PipPipPip
  • 5370 postów

Napisano 08 czerwiec 2005 - 08:50

----->>>POZYTYWIZM<<<-----

Granice czasowe epoki:
- 1864- upadek Powstania Styczniowego- 1890/95- fala nowych debiutów literackich

Sytuacja społeczno- polityczna 3 zaborów:
-pruski:
• proces germanizacji- skupiała się na szkołach
• kulturkampf- walka o kulturę, zakaz posługiwania się językiem polskim, zafałszowana historia, j.niemiecki staje się urzędowym
• cenzura- żadne teksty bez konsultacji z odpowiednim urzędnikiem nie mogły być wydane
• nacisk na rozwój przemysłu
• Komisja Kolonizacyjna- wykupywała ziemie od Polaków, chciała tam osiedlić Niemców
• Rugi pruskie- wyrzucanie Polaków, którzy przybyli do zaboru w celu znalezienia pracy

-rosyjski:
• Stan wyjątkowy- wprowadzony po Powstaniu Styczniowym
• Rusyfikacja
• 1864- nadanie chłopom ziemii na własność
• tereny przemysłowo- rolnicze, przemysł głównie w Łodzi (włókienniczy)
• wywożenie na Syberię uczestników powstania
• konfiskowanie majątku
• więzienia

-austriacki:
• działanie uniwersytetów w Krakowie i Lwowie
• autonomia (pewna niezależność od zaborcy)
• swoboda w porozumiewaniu się j.Polskim
• uniwersytety, urzędy w rękach Polaków
• ludzie zyją głównie z rolnictwa
• wiele osób uciekało do ISA, zaborca nie inwestował w te tereny

Pozytywizm rozwija się w zaborze rosyjskim.

Założenia pgorgramowe pozytywistów:
• scjentyzm- zafascynowanie nauką, wynalazkami, techniką, przekonanie, że rozwój cywilizacyjny jest czymś wartościowym i koniecznym. Wiara w możliwość luzkiego umysłu.
• Utylitaryzm- koncepca etyczna wg której działanie jest uznawane za dobre moralnie, jeśli chcąc zaspokoić własne przyjemności i potrzeby, służy się dobru ogółu.
• Negatywny stosunek do powstań
• Praca u podstaw- ludzie wykształceni, bogaci, zobowiązani są do niesienia pomocy niższym warstwom społecznym poprzez: zakładanie szpitali, przytułków, szerzenie oświaty, pomoc finansową, organizowanie miejsc pracy
• Praca organiczna- pozytywiści zakładali, że każde społeczeństwo jest jednym wielkim organizmem, aby ten organizm mógł funkcjonować prawidłowo, wszytskie jego części muszą być silne i zdrowe. W związku z tym należy pracować nad rozwojem różnych dziedzin życia społecznego: gospodarka, przemysł, rolnictwo, kultura, oświata. Zadnej z nich nie można zaniedbywać, gdyż są one wzajemnie powiązane i warunkują dostatnie życie członków danej społeczności.
• Emancypacja kobiet- propagatorką hasła była Eliza Orzeszkowa- „Kilka słów o kobietach”, która uważała, że kobieta powinna odejść od wizerunku matki, gospodyni, musi zerwać z niepełnoletnością i sama decydować o sobie i swoim życiu i przyjmować za te decyzje odpowiedzialność.
• Asymilacja Żydów- główną propagatorka była Eliza Orzeszkowa („O Żydach i kwestii żydowskiej”), która uważała, że należy zerwać ze stereotypowym postrzeganiem Polaków narodowości żydowskiej. Ludzie ci są pełnoprawnymi mieszkańcami naszych ziem i należy poznać ich kulturę, zwyczaje i nie dokonywać pochopnych sądów. Orzeszkowa uważa, ze należy wrócić do czasów XVI wieku, kiedy Polska słynęła z tolerancji. Sugeruje, że I krok w kierunku pojednania powinni uczynić Polacy.

Większość pozytywistów mieszkała i tworzyłą w Warszawie, którzy ukończyli tamtejszą Szkołę Główną- tzw. Kuźnię pozytywistów.

Bolesław Prus

Nowela- gatunek literacki, powstały w epoce renesansu we Włoszech. Cechy noweli:
- krótki utwór epicki pisany prozą
- posiada fabułę
- występuje narrator
- partie dialogowe bohaterów
- chronologiczny układ wydarzeń
- jeden wątek
- posiada punkt kulminacyjny (pod koniec utworu)
- nagromadzenie dramatycznych wydarzeń
- koniec zawiera płętę
- w noweli klasycznej pojawia się przedmiot, kt.ory odgrywa istotną rolę w rozwoju akcji
- tytuł utworu jest znaczący, zawiera w nazwie nazwę przedmiotu, który odgrywa istotną rolę w trakcie rozwoju fabuły- sokół noweli

„Kamizelka”- nowela:

Kompozycja:
- zakończenie utworu poznajemy już na początku utworu
- retrospekcja
- budowa klamrowa noweli- zaczyna się i kończy tą samą sceną
- brak jednoznacznej płęty
- brak imion i nazwisk

Problematyka:
Ukazuje małżeństwo- mąż był urzędnikiem, kobieta- udzielała korepetycji, była szwaczką. Praca zajmowała im dużo czasu, ich sytuacja finansowa stopniowo się pogarszała, gdyż mąż na skutek choroby, stracił pracę. Zachorował na gruźlicę. Prus przedstawia tutaj miłość jako czyny, a nie słowa. Kamizelka w trakcie rozwoju akcji odegrała istotną rolę, stała się symbolem poświęcenia i miłości i jest ona tutaj sokołem noweli.

„Lalka”- powieść

Powieść- podstawowy gatunek epiki literackiej, pisany prozą, o rozbudowanym tle, wielowątkowości, fikcyjnym na ogół charakterze świata przedstawionego, ukazywanego za pośrednictem narratora.

Kompozycja powieści:
- dwa typy narracji- 3 os- narrator wszechwiedzący; w 1 osobie- Rzecki- bohater utworu- pamiętnik, subiektywizm Pod koniec powieści Wokulski wymyka się narratorowi, nie wie co się z nim stało.
- Dużo partii dialogowych
- Wielowątkowość
- Ograniczona przestrzeń (Warszawa, Paryż, Zasławek, Węgry)
- Kompozycja otwarta
- Związek z programem pozytywistó
- Duża liczba bohaterów
- Zasadnicza akcja powieści- 1878-79, pojawiaja się retrospekcje- lata 20,30,40
- Brak chronologii
- Informacje dotyczące ówczesnego zycia politycznego Europy
- Znaczenie tytułu: lalka jako pusta kobieta, proces, charakter egzystencjalny, wokulski marionetka
- Widoczna jest cenzura- nie pada stwierdzenie Powstanie Styczniowe

Stanisław Wokulski- pozytywista z duszą romantyka:

ROMANTYK POZYTYWISTA
Próba samobójcza z powodu nieszczęśliwej miłości Praca u podstaw (Maria, Wysocki, Węgiełek, Stawska)
Walczy w Powstaniu Styczniowym Scjentyzm- fascynacja nauką, pomaga Ochockiemu, kształci się, czyta książki naukowe, popiera wynalazki Geista
Miłość do Izabeli, wszystko robi dla niej Asymilacja Żydów- przyjaźń z Szumanem, Szlaugbanmami, wciąga Żydów do spółki handlowej, chce z nimi nawiązać współpracę gospofarczą
Idealizuje kobietę, wierzy w miłość platoniczną Praca organiczna- zakłada spółkę handlu ze Wschodem, by rozwijać i bronić polski handel i przemysł
Indywidualista, nierozumiany przez innych Emancypacja kobiet- wskazówki i pomoc udzielona pani Stawskiej
Bogate życie wew.
Czytuje poezję romantyczną
Porównuje się do Don Kichota
Niejasne zakończenie losów- tajemniczy

Miłość do Beli:
-działania, które zbliżały go do Beli:
• Bywa tam gdzie możę ją spotkać
• Jedzie na wojnę do Bułgarii (Turcja i Rosja), spędza tam kilka m-cy, narażając życie, wraca z kwotą 300 tys.rubli.)
• Wkracza w towarzystwo znajomych Tomasza Łęckiego i przegrywa z nim w karty
• Nawiązuje kontakt z panią Meliton, która przekazuje mu informacje o działąniach Izabeli
• Wykupuje srebrną zastawę Izabeli, weksle pana Tomasza, zniszczył je
• Przekazuje duże kwoty na ochronkę hrabiny Karolowe (ciotka)
• Uczy się angielskiego
• Kupuje klacz nalezaca do Krzeszowskich, która wygrywa wyscigi
• Pojedynkował się, broniąc honor Izabeli
• Kupuje za zawyżoną sumę kamienicę Tomasza Łęckiego (90000)- anonimowo
• Organizuje owacje dla Rossiego, którego kunszt ceniła Izabela
• Zarządza pieniędzmi Tomasza i płaci mu od nich wysoki procent
• Zakłada spółkę do handlu ze Wschodem, do której należą przedstawiciele arystokracji
• Spłaca długi Łęckiego zaciągnięte u Żydów
• Proponuje Izabeli wyjazd do Paryża
• Rezygnuje ze współpracy z profesorem Geistem w Paryżu, wraca do Warszawy i jedzie do Zasławka
• Odzyskuje tytuł szlachecki w wyniku procesu
• Sprzedaje swój nowy sklep, zrywa z korzeniami, ze środowiskiem kupieckim
• Próbuje odebrać sobie życie, rzucając się pod pociąg
• Zbliża się do Izabeli poprzez pieniądze

Sposób przeżywania miłości:
- Izabela- mistyczny punkt, miłość od pierwszego wejrzenia
- Emocjonalne huśtawki, wzbudzały w nim oczekiwanie na spotkanie Izabeli, w jej towarzystwie czuł błogostan, nie znosił stanu niewiedzy na temat tego, co aktualnie się z nią dzieje
- Kocha Izabelę bardziej niż swoje życie, które niejednorotnie naraża
- Dopasowuje się do wymagań Izabeli, udaje kogoś kim do końca nie jest
- Żywi do Izy miłość platoniczną, wierzy, że jest ona jego 2 połową
- Chce spełnić każde jej życzenie
- Życzliwość Izabeli wyzwala w nim chęć czynienia dobra
- Idealizował Izabelę, siebie nazywał psem, sługą Izabeli
- Wpada w skrajne stany emocjonalne, miłość miesza się z nienawiścią, chęcią zemsty
- Odczuwa wielką zazdrość w momencie, gdy widzi Izabele u boku innego mężczyzny
- Próbuje popełnić samobójstwo

Idealista- człowiek, który w swoim życiu kieruje się szczytnymi celami, hasłami. Potrafi poświęcić się dla wyższych celów i zapomnieć o własnych potrzebach, które ograniczają możliwości jego działania.

Ignacy Rzecki:
- całe życie mieszka w Warszawie
- wychowywał go ojciec (wierzył w Napoleona, walczył pod jego dowództwem, przekazał fascynację synowi)
- pracował od najmłodszych lat w sklepie Jana Mincla
- nauczył on go oszczędności, szacunku dla pieniędzy, uczciwości
- bierze udział w Wiośnie Ludów, powstaniu Węgrów przeciw Austrii, która zajęła również czesc Polski
- Ideały: wolność („za naszą i waszą wolność”)- narażał się w trakcie walk
- Jego obsesją była Warszawa
- Uważany za dziwaka, budził w innych obawę, politowanie
- Żył przeszłością, sklepem, polityką
- pedantyczny, schematyczny
- Przeżył nieszczęśliwą miłość. Jego namiętnością stała się helena Stawska, zafascynowala go wyglądem, figurą, spotkał ją 1 raz w sklepie, a potem odwiedzał ją bardzo regularnie
- Starał się odnaleźć jej zaginionego mężą
- Bawił się w swatkę Wokulskiego I Heleny
- Umiera
- Idealista polityczny- walczy i wierzy w możliwość uzyskania niepodległości
- Idealista w życiu codziennym- wyznaje takie wartości jak: pracowitość, sumienność, punktualność

Stanisław Wokulski:
- idealista polityczny, brał udział w Powstaniu
- społecznik

Julian Ochocki:
- należy do arystokracji, kuzyn i adorator Izabeli
- nie ocenia ludzi po nazwisku
- wykształcony (studia przyrodnicze, politechnika- mechanika)
- interesuje się wynalazkami (ulepszył mikroskop, unowocześnił lampę)
- uważa, ze wsyztsko co najważniejsze jest jeszcze przed nim- marzy o przyprawieniu ludzkości skrzydeł
- nie chce tracić czasu na związki z kobietami
- przyjaźni się z Wokulskim, chce iść w jego ślady, zazdrościł mu przejażdżki balonem
- Wokulski przeznaczył mu 100 tys.rubli na badania naukowe u boku geista
- Idealista naukowy


Maria Konopnicka

„Mendel Gdański”

Charakterystyka Mendla:
- wielodzietna rodzina
- był 15 w rodzinie- stąd imię Mendel
- kochająca się rodzina
- związany z Gdańskiem, rodzina tam mieszkała
- akcja utworu rozgrywa się w Warszawie
- większą część życia spędza w kamienicy, nie wiedział, co się dzieje w mieście
- był introligatorem, jego mieszkanie było miejscem pracy
- wychowuje wnuka- Jakuba- syna zmarłej córki, chłopiec skromny, zamknięty w sobie, nieśmiały
- Mendel uczy wnuka: akceptacji faktu, że jest Żydem, odwagi osobistej, wytrwałości, pracowitości, szacunku do pieniędzy
- Mendel kultywuje tradycje religijne, znamienne dla Żydó (co piątek organizuje postną wieczerzę, ubiera się odświętnie i modli wraz z wnukiem)
- Rozbudza wiarę w Jakubie
- Widoą skromne życie, pieniądze przeznaczają na jedzenie i kształcenie Jakuba
- Kochają się, są ze sobą bardzo blisko, tworzą niepełną rodzinę, ale są szczęśliwi

Konopnicka zrywa ze stereotypowym postrzeganiem Żydów, pokazuje uczciwego, pracowitego, życzliwego człowieka.


Obraz społeczeństwa:
- sąsiadka- zyczliwa, udzielająca pomocy Mendlowi, zna go od lat i szanuje
- student- nie dyskryminuje ludności żydowskiej, przyjaźni się z Mendlem, w czasie napaści osłania go własnym ciałem, nie jest antysemitą, człowiek wykształcony
- zegarmistrz- nie posiada własnego zdania, ulega sugetiom innych ludzi, powtarza to, co usłyszał o Żydach, idzie za większością
- ksiądz katolicki- oddaje cześć modlącemu się Mendlowi pomimo tego, że jest innego wyznania, tym samym zmusza do zastanowienia miejscowych chłopców, którzy w tej modlitwie przeszkadzali
- tłum- pijana, rozbestwiona banda chuliganów

Henryk Sienkiewicz

„Szkice węglem”

Utwór ma związek z hasłem pozytywistów- praca u podstaw. Zgodnie z nim ludzie lepiej sytuowani i bardziej wykształceni powinni pomagać biedniejszym warstwom społecznym. Sienkiewicz pokazuje, że bohaterowie jego utworu tego hasła nie realizują. Kompozycję utworu autor oparł na antyprzykładzie. II problem to problem władzy. Władza ma służyć ludziom, a nie odwrotnie.

Jest to historia chłopa Wawrzyna Rzepy, którego pisarz gminny Zołzikiewicz podstępem zmusza do podpisania kontraktu będącego zobowiązaniem wstąpienia do armii carskiej. Intrygę tę uknuł z wójtem Burakiem, gdyż to właśnie syn Buraka a nie Rzepa powinien iść do wojska. Wysłanie Rzepy do wojska jest zemstą Zołzikiewicza na żoie Rzepy, która oparła się jego zalotom. Rzepa, analfabeta podpisuje dokument werbunkowy sądząc, że zrobi świetny interes i że kwituje odbiór częsci dworskiego lasu. Dalsze części utworu to rozpaczliwe próby wyegzekwowania przez zrozpaczone małżeństwo Rzepów swoich praw. Rzepowa próbuje wybłagać łaskę u co ważniejszych i bardziej wpływowych osob. Skazane są one na niepowodzenie, nikt bowiem nie jest zainteresowany udzieleniem im pomocy. Dawny dziedzic Skorabiewski nie musi już dbać o chłopów po ich uwłaszczeniu. Poza tym jest związany przymierzem z Zołzikiewiczem i wcale nie zamierza naruszać istniejącego stanu rzezcy. Pomoc nie nadchodzi również od księdza Czyżyka. Uważa, że jej nieszczęscie jest karą Bożą za grzech pijaństwa jej męża. Gdy Rzepowa trafiła do naczelnika powiau, jest już tak rozstrzęsiona, że zostaje uznana za pijaną. Zostaje ona spowrotem odesłana do baraniej Głowy. Tam w desperackim porywie rozpaczy Rzepowa zdradza męza z Zołzikiewiczem, który cynicznie ją oszukuje, obiecując wycofanie feralnego dokumentu. Ostatecznie jednak wyrzuca ją za drzwi. Wawrzyn zabija żonę siekierą, podpala zabudowania dworskie.






„Potop”

Andrzej Kmicic:
- Na początku bierze udział w wojnach głównie z pobudek egoistycznych, zależy mu na sławie, łupach, wyżyciu się. Nie rozumie słowa patriotyzm, uważa, że władzę ma ten, kto potrafi dobrze władać bronią.
- Ulega pewnym przemianom pod wpływem uczucia do Oleńki Billewiczównie.
- Pojedynek z Wołodyjowskim nauczył Kmicica pokory i uświadomił mu, że musi w inny sposób zasłużyć na względy Oleńki.
- Zostaje żołnierzem hetmana Janusza Radziwiłła, u boku którego chce odkupić swoje winy. Składa przysięgę na krzyż, że będzie- bez względu na wszystko- wierny Radziwiłłowi.
- Kmicic przejrzał dopiero na oczy po rozmowie z Bogusławem Radziwiłłem, który oświadczył mu, że janusz marzy o koronie polskiej i hcce zdradzić króla i ojczyznę.
- Kmicic decyduje się porwać Bogusława, który zdołał umknąć, raniąc przy tym Andrzeja.
- Po dojściu do zdrowia przyjmuje nazwisko- Babinicz (moment przełomowy)
- Uczestnictwo w obronie Częstochowy, przyczynienie się do pokonania Szwedów (wysadził kolumbrynę) jest dowodem przemiany wewnętrznej bohatera. Potrafi narażać własne życie, zapomnieć o prywtnych sprawach, by ratować swoją ojczyznę.
- W czasie oblężenia zostaje poważnie ranny, mimo to udaje mu się wymknąć z rąk Kuklinowskiego.
- Udaje się do króla jana Kazimierza, któremu wiernie służył jako babinicz.
- Ratuje królowi życie i wyznaje, jak się nazywa.
- Przez następnych kilka miesięcy walczy u boku hetmana Czarnieckiego mimo, iż wie, że jego ukochana znajduje się w niebepieczeństwie.
- Pod koniec utworu ranny Kmicic wraca do Lubicza
- Utwór kończy się sceną w kościele, w trakcie której Kmicic zostaje zrehabilitowany dzięki królewskim listom
- Dochodzi do pojednania z Oleńką

Główny bohater ulega wyraźnej przemianie wewnętrznej, z egoisty zadufanego w sobie, zmienia się w szlachetnego patriotę, gotowego do wszelkich poświęceń za ojczyznę. Ta przemiana kojarzy się z przemianami jakim podkegali bohaterowie romantyczni.



Eliza Orzeszkowa

„Gloria Victis”

Obraz Powstania Styczniowego:
- Walki miały charakter partyzancki, oddziały polskie ukrywały się w lasach, ponieważ nie mogły otwarcie stawić czoła przeciwnikowi.
- Wojska polskie stawiały opór, były dzielne.
- Rosjanie mieli przeważającą siłę (liczba żołnierzy, uzbrojenie).
- Pojawia się scena drastyczna, brutalna, naturalistyczna- bezwzględnego mordu rannych żołnierzy.
- Autorka oskarża Rosjan o brak litości nawet wobec rannych, nie mogących się bronić
- Obraz walki ma charakter romantyczny
- Autorka oddaje hołd uczestnikom powstania

Romuald Traugutt- postać historyczna, dowódzca Powstania Styczniowego, waleczny, władczy, cenił swoich żołnierzy, którzy się go boją i jednocześnie szanują, ma silną osobowość, patriota, rezygnuje z życia osobistego dla kraju, męczennik, mesjasz za sprawy narodowe (nawiązania do romantycznego mesjanizmu), Orzeszkowa nie opisuje jego śmierci.
Traugutt został schwytany przez Rosjan, zabity, a jego ciało wrzucono do dołu z wapnem, by pozbawić go grobu, tym samym Polaków miejsca kultu. Orzeszkowa w tym utworze składa mu hołd. Poznała ona osobiście Romualda. Brała udział w Powstaniu.

Nowele:

„ABC”

Akcja toczy się w jednym z miast zaboru pruskiego. Joanna Lipska- sierota, młoda kobieta, ojciec był znanym pedagogiem, mieszka z bratem Mieczysławem (pracuje w biurze), po śmierci ojca nie umie się odnleźć, prowadzi skromne życie. Nie wiedziała jak zarobić pieniądze, dlatego pomagała bratu w sprawach domowych. Pani Rożnowska zaproponowała jej, aby zaczęła uczyć małe dzieci, aby ułatwić im start w szkole. Nie wszyscy rodzice płacili, byli biedni, odwdzięczli się pomagając, przynosząc jedzenie. Od tego momentu życie się jej zmienia, czerpie radość, status życiowy odrobinę się podnosi.
Odgłosy nauczania było słychać na zewnątrz i ktoś zgłosił do prokuratury, że założyła ona nielegalną szkołę. Została jej wytoczona sprawa. Sąd skazał ją na karę 200 talarów lub 3 m-ce więzienia. Była to dla niej bardzo ciężka kara. Mieczysław bardzo się przejął, nie pozwolił na to, by poszła do więzienia, pożyczył pieniądze od lichwiarza. Nie mogła już dalej pracować. Przyszły dzieci- Mańka i Kostek, którzy chcieli się dalej uczyć. Mieczysław się zdenerwował, Janna zgodziła się na wyrzucenie dzieci, ale okazuje się, że Mańka się chowa, bo chce się dalej uczyć. Problematyka: alkoholizm, zła sytuacja materialna, „praca u podstaw”, ograniczony dostęp do nauki dzieci niezamożnych.

„Tadeusz”

Akcja rozgrywa się na folwarku, wieś. Przedstawione jest małżeństwo i ich syn tadeusz, który ma 2 latka i 22 tygodnie. Jest piątek, rano. Matka przyrządza śniadanie, gptuje mleko, ojciec pracuje w polu. Matka budzi i karmii syna. Idą do sadu, jest tam dozorca. Tadeusz siada z boku, nudzi się, zaczyna płakać. Matka daje mu kawałek chleba, ale to nie pomaga. Matka straszy dziecko paskiem, ale to też nie pomaga. Dziecko zobaczyło ptaszka, zainteresowało się nim i poszło za nim. Ptaszek uciekł, ale zobaczył pole fasoli, podjadał fasolę. Zobaczył następnie pole maku, doszedł do polany, gzdie były zbiorniki wodne i kwiatki, które znał. Zbierał kwiatki, podniósł głowę i zobaczył ptaszka na gałęzi. Nie patrząc pod nogi, szedł i wpadł do zbiornika. Problematyka: nieodpowiedzialność rodziców, złe warunki chłopów, kobieta nie miała czasu właściwie zająć się dzieckiem.

„Dobra pani”

Helenka- sierota- zostaje przygarnięta przez małżeństwo murarzy. Zaprowadzili ją do pani eweliny- bogatej wdowy, która postanowiła przygarnąć dziecko. Ewelina troszczyła się o dziecko, które darzyło ją uczuciem. Zadbała o jej edukację. Grała na fortepianie, a Helena śpiewała. Niestety sytuacja finansowa pani Eweliny uległa zmianie. Po pewnym czasie pojechała do Włoch z heleną, która miała wtedy 8 lat. Dziecko zaczęło mieć wtedy kaprysy, co Ewelinę denerwowało. Po pewnym czasie przyjechał pewien Włoch. Ewelinie przeszkadzało, że Helena jest cały czas z nimi, zaczęła ją odrzucać. Ewlina wyjechała, a dziecko zostało. Pokojówka opowiedziała jej bajkę o kobiecie, która bawiła się ludzkimi uczuciami, następnie położyla ją spać. Ewelina całkiem zapomniała o Helenie i dziewczynka wróciła do rodziny murarza. Dziecko myślało tylko, kiedy przyjdzie pani Ewelina. Rodzina otrzymała list od Eweliny z banknotem 25- rublowym. Dziecko poszło do willi pani Eweliny. Usiadła z pieskiem na ganku. Zaczęła wspominać i zasnęła. Przyszedł murarz i ją zabrał. Problematyka: złe traktowanie ubogich, praca u podstaw- źle rozumiana, traktowanie ludzi jak zabawek, pani Ewelina okaleczyła psychikę Helenki.

„Nad Niemnem”

Elementy pozytywisyczne:
• praca u podstaw:
- Witold Korczyński wspiera Bohatyrowiczów (sugeruje wykopanie studni, budowę młyna, uczy chłopów obsługi maszyn, chce załagodzić konflikt między Korczyńskimi a Bohatyrowiczami)
- Teofil Różyc- pieniądze na kształcenie dzieci Kirłowej
- Benedykt- wspiera Marynię Kirło, pomógł Justynie
- Andrzej Korczyński- dzieli się swoją wiedzą z Bohatyrowiczami (Azelm, Jerzy)
- Justyna Orzelska- po ślubie z Janem może pomagać Bohatyrowiczom
- Andrzejowa- prowadzi ochronkę dla wiejskich dzieci, uczy je, szyje ubrania, robi to przez pamięć o mężu

• Emancypacja kobiet:
- Marynia Kirło- prowadzi majątek, gdyż mąż nie wywiązuje się
- Justyna Orzelska- samodzielnie podejmuje decyzje o swojej przyszłości, popełnia mezalians, przeciwstawia się woli rodziny, decyduje się poślubić Jana Bohatyrowicza
- Jadwiga Domuntówna- sama prowadzi gospodarstwo rolne

• Scjentyzm:

- Witold Korczyński- zafascynowany osiągnięciami technicznymi, kończy szkołę agronomiczną, chce ulepszać gospodarstwo
- Stanisław Korczyński- kształcił swoje dzieci, inwestował w ich edukację
- Benedukt- kształci swoje dzieci

• Praca organiczna:

- Witold- dba o rozwój rolnictwa u ojca i Bohatyrewiczów. Proponuje ojcu, by wydzierżawił część ziem Bohatyrewiczom, z tego tytułu dostawałby pieniądze, a oni płody rolne. Nawiązałaby się praca w dziedzinie rolnictwa.

Elementy romantyczne:
- Orzeszkowa dokonuje wywyższenia Powstania Styczniowego, ustami Jana i Anzelma nawołuje, by pamiętać o powstańcach. Uczestnicy powstania są bardzo pozytywnymi bohaterami.
- Powstanie listopadowe- Dominik Korczyński brał w nim udiał arzem z Jakubem
- Nawiązania do czasów napoleońskich- Dominik Korczyński i Jakub Bohatyrowicz walczyli u boku Napoleona
- Motyw dworu i zaścianka (podobieństwa do Pana Tadeusza)
- Związki człowieka z przyrodą

Podobnie tak jak w „Panu Tadeuszu”, który jest często porównywany z powieścią Elizy Orzeszkowej, znajduje się tutaj szeroki obraz społeczeństwa, które jest podzielone na szlachtę zaściankową (zaścianek Bohatyrowiczów), która stara się podtrzymywać rodową tradycję, przekazując ją z pokolenia na pokolenie, a także na szlachtę bogatą, której nie interesowały polskie zwyczaje, lecz moda francuska i wszelkie nowinki z innych krajów.
- Inne podobieństwa: gościnność (brama zawsze otwarta)

Adam Asnyk

„Karmelkowy wiersz”

Wiersz zawiera dwie płaszczyzny czasowe- przeszły (retrospekcja) i teraźniejszy. Podmiotem lirycznym jest mężczyzna, który wspomina przeszłość, to jakim był człowiekiem. W przeszłości przyjmował romantyczną postawę wobec kobiet (wiersze, kwiaty). Wierzył w bezgraniczną, idealną miłość do kobiety. Teraz jednak zobaczył, że dusza kobiety salonowej jest pusta i dlatego poeta nie obdaruje jej miłością, lecz cukierkiem.

„Do młodych”
Przesłąnia, z którymi zwraca się Asnyk:
- pamiętaj o tym, skad pochodzisz (historia, kultura, tradycja), ale nieustannie spoglądaj w przyszłość, która ma być lepsza
- zachęca do zdobywania wiedzy, kształcenia się (scjentyzm)
- poszukiwać nowych rozwiązań, które wydają się niemożliwe, zgłębiać zagadnienia, które już znamy
- zwraca uwagę na przemienność epok i zmianę światopoglądów, co łączy się z odwiecznym konfliktem pokoleń. Nawołuje do wzjaemnej tolerancji i szacunku.
- Jeżeli nie szanujesz innych, to inni nie będą szanować Ciebie, zachowania, zwyczaje przechodzą bowiem z pokolenia na pokolenie
- Nie rób drugiemu co tobie nie miłe- nie należy przekreślać poprzednich epok, gdyż w przyszłości następne pokolenia mogą tak samo potraktować naszą
- Poznawanie świata jest zbliżeniem się do Boga


#6 aisunia

aisunia

    1

  • Members
  • PipPipPip
  • 5370 postów

Napisano 08 czerwiec 2005 - 08:52

----->>> WSPOLCZESNOSC<<<------

Literatura wspólczesna

Granice czasowe epoki: 1939- do dziś

Literatura wojenna- 1939-1945:

POEZJA:

Julian Przyboś

„Póki my żyjemy”

Jesteśmy w Warszawie, atakowanej przez Niemców z dział armatnich. Stolica przypomina gruzowisko. Podmiotem lirycznym jest mężczyzna, który uczestniczy w tych wydarzeniach i czuje się bezbronny.
Dla owego mężczyzny największym dobrem staje się karabin, przy pomocy którego mógłby stawić opór. Pojawiają się nawiązania do motywów biblijnych, ponieważ podmiot liryczny określa, że z martwych powstał, czuje w sobie siłę, wręcz rzadkością i pragnie ją wykorzystać w walce z wrogiem. Poeta krytykuje postawę polskiego rządu, który opuścił pod koniec września kraj, unikając dalszej walki z bronią. Zdaniem Przybosia nie wszystkie możliwości obrony zostały wykorzystane. Odradzają się w wierszu motywy tyrtejskie.

Władysław Broniewski

„Ballady i romanse”

Bohaterką utworu jest żydowska dziewczynka- Ryfka. Widzimy, że wojna odcisnęła piętno na jej psychice. Nie zdaje ona sobie sprawy z tego, że jej rodzice zginęli, zachowuje się dziwnie: histeryczny śmiech, bieganie nago. W wierszu analizowany jest problem zachowania luzi wobec Żydów. W czasie wojny, za pomaganie im groziłą im kara śmierci. Ryfce, przejeżdżający obok ludzie udzielają doraźnej pomocy, nikt jednak nie potrafi zabrać jej ze sobą i stworzyć dom. Pod koniec wiersza pojawia się mistyczna scena, w której Ryfka umiera wraz z Chrystusem, z rąk Niemców. Dowodzi ona, że za każdym razem, gdy ginął niewinny człowiek, Chrystus umierał poraz kolejny. Poeta polemizuje z optymistycznym przesłaniem „Ballad i romansów” Adama Mickiewicza, który które głosiło, że nie ma zbrodni bez kary. Okazuje się, że w czasie wojny nie odnajduje ono potwierdzenia w rzeczywistości.

Antoni Słonimski

„Alarm”

Autor opisuje sytuację bombardowanej w 1939 roku Warszawy. Warszawiacy do pewnego stopnia zorganizowali się i ogłaszali przez megafony informację o zbliżającym się nalocie. Poeta koncentruje się na efektach dźwiękowych, które mogą oddać klimat tantych dni. Oprócz wrzawy, zgiełku, hałasu, syren, szumu bomb pojawia się także cisza, w której ludzie czekają na to, co nastąpi. Słonimski zwraca uwagę na problem wojennego egoizmu, czyli troski o własne bezpieczeństwo. Utwór dzieli się na 2 części:
1) pokazuje bombardowaną Warszawę
2) na charakter apelu skierowanego do Polaków, by dalej walczyli. Słonimski wierzy w to, że w owej walce wspomogą nas Francuzi, którzy to obiecali. Poeta odwołuje się do historii związków polsko- francuskich i przywołuje czasy napoleońskie, kiedy to Francja mogła na Polaków liczyć. W wierszu pojawiają się motywy tyrtejskie.


Literatura powojenna 1945- do dziś:

PROZA

Tadeusz Borowski

Lagier- obóz koncentracyjny zakładany przez Niemców

„Proszę państwa do gazu”

1. Do lagru można było się dostać z powodów:
• zgodnie z ideologią Adolfa Hitlera należało wyniszczyć ludzi narodowości żydowskiej, Cyganów, Polaków, aby Europą rządziła rasa nordycka;
• mordowano ludzi wykształconych, duchownych;
• za pomoc Żydom;
• za przeciwstawianie się okupantowi- sabotaż;
• zabierano przypadkowe osoby w czasie łapanek;

2. Zasady transportu:
• w wagonach bydlęcych zbudowanych z desek
• wagony przeładowane (ludzie+ bagaże)
• potrzeby fizjoligiczne załatwiane w wagonach, po drodze nie organizowano postojów
• wielu ludzi zmarło z powodu uduszenia albo zdeptania (dzieci, osoby starsze)
• nie wiedzieli, co ich czeka na miejscu

3. Sytuacja więźniów, którzy dotarli do obozu:
• dzielono ich na 2 grupy: zdolnych do pracy i tych, których od razu wysyłano do gazu. Matki z dziećmi, ludzie starsi byli od razu zagazowywani
• panowala specyficzna hierarchia: szacunkiem cieszyli się więźniowie z niskimi numerkami na przedramikeniu, uprzywilejowaną sytuację mieli członkowie „kanady”, którzy pracowali przy rozładunku transportu więźniów, była też funkcja kapo- osoba nadzorująca poszczególne baraki i współpracujaca z Niemcami. Tadek w pewnym okresie swojego zycia nalezal do kanady.

4. Portrety osób szczególnie wyróżnionych w opowiadaniu:
• kobieta, która wyrzeka się dziecka by ratowac wlasne zycie
• mloda dziewczyna która sama decyduje się pojsc do komory gazowej
• dziewczynka bez nogi która zywcem spalono
• dziewczynka która oszalala, biegala po dziedzincu, zostala zastrzelona przez Niemcow
• kobieta, która zbierala zwloki niemowlat z wagonow

5. Zachowania Niemcow:
- podczas rozładunku wagonów nie wykonywali tzw. „brudnej roboty”, ale sprawowali ogolna piecze nad przywiezionymi towarami, segregacja zywnosci
- stoja w cieniu i rozmawiaja o swoich prywatnych sprawach
- sa w pewnym sensie znudzeni, zachowuja się tak, jakby to co robia było czyms normalnym

6. Cel istnienia obozow:
- czynnik ideologiczny
- czynnik gospodarczy (więźniowie pracuja oraz przywoza ze soba drogocenne rzeczy)
- eksperymentowano na więźniach różnego rodzaju lekarstwa, szczepionki, byli materialem doswiadczalnym

7. Wplyw pobytu w obozie na psychike czlowieka:
- zobojetnienie na ludzkie cierpienie
- wiezniowie sa nieufni wobec siebie, donosza Niemcom, oszukuja, kradna
- chca przezyc za wszelka cene
- gore bierze instynkt przezycia i glodu
- zycie terazniejszoscia i obawa przed przyszloscia
- egoizm, egocentryzm
- tlumienie w sobie ludzkich odruchow zyczliwosci, wspolczucia, przyjaźni
- zatarcie się granicy miedzy dobrem a zlem

Człowiek zlagrowany- czlowiek, który dostosowal się do warunkow obozowych i zapomina o wartosciach.

Zofia Nałkowska

„Medaliony”
Nałkowska wieksza czesc wojny spedzila w Warszawie. Po wojnie pracowala w Komisji do Spraw Badania Zbrodni Niemieckich i swoje obserwacje zamiescila w utworze „Medaliony”. Maja one charakter dokumentu, ponieważ przedstawiaja autentyczne wydarzenia oraz opisuja losy osob, które zginely w czasie wojny lub tez przezyly. W duzej mierze pisarka oparla się na zeznaniach swiadkow.

„Profesor Spanner
Opisany zostal Instytut Anatomiczny w Gdansku, którym kierowal Spanner. Instytut był przykrywka do dzialan zakazanych i niemoraslnych. Zamiast 16 cial, które mogly się tam znajdowac było ich ponad 300. Autorka relacjonuje obrazy, które zobaczyla, wchodzac do piwnic instytutu. Były tam baseny z pocwiartowanymi cialami i kotly w których gotowano ludzkie szczatki, mieso, tluszcz, kosci oddzielone od siebie. Była tez receptura wyrobu mydla z tluszczu ludzkiego. Komisja rozmawiala ze swiadkiem wydarzen- Polakiem, który pracowal w instytucie (wyksztalcenie srednie, ojciec w obozie). Nie miał on swiadomosci tego, ze wyrabianie mydla z tluszczu ludzkiego jest czyms zlyn. W swych zeznaniach staral się być precyzyjny, mowil otwarcie, co dowodzi, ze nie bal się swych zeznan. Jego psychika ulegla wypaczeniu, o czym swiadczy stwierdzenie, ze Niemcy potrafia zrobic cos z niczego. Profesor Spanner był autorytetem naukowym i z uwagi na to, ze nalezal do partii oraz Niemcy borykaly się z problemami ekonomicznymi. Mogl zdecydowac się na taka dzialalnosc.

„Przy torze kolejowym”

Opowiadanie dotyczy przewozenia wiezniow do obozu koncenytracyjnego oraz proby ucieczki z transportu grupy osob. Glowna bohaterka jest kobieta, która uciekla z transportu i zostala postrezelona przez Niemcow. Prawdopodobnie jest ona Żydowka i wielu ludzi balo się udzielic jej pomocy. Wszyscy patrzyli na nia z daleka. Zakonczenie opowiadania jest bardzo wymowne. Mlody mezczyzna dokonuje egzekucji an owej kobiecie, spelniajac tym samym jej prosbe. Konkretnej pomocy nikt jej nie udzielil, jedynie ów mezczyzna okazal jej wspolczucie.

„Dorosli i dzieci w Oswiecimiu”

Dotyczy fukcjonowania obozu. Pisarka zauwaza, ze do oddzialow SS przyjmowano często kryminalistow, którzy bezwarunkowo wykonywali rozkazy. Wymienia nazwiska czolowych oprawcow, opisujac przy okazji metody ich dzialania. Waznym watkiem jest opis sytuacji dzieci. Te, które nie mialy odpowiedniego wzrostu, od razu zagazowywano. Zdarzaly siesytuacje, że ktos np. lekarz udzielal zagrozonym dzieciom schronienia, narazajac swe zycie. Nalkowska pisze, ze oboz był dochodowa „instytucja”. Niemcy czerpali olbrzumie zyski, zerujac na wiezionych tam ludziach. Znamiennym jest zakonczenie utworu, w którym male dzieci na pytanie o to, co robia, odpowiadaja ze bawia się w palenie Źydów. Scena ta konczy caly cykl opowadan i swiadczy o tym, ze wojna w ludzkiej psychice będzie trwac jeszcze dlugo mimo tego, iż formalnie się skonczyla.

Tytul wzial się od nazwy zdjec na nagrobkach i ma charakter metaforyczny. Pisarka chce uczcic pamiec osob, które zginely w czasie wojny. Cykl opowiadan poprzedzony jest mottem: „Ludzie ludziom zgotowali ten los”.

Gustaw Herling- Grudzinski

„Inny Świat”

Łagry- obozy pracy tworzone przez Rosjan.

Do łagru można było dostac się za:
- strzelanie do obrazu Stalina
- zbyt rozlegla wiedza na tematy wojskowe
- za czytanie niewlasciwej literatury francuskiej i fascynacje Zachodem
- niemiecko brzmiace nazwisko
- niewlasciwy stroj
- inna narodowosc np. niemiecka, pozwalala domniemywac, ze mamy do czynienia ze szpiegiem
- za przynaleznosc do stanu duchownego
- za odwage samodzienego myslenia i sprzeciwianie się promowanej przez wladze ideologii
- utrzymywanie kontaktow listownych z krewnymi z Zachodu
- nie oddanie wladzy produktow rolnych jej naleznych
- do lagru mogl dostac się każdy bez względu na plec, kto zdaniem wladzy miał zle zapatrywanie na system. Rosjanie wymuszali na wiezniach przyznanie się do zarzucanych im win, aby gromadzic odpowiednie dokumenty i asekurowac się w roznych sytuacjach.

1. Warunki zycia w łagrze:
- znajdowaly się na Syberii (niskie temp.)
- w tajdze, lasach
- były to wielkietartaki
- żadna proba ucieczki nie miala szans powodzenia, warunki klimatyczne i geograficzne nie pozwalaly na to.
- Mieszkali w barakach, oddzielnie mezczyzni i kobiety
- Pobódka o 5:30
- 3 kotly- kasza z ryba, kasza, zupa- w zaleznosci od wydajnosci
- po sniadaniu wychodzili do lasu
- praca trwala ok. 12 godzin
- najwydajniejsi otrzymywali dodatkowy posilek
- powrot do obozu ok. 18:00-19:00
- wieczorem otrzymywali chleb, jego porcje również były zroznicowane
- ubiór był nieodpowiedni do warunkow
- problemy z utrzymaniem higieny, mysli się raz na kilka tygodni

2. Struktura obozu:
- otoczony drutami
- baraki dla więźniow
- kuchnia
- szpital
- dom swidanij
- trupiarnia
- sklepik
- tory kolejowe
- wieze straznicze

Poza obozem, zupelnie niedaleko były budynki oficerskie dla pilnujacych wieźniow.

3. Sytuacja kobiet:
- były często gwalcone w brutalny sposób przez wiezniow i nie mogly liczyc na żadna pomoc
- zanika w nich instynkt macierzynski, specjalnie zachodza w ciaze, aby trafic do szpitala na 3 m-ce przed porodem i na 6 po nim. Nie interesuja się losem dziecka, traktuja go przedmiotowo.

4. Dom Swidanij:
- był to dom wykonany na pograniczu obozu.
- Rodziny mogly spotykac się tam z wiezniami. Do tych spotkan dochodzilo sporadycznie. Najpierw deklarowali się, ze nie ujawnia tego, co widzieli w obozie.
- Wiezien przed spotkaniem był myty, dostawal ubranie i jedzenie.
- Nie mogli rozmawiac o zyciu w obozie
- W tym domu dochodzilo do szczesliwych wydarzen lub do dramatow rodzinnych, gdy zony rzadaly rozwodów.

5. Szpital:
- głód, ciezka praca, pozywienie pozbawione witamin i surowy klimat były glownymi przyczynami chorób wsród wiezniow.
- Cierpienie spowodowane choroba dawalo szanse odpoczynku w lepszych warunkach i lepszego pozywienia.
- Wiezniowie często sami się okaleczali, by zregenerowac sily w szpitalu, nie troszczono się o leczenie.
- Kobiety specjalnie zachodzily w ciaze


6. Wpływ pobytu w obozie na psychike czlowieka:
- na poczatku ludzie, którzy dostaja się do obozu probuja pomagac innym, po pewnym czasie zaczynaja myslec tlyko o sobie
- kobiety traca instynkt macierzynski
- kobiety oddawaly się aby zdobyc jedzenie
- zanikaja uczucia wyzsze, ludzie kieruja się instynktem
- wiezniowie byli w stanie okaleczac się by zyc w lepszych warunkach
- trudno było zyc bez nadziei, ale była ona zcasem zabojcza dla wiezniow
- ludzie pozbawieni wolnosci odczuwaja przejmujace uczucie samotnosci
- szerzy się donosicielstwo, brak solidarnosci
- ciesza się kazda namiastka wolnosci
- czekaja z utesknieniem na tzw.”wyhodnoj dien”, kiedy sami mogli zaplanowac sobie czas i nie pracowali. Gdy minal często popadali w depresję.
- Słabi fizycznie byli eliminowani- od wydajnosci pracy zalezala ilosc otrzymanego pozywienia
- Wiezniowie dziela się z innymi wiadomosciami ze swiata zewnetrznego, ponieważ kontaktu z tym swiatem bardzo potrzebowali
- Pojawia się watek przyjaźni miedzy Kostylewem a Grudzinskim. Kostylew nie chcial się poddac regulom obozu i podpala sobie reke, by nie pracowac. Był to rodzaj buntu, który zakonczyl się dla niego tragicznie. Miał być wyslany do ciezszego obozu, wówczas Grudzinski zadeklarowal się, że pojdzie tam za niego. Kostylew popelnil jednak wczesniej samobojstwo.
- Grudzinski również bronil swej godnosci i praw. Podjal głodówke, dzieki ktorej opuscil oboz. Było to możliwe z powodu sytuacji politycznej. Rosjanie, by wzmocnic sily, tworzyli polskie oddzialy i oglosili amnestie dla wieźniow.

7. Przeslanie utworu- znaczenie Epilogu:
Epilog jest jakby dopelnieniem po kilku latach tresci zwiazanych z utrata wolnosci. Tutaj Herling najdobtniej zaznacza swoje stanowisko- zasady moralne sa niezalezne od tego, czy mamy czasy wojny czy pokoju. Ludziom, którzy sprzeniewierzyli się tym zasadom należy się wpolczucie, ale nie można ich rozgrzeszyc.

Hanna Krall

„Zdążyć przed panem Bogiem”

Hanna Krall w latach 70- tych przeprowadzila szereg rozmów z markiem Edelmanem (ostatnim zyjacym przywódca powstania w getcie). Chciala, by opowiedzial o wydarzeniach z roku 1943. Edelman wypowiada się w pewnym momencie następujące słowa: „Przeciez nie piszemy historii. Piszemy o pamiętaniu.” Bohater reportażu dzieli się z pisarką tym, co jego pamięć pomimo upływu czasu zdołała ocalić. Chce on odbrązowić informacje o ludziach i wydarzeniach, które miały wówczas miejsce.

Ważne sceny:
- likwidowanie getta, krzyki przerażające powstańców
- w getcie szerzył się głód. Lekarze byli bezradni, mogli jedynie obserwowac zmiany w ludzkim ciele.
- Ludzie byli zdolni do kanibalizmu
- Pielęgniarki wstrzykiwaly dzieciom trucizne lub dusiy je tuż po narodzeniu- łaska
- Były osoby gotowe poswiecic się dla swych przyjaciol (zasloniecie karabinu wlasnym cialem)
- Postac Anielewicza- przywódcy powstania, który popełnił samobójstwo. Wraz z nim zrobilo to kilkadziesiat innych osob.Obawial się dostania w rece Niemcow. Innym wspomnieniem z nim zwiazanym jest to, że malowal skrzela nieswiezym rybom, aby je sprzedac.Byli tacy, którzy naciskali na Edelmana, by takich rzezcy nie rozpowszechniac.
- Scena obrazujaca Żyda, którego Niemcy postawili na beczce i obcinajac mu brode, swietnie się bawili. Scena ta m wymiar symboliczny. Edelman stwierdza, ze najwazniejsza rzecza jest to, by nie dac się wepchnac na beczke- należy zachowac swoja godnosc.

19 kwietnia 1943 r.
Dochodzi do wybuchu powsania w getcie, które Niemcy zamierzali zlikwidowac. Powstancom przyswiecala tesknota „za pieknym umieraniem”. Nie było szans na to, by powstancy wygrali. Powstancy kupowali bron za pieniadze, dzieki korym mogly się ukrywac narodowosci zydowskiej poza gettem. Dokonali również samosądu na czlowieku, który owych pieniedzy nie chcial im dac. Dowódzca Niemcow był Jurgen Stroop, z którym Edelman spotkal się po wojnie, w czasie konfrontacji. Stroop był skazany za swe zbrodnie, na widok edelmana zaczal salutowac. Pojawia się scena szokujaca. Po jednej stronie muru ogradzajacego getto plona domy, gina ludzie, po drugiej stronie gra muzyka, kreci się karuzela, zycie toczy się normalnym trybem.
- przed wybuchem powstania Nemcy wywozili z getta Żydów, mowiec im ze jada do pracy. Stosowali specyficzna przynete, kktórabyl chleb. Instynkt głodu zwyciezal lek przed smiercia.
- Niemcy przekazali mieszkancom getta tzw. Numerki zycia. Osoby, które je otrzymaly były przez jakis czas w miare bezpieczne. Ludzie mieli powazne dylematy, komu te numerki przekazac.
- Edelman stal przy bramie wiodacej na plac, gdzie czekali ludzie wywozeni z getta. Mogl z tlumu wyciagnac tych, którzy nie nadawali się do podrozy. Najczesciej były to osoby przydatne ŻOB.


POEZJA

Tadeusz Różewicz

„Ocalony”

Pochodzi z tomiku „Niepokoj”. Debiut poetycki. Osoba mowiaca w wierszu jets mlody mezczyzna, który dwukrotnie informuje o swoim wieku. Utwor zaczyna się i konczy tym samym stwierdzeniem (budowa klamrowa). Ów mężczyzna wspomina czasy wojny, chociaz słowo to w wierszu nie padło. Zamiast niego pojawiaja się stwierdzenia: rzeź, furgony porąbanych ludzi, człowieka zabija się jak zwierzę. Slowo rzeź jest bardziej nacechowane emocjonalnie i podkresla bestialskosc oprawcow. Ocalenie samo w sobie jets zjawiskiem pozytywnym. Niestety podmiot liryczny nie potrafi docenic tej sytuacji, ponieważ ocalal jedynie fizycznie, natomiast jego psychika jest powaznie okaleczona. Pojawiaja się strofy, w których mowa jest o zatarciu się granicy miedzy kontrastujacymi miedzy soba pojeciami: prawda i klamstwo, milosc i nienawisc. Spojnik „i” swiadczy o tym zatarciu. W utworze pojawia się motym nadzieji, zwiazanej z watkiem poszukiwania kogos (nauczyciel i mistrz), kto pomoze zaczac wsyztsko od poczatku. Podmiot liryczny wola o pomoc, bo wie, że sam nie da sobie rady. Pojawiaja się nawiazania do Biblii (Stary testament, ksiega Rodzaju- oddzielenie swiatla od ciemnosci).

„Lament”

Podmiotem lirycznym jest młody 20- letni mężczyzna, który przezył wojne. Wyszedł z niej okaleczony pod względem psychicznym. Istnieje dystans pomiedzy jego wygladem zewnetrznym, a tym, co dzieje się w jego wnetrzu. Wracaja wspomnienia wojenne, szczególnie poruszajace jest wyznanie o tym, ze czuje się morderca. Nie pojawia się slowo wojna. Pod koniec tekstu zawarte zostaly jednak sugestie, mowiace o tym, ze wlasnie o niej jest mowa. Podmiot liryczny zauwaza, ze zatracil w czasie jej trwania podstawowe wartosci, które okresla przy pomocy nawiazan do Mitologii (Achilles, Hektor) oraz odwolan do filozofii franciszkanskiej, która narodzila się w sredniowieczu. Wynika z tego, ze zapomnial o wartosciach takich jak: honor, miłość bli`xniego, wrazliwosc na piekno swiata. Wiersz konczy się specyficzna anafora, która potwierdza ze w czasie wojny stracil również wiare w Boga. Pod wplywem tych doswiadczen zostal ateista. Wiersz zawiera istotne slowo, calosciowo ukazujace jego syuacje- okaleczony.

Cechy poezji Różewicza:
- unikanie srodkow interpunkcyjnych, co powoduje, że odczytanie wiersza może być rozne
- lubi stosowac płęty
- porusza problem wiary w Boga
- duzo miejsca w swej tworczosci zajmuje II wojna swiatowa (nalezal do AK)- pokolenie kolumbow
- unika wyszukanych srodkow stylitycznych
- często uzywa zwrotów potocznych
- pojawiaja się konteksty mitologiczne i biblijne
- wykorzystuje watki autobiograficzne

Czesław Miłosz

„Campo di Fiori”

Utwór bazuje na wydarzeniach historycznych. Opisane zostały dwa miejsca i dwie płaszczyzny czasowe. Najpierw jestesmy w Rzymie w 1600 r., kiedy doszło do spalenia na stosie Giordana Bruna. Miejscowa ludnosc nie była w stanie zbuntowac się przeciwko tej sytuacji, zajeta wlasnymi sprawami. Wydarzenie to przypomina sytuacje z roku 1943 w warszawskim getcie. Mieszkancy Warszawy, gdy getto plonelo, spedzali czas na zabawie z rodzina (przejażdzki na karuzeli). Utwor ma charakter moralizatorski. Podejmuje probelm obojetnosci czlowieka na cierpienia innych. Zawiera także być może nieco naiwna płętę, która mowi, że dzieki poezji osobowosc czlowieka może ulec zmianie i uczynic go bardziej wrazliwym. Miłosz ma swiadomosc ze historia kolem się toczy i takich wydarzen które opisal było, jest i będzie jeszcze bardzo wiele.

Zbigniew Herbert

„Nike, która się waha”

Utwór porusza wątek patriotyzmu. W związku z tym mamy obraz wojny, młodego człowieka, uczestniczącego w tej wojnie oraz wątek śmierci. Nie ma określonego ściśle czasu wydarzeń. Pojawia się jedynie okreslenie: „koleina wojennego wozu”, co kojarzy nam się z czołgiem (może chodzic o wspolczesnosc). W utworze pojawiaja się watki mitologiczne- Nike- bogini zwycięstwa, której postac może uswiadomic czytelnikowi z ilu rzezcy ów młodzieniec musiał zrezygnowac, szala z losem pokazująca jaka jest przyszlość bohatera wiersza; obol- pieniazek, który wkładano zmarłym do ust po smierci, by Charon przewiozl dusze przez Styks do Hadesu. Nike nie decyduje się okazac uczuc oewmu mlodziencowi majac swiadomosc, ze umrze, ze zginie, by postrzegano go jako tchorza. Pojawiaja się w wierszu nawiazania do motywow tyrtejskich. Herbert polemizuje jednak w jakims stopniu z Tyrteuszem, mówiac „cierpki obol ojczyzny”, podczas gdy grecki poeta tweirdził, ze rzecza piekna jest umierac za kraj.


#7 aisunia

aisunia

    1

  • Members
  • PipPipPip
  • 5370 postów

Napisano 08 czerwiec 2005 - 08:56

----->>>ROZNE<<<-----

Średniowiecze

"Bogurodzica" jako zabytek języka polskiego, historia utworu, walory literackie
"Bogurodzica" jest najwspanialszą i najstarszą polską pieśnią religijną. Nie znamy dokładnej daty jej powstania. Jej powstanie wiąże się z okresem pomiędzy wiekiem X i XIV, a najczęściej przyjmuje się pierwszą połowę wieku XIII. Z powstaniem "Bogurodzicy" w X wieku wiąże się legenda, przypisująca jej autorstwo świętemu Wojciechowi. Był on jednak biskupem przybyłym z Czech i prawdopodobnie nie znał dobrze języka polskiego. Autor pieśni jest nieznany, mógł nim być wykształcony mnich średniowieczny. "Bogurodzica jest wzorowana na uroczystych tekstach łacińskich. Nie jest to jednak przekład, ale utwór oryginalny. Najstarszy zachowany odpis "Bogurodzicy" tzw. Krakowski pierwszy pochodzi z roku 1407. Obejmuje on dwie zwrotki. Pierwsza skierowana jest do Matki Bożej, druga do Jezusa za pośrednictwem Jana Chrzciciela. Z 1408 roku pochodzi odpis krakowski drugi. Liczy on już 14 zwrotek. Do dwóch pierwszych dołączono pieśni pasyjne (wielkanocne) i pieśni litaniczne skierowane do różnych świętych. O ogólnonarodowym znaczeniu "Bogurodzicy" świadczy umieszczenie jej we wstępie do Statutu Łaskiego z 1506 roku - także pierwszy drukowany. Statut Łaskiego był zbiorem praw polskich. Z kroniki Jana Długosza dowiadujemy się, że Bogurodzica była śpiewana przed bitwami pod Grunwaldem i Warną. Miała wtedy charakter pieśni patriotycznej. Był to hymn koronacyjny pierwszych Jagiellonów. Bogurodzica straciła swe znaczenie w drugiej połowie wieku XVI. Z zapomnienia wydobył ją nurt poezji patriotycznej XIX wieku (narodowo-wyzwoleńczej). Świadczy o tym między innymi przedruk Bogurodzicy przez Niemcewicza w "Śpiewach historycznych". Nawiązuje do niej także Juliusz Słowacki w hymnie napisanym na wieść o wybuchu powstania listopadowego pt. "Bogurodzica". Do pieśni tej nawiązuje Sienkiewicz w "Krzyżakach" i "Potopie" oraz młodzi poeci okresu okupacji np. Baczyński - "Modlitwa do Bogurodzicy". Pierwsza strofa to apostrofa do Matki Boskiej, którą autor w imieniu zbiorowości prosi o pozyskanie dla ludzi łaski jej syna - Chrystusa. Druga strofa to apostrofa do Chrystusa. Za pośrednictwem Chrzciciela autor prosi o spełnienie próśb ludzi. Zwrotki przedziela powtarzający się zwrot "Kyrie Eleison". Kompozycja utworu i jego intelektualny charakter przypomina porządek naukowego traktatu godzącego (zgodnie z wymogami scholastyki) prawa wiary i rozumu. Matka Boga, Dziewica, Pośredniczka jawi się tutaj jako wyposażona w godności przypisane jej dogmatycznie. Dalsze osoby występujące w tekście - Chrystus, Bóg i Jan Chrzciciel - tworzą z Marią święty zespół czterech osób. Jest to liczba symboliczna, odnosi się do czterech cnót (męstwo, sprawiedliwość, umiarkowanie, roztropność). Liczba ta obok trójki, dziewiątki, dziesiątki, bywała często eksponowana w średniowiecznej sztuce np. z kwadratowych kamieni budowano wczesnośredniowieczne romańskie świątynie. Jak typowy wiersz średniowieczny "Bogurodzica" jest wierszem rymowo-zdaniowym (asylabicznym). Nie przestrzega jednakowego rozmiaru sylabicznego w każdym wersie. Typowy dla utworów średniowiecznych był także ich meliczny charakter, "Bogurodzica" znakomicie nadaje się do śpiewania. Występują rymy wewnętrzne - "Bogurodzica, dziewica" i rymy zewnętrzne - "sławiena, zwolena". Charakterystyczna jest także intonacja rosnąco-opadająca. Wynika ona ze zgodności zdań lub jednorodnych członów zdań z długością wersu. W "Bogurodzicy" odnajdujemy wiele starych form językowych, dziś już nie stosowanych. Przykładem są zmiany fonetyczne - brak przegłosu, tłumaczony wpływem czeskim, związany z hipotezą autorstwa świętego Wojciecha. Przegłos to dawny proces fonetyczny polegający na przejściu w określonej pozycji "e" w "a" lub "o": słowiena sławiona zwolena zwolona Obecnie nie używane formy trybu rozkazującego: zyszczy, spuści, napełń, słysz. Cechą charakterystyczną jest niezgodność przypadków: Bogu + rodzica r.m. lp, C + r.m. lp, D Zmieniona forma "Bogarodzica" pojawiła się w drugim odpisie krakowskim. W utworze tym występuje wiele archaizmów np.: Gospodzina, Krzciciela, zwolena, Bożyc. Bożycze to forma wołacza od rzeczownika Bożyc (syn Boga). Jest to forma petronimiczna z języka rosyjskiego. Zwrot "Bogiem sławiena" dzisiaj zastępujemy rzeczownikiem z przyimkiem: przez Boga sławiona.

Renesans

Różne ujęcia tematyki wiejskiej w literaturze renesansu
Okresowi renesansu charakteryzującemu się poczuciem piękna i harmonii towarzyszyło nieodmienne i powszechne przekonanie, że stan ziemiański jest stanem szczęśliwym, zapewniającym człowiekowi prawdziwe powodzenie i radość. Radości płynące z życia człowieka na wsi mocno podkreślili w swojej twórczości: Szymon Szymonowic, Mikołaj Rej i Jan Kochanowski. Szymon Szymonowic - był wybitnym kontynuatorem sielanki antycznej, malującej życie proste i nieskomplikowane, wiedzione w obcowaniu z naturą przez pasterzy, wieśniaków, rybaków, doświadczających uczuć smutku, żalu, kochających i opowiadających o swojej miłości prosto z serca, podśmiewających się z siebie i swoich amorów. Sielanki jego ze względu na treść, stopień zawartej w nich mitologizacji i język można podzielić na dwa rodzaje. Pierwszy hołduje dworskie konwencje i zawiera utwory, które są albo przykładami, czy przeróbkami idylli antycznej, albo też zbiorem oryginalnych obrazków z życia wiejskiego, ale alegorycznych, pełnych powiązań z mitologią, w których pod maską pasterzy i pasterek przedstawia Szymonowic ludzi i stosunki dworskie. Oczywiście obrazy malowane w sielankach konwencjonalnych w niczym nie przypominają prawdziwego życia wsi. Te wszystkie postacie występują pod mitologicznymi imionami: Dafinis, Licydas nie są prawdziwe lecz sztuczne i zmyślone, ale prawdziwe na pewno są uczucia, szczęście i nieszczęście w miłości, których doświadcza prawie każdy, tak jak i bohaterowie utworów Szymonowica. Wszystkim mniej lub bardziej dworskim sielankom przeciwstawiają się sielanki o treści realistycznej., wypływające z trafnej i celnej obserwacji i oceny życia, takiej jak "Kołacze" i "Żeńcy". W nich to kreśli prawdziwy obraz życia wiejskiego, chociaż różnią się od siebie tematycznie. "Kołacze" w niemal scenicznym układzie przedstawiają z pogodą i dowcipem obrazek przyjazdu spóźnionego narzeczonego na ślub. Później pokazuje autor przebieg tej radosnej uroczystości. Utwór rozpoczyna motyw krzektania sroczki, która według wierzeń ludu zwiastuje gości: "Sroczka krzekce na płocie, będą goście moi, sroczka czasem omyli, czasem prawdę powi". "Kołacze" to realistyczny obraz wesela szlacheckiego, już sam tytuł i wiele miejsca poświęconego ludowemu obrzędowi kołaczemu wiąże utwór z obyczajowym tłem ruskiej wsi, w której nie obeszło by się wesele bez kołacza - obrzędowego ciasta weselnego i wróżb z nim związanych. Odmienną treściowo sielanką, ukazującą codzienne życie i pracę chłopa są "Żeńcy". W utworze tym poeta zrywa zupełnie z konwencjonalnym, sielankowym obrazem-snem. Miejsce beztroskich pasterzy zajmują spracowane wiejskie kobiety, narzekające na swój los. Uderzający jest realizm, z którym poeta maluje tragedię ludu wiejskiego, dziełem rąk tego ludu wszakże jest przepych wesela i bogate życie przedstawione w "Kołaczach". "Żeńcy" wyraźnie zarysowują konflikt między pańskim dozorcą - Starostą, który występuje zawsze z nieodłącznym symbolem swojej władzy - nahajką, a chłopem bezwzględnie pędzonym do roboty. "On nad nami z maczugą pokrząkując chodzi" "Albo nie widzisz bicza za pasem u niego? Prędko nas nim namaca" "Kwaśno patrzy, z nahajką się na nas gotuje" Widzimy więc tutaj krytyczną ocenę życia i sytuacji chłopów. Mikołaj Rej - był nazywany ojcem polskiej literatury. Jest on autorem "Rozprawy między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem". Jest to utwór o problematyce społecznej, zaczyna się rozmową Pana z Wójtem. Pan krytykuje postępowanie księdza, który nie odprawia nabożeństw należycie. Również nauki księdza są minimalne, ale łaje za to często. Pan obawia się, czy czasem dzięki temu postępowaniu wszyscy wraz z księdzem nie znajdą się na lewicy, to znaczy czy nie zostanę potępieni. Wójt jest oskarżony. Nie atakuje jeszcze księdza, mówi tylko o dziesięcinie, świadczeniach w czasie kolędy. Te rzeczy jednoczą Wójta z Bogiem. Pan nadal podejmuje krytykę. Mówi o odpustach, które są właściwie jarmarkami. Ludzie znoszą księdzu kury, świnie, jaja, piją pod kościołem, wrzeszczą, śpiewają, za co otrzymują odpust. Teraz włącza się do rozmowy Pleban, który właśnie nadszedł. Zaczyna krytykować urzędy świeckie. Mówi, że na stu urzędników, jeden jest sprawiedliwy i nieprzekupny. Sędziowie nie chcą odprawiać swych procesów, chyba że za dodatkowe świadczenia. Różne łapówki i daniny przypominają zbiory myśliwego, na przykład takie jak sarna, zając, kura, lis. Ksiądz krytykuje również Sejm i jego bezowocne obrady, prywatę bez zabezpieczenia spraw narodowych. Wójt słuchając tego sporu włącza się i przedstawia smutny los chłopa. "Ksiądz Pana wini Pan Księdza, a nam prostym zewsząd nędza". Okazuje się, że chłopa ciągną wszyscy: Urzędnik, Wójt, Pleban. Trzeba dawać im to gęsi, to kokosz. Pod przymusem wykonać trzeba tłokę, pracę dodatkową prócz pańszczyzny. Ksiądz nie pozwala znowu zwozić zboża póki nie wybierze dziesięciny, wśród lepszych kop snopków. Zwózka też jest trudna, bo i Pan i Ksiądz domagają się pierwszeństwa. Chłop krytykuje postępowanie szlachty wobec niego, podnoszenie czynszu, zwiększanie pańszczyzny. Mówi również o stratach, jakie szlachta ponosi wskutek życia ponad stan. Zbytki powodują brak rozsądku i nieuchronne bankructwa. Chłop jest zadowolony ze swego losu. Jest człowiekiem uczciwym i nie żal mu żywota. Ksiądz i Pan nie są zadowoleni. Pan karci Wójta za zbytnią poufałość i odwagę. Utwór jest obrazem rzeczywistości. W "Żywocie człowieka poczciwego" zawarł Rej wskazówki dotyczące życia szlachty na wsi, omawia przebieg całego jej życia. W młodości zaleca ćwiczenia związane z obyciem towarzyskim i rzemiosłem wojskowym. Nauki nie zaleca studiować. Gramatyka trudzi umysł, a języka można się nauczyć bez jej znajomości. Młody szlachcic powinien posiadać jedynie poczucie sprawiedliwości, stałości, roztropności, umiarkowanie, miłosierdzie, stateczność i zdolność własnych korzyści. Gdy młody szlachcic dorośnie, powinien zająć się gospodarstwem ożenić. Związek małżeński trzeba zawierać z osobą równego stanu i majętności. Do urzędów nie należy pretendować. W ciągu roku przewidział również Rej zajęcia dla młodego niedoświadczonego gospodarza: wiosną należy sadzić drzewa i krzewy w ogrodzie, szczepić gałęzie, obcinać, mszyce zbierać, krzaki okopać, przygotować grzędy z truskawkami itp. Latem można z tych przygotowanych wiosną krzewów i drzewek mieć owoce i pożytek. Są już wtedy jabłuszka, gruszeczki, śliweczki, ogóreczki, malineczki. Latem gospodarstwo daje także: masełko, serek, jajka świeże, są też kurki, jagniątka, ryby. Wszystko dla użytku gospodarza. Nie należy tratować pola chłopskiego, bo to wznieca niechęć i ludzie źle pracują. Zima niesie największe rozkosze. W lasach polowania z przyjaciółmi, a także łowienie ryb w przeręblach, zastawianie sideł i potrzasków na zwierzęta futerkowe. W domu wszystko przygotowane jest to biesiady. Całoroczne zapasy dają wreszcie pożytek. Jednak i zimą należy doglądać gospodarstwa. Wyjechać na targ też można z produktami, albo też u handlarza się zabawić i owiec i cieląt kupiwszy tanio sprzedać, w innej okolicy drożej. Widzimy, że Rej dba o wygodę szlachcica. Nie zajmuje się już całością gospodarki narodowej, wobec chłopów zachowuje humanitarny stosunek, a korzyści widzi dla szlachty. Jan Kochanowski także podejmuje w swych utworach tematykę życia na wsi. W Czarnolesie powstało wiele pięknych tego typu utworów. "Na lipę" to wiersz o bardzo popularny drzewie, specjalnie cenionym. Poeta zwraca uwagę na to, jakie wartości daje lipa. Miód, szept liści, cień, śpiew ptaków. Są to wartości, które drzewo przynosi człowiekowi. "Przymów chłopska" - utwór w formie dialogu między szlachcicem a włodarzem. Włodarz odmawia dalszego picia z panem, bo boi się, że po pijanemu może obrazić pana. Pan przypomina przeszłość, kiedy obie strony miały więcej zaufania. Chłop też o tym pamięta, ale czasy zmieniły się na jego niekorzyść. Jest to jeden z utworów w którym poeta porusza problem społeczny w Polsce. Przedstawionej sytuacji nie aprobuje. "Pieśń świętojańska o sobótce" - składa się ze wstępu i 12 pieśni śpiewanych przez panny. Jest to utwór oparty na tradycjach uroczystości pogańskich ku czci Kupałdy. Daje poeta w ten sposób wyraz swojemu podziwowi dla zwyczajów ludowyc. Chwali wieś i życie wiejskie. W utworze rozbrzmiewają nuty radości. Jest mowa o miłości, tańcu i śpiewie. Wydaje się to zupełnie zrozumiałe, jeżeli weźmiemy pod uwagę charakter opisywanej uroczystości. Pieśń panny drugiej mówi o tańcu i radości. Zachęca wszystkich do pójścia w jej ślady. Ostatnia panna w pieśni swej zawiera pochwałę życia wiejskiego. Chwali wesołość i spokój wsi. Chłop utrzymuje ze swej pracy siebie i rodzinę, a zawód jego jest znacznie spokojniejszy i bezpieczniejszy niż marynarza, żołnierza czy pisarza. Wylicza następnie wszystkie przyjemności pracy, chwali wieczorne śpiewy i tańce. Utwór należy traktować jako artystyczne uroczystości ludowe. Jest odbiciem radości życia w czasie święta mającego swe pogańskie tradycje.

"Odprawa posłów greckich" Jana Kochanowskiego, a dramat antyczny
W roku 1578 ukazała się w Warszawie w druku " Odprawa posłów greckich", wystawiona poprzednio na scenie dworskiej z okazji zaślubin Jana Zamoyskiego z Krystyną Radziwiłłówną. Próbując sił na polu tragedii renesansowej Kochanowski podjął ambitne zadanie literackie, odległe, zdawałoby się od natury jego talentu. "Odprawa..." stanowi dokument zainteresowań poety światem kultury greckiej, wyzyskuje rozmaite wątki antyczne, napisana jest w duchu najbardziej eksperymentatorskich założeń artystycznych renesansu. Lecz jednocześnie stawia problem aktualny i żywo obchodzący ludzi odrodzenia. Jest to problem wzajemnego stosunku moralności obywateli i potęgi państwa, problem obowiązków nakładanych na człowieka przez sytuację historyczną, konfliktu między interesami jednostkowymi a ogólnym. Fabułę dramatu zaczerpnął Kochanowski m.in. z "Iliady". Źródłem była również tzw. "Historia trojańska", duża powieść prozą, przypisywana dwóm uczestnikom wojny o Helenę, Daresowi Frygowi i Diktysowi z Krety. Zaczerpnął z niego tytuł tragedii, zawarty w zdaniu: "Tak ci posłowie wyjechali z dość niedobrą odprawą", gdzie wyraz ostatni znaczy nie odmowę, lecz oficjalne przyjęcie i załatwienie poselstwa. Moment odmowy wydania posłom greckim porwanej przez Aleksandra Heleny zadecydował o wybuchu wojny i przyszłych losach Troi. Główny konflikt stanowi w tragedii starcie się racji Antenora, bohatera kierującego się względem na interes państwa oraz Aleksandra-Parysa, który zatrzymuje porwaną Greczynkę i przez to naraża kraj na niebezpieczeństwo. Starożytna Troja stała się w tym ujęciu przykładem państwa zagrożonego zgubą ze względu na stan moralny obywateli. W zarysowaniu tła, rozwoju akcji i jej rozwiązaniu Kochanowski umiejętnie stopniował nastrój napięcia. Wprawdzie ostateczna katastrofa nie została w utworze przedstawiona - zastąpił ją pełen ekspresji wieszczący zgubę monolog Kasandry. Jednakże to oryginalne rozwiązanie spełnia taką samą funkcję, jak katastrofa tragiczna ukazana na scenie. Obliczone jest na wywołanie w odbiorcach analogicznych uczuć grozy i współczucia dla bohaterów. Przebieg akcji obejmuje pięć epizodów, poprzedzonych prologiem , a zakończonych epilogiem. W krótkim prologu Antenor szkicuje sytuację przed odprawą posłów i zapowiada "praktyki", tj. intrygi Parysa, pozyskującego zwolenników, ukazane w epizodzie I, gdy "zacny królewicz" usiłuje jego właśnie przeciągnąć na swoją stronę. Epizod II, rozmowa Heleny z Panią Starą, przygotowuje do epizodu III, wypełnionego obradami jaką dać odprawę posłom, a zakończonego odprawieniem ich z kwitkiem. Reakcję zawiedzionych przedstawia epizod IV, ukazujący "nierządne królestwo i zginienia bliskie"; sens zawartej w słowach Ulissesa groźby demonstruje epizod V, rozmowa Antenora z Priamem, przepołowiona proroctwem Kasandry, którego realność stwierdza krótki epilog, meldunek rotmistrza o wylądowaniu wojska greckiego. Znamienną cechą epizodu V jest bardzo niezwykły zabieg kompozycyjny, który pozwolił poecie wyjść poza obręb "Iliady" i dać obraz zagłady Troi w postaci wróżb Kasandry - uciekł się do tak zwanej antycypacji. Konstrukcja literacka utworu nawiązuje do tradycji tragedii klasycznej. Przejawia się to w wyborze tematu, w kompozycji(trójjedność) i podziale utworu na episodia, czyli odpowiedniki współczesnych aktów, we wprowadzeniu na scenę chóru. Poeta dba o podniosły ton stylu, naśladuje nawet starożytne wzory wersyfikacyjne wprowadzając w trzeciej pieśni chóru tzw. wiersz biały (bezrymowy). U współczesnych tragedia nie cieszyła się uznaniem, które zdobyła dopiero w XXw. Podobieństwa: "Odprawa…" jest dramatem mitycznym zaczerpniętym z "Iliady". Zachowana jest czystość gatunku. Podniosłemu stylowi odpowiada treść (akcja dotyczy ważnych wydarzeń dziejowych i rozgrywa się w środowisku królewskim (występuje chór). Ograniczona ilość aktorów - trzech na scenie (Kochanowski chcąc utrzymać tę liczbę scenę z rady trojańskiej przekazuje przez relację jednego z posłów) Podział sztuki na epejsodiony i stasimony Konstrukcja utworu charakterystyczna dla tragedii antycznej: prolog (monolog Artenora opowiadającegoo sytuacji Troi - po Helenę przybywają posłowie greccy, Parys zwiera zwolenników, przekupuje ich podarkami); zawiązanie akcji (przybycie posłów greckich); punkt kulminacyjny (rada trojańska podejmuje decyzją pozostawienia Heleny w Troi); katastrofa (przepowiednia Kasandry i przyprowadzenie jeńca greckiego przez rotmistrza) Trójjedność: czasu (zaczyna się rano, a kończy wieczorem), miejsca (przed pałacem króla Priama), akcji (odprawa posłów) Różnice: Autor rozszerzył jedność akcji - włączył słowa Antenora, który namawiał do wyjścia wrogom na przeciw Utwór nie jest tragedią w całym znaczeniu - zapowiedź klęski (jest to właściwie dramat oparty na tragedii) Bohaterowie nie zostali postawieni w sytuacji bez wyjścia (Parys może oddać Helenę, posłowie greccy mogą zadecydować inaczej) Brak fatum - ludzie sami decydują o swoim losie( na przykład o tym, że Helena zostanie w Troi) W ostatniej scenie pojawia się czarty aktor,ale nic nie mówi Autor przekształca mit - Helena w rozmowie z Panią Starą narzeka na swój los i tęskni za domem i dziećmi, a w mitologii Afrodyta sprawia, iż Helena zakochuje się w Parysie Jest tu pokazany cały mit o wojnie trojańskiej, autor wprowadza retrospekcję (Parys opowiada o tym, jak Afodyta podarowała mu Helenę, o sądzie); utwór kończy się zagładą Troi (przepowiednia Kasnadry) Autor używa nazewnictwa rzymskiego (nie mówi Afrodyta a Wenus) Stosowane są anachronizmy, autor nie liczy się z epoką - mówi o Bogu, Rzeczpospolitej, Rotmistrzu.

Barok

Na podstawie wybranych utworów omów charakterystyczne cechy baroku
W baroku polskim wyróżnić można trzy charakterystyczne nurty: 1.barok kwiecisty, dworski 2.barok sarmacki, dworkowy 3.barok klasyczny, francuski 1.Barok kwiecisty.Jest to styl zwycięskiego kościoła i absolutystycznej monarchii. Charakteryzuje się przepychem form literackich. Jego przedstawicielem jest m.in. A. Morsztyn. Głównymi cechami tego stylu są: konceptyzm - niezwykłe pomysły, np.: porównanie zakochanego do trupa, przy czym ten drugi jest szczęśliwszy; obfitość środków stylistycznych wymyślne metafory - cały wiersz może być czasami jedną metaforą, np.: "Do trupa"; paradoks - coś sprzecznego z przyjętym mniemaniem, zwyczajem hiperbolizowanie - wyolbrzymianie cierpień miłosnych; alegorie - fortuna pokazywana jako piękna kobieta, która daje szczęście; miłość jako osoba do której zwraca się autor; Człowiek powinien odbierać poezję zmysłami. Godne poezji jest to co człowiek może pojąć zmysłem. 2.Barok sarmacki.Jest to styl ogółu szlachty, charakteryzujący się prostotą, a nawet prymitywnością. Oddaje on ksenofobię, czyli izolacjonizm szlachty, która nie chciała przyjmować nowości. Przykładem tego kierunku w baroku mogą być pamiętniki Paska, czy utwory Potockiego. Ich język jest prosty, rubaszny, nie stroni od wulgaryzmów. Zdania są długie, pełne wtrąceń łacińskich. W tym stylu pisane były mowy pogrzebowe, stołowe, itp. Epistolografia - sztuka pisania listów. Na podstawie korespondencji możemy poznać mentalność ówczesnych ludzi, ich problemy. Modne były również: "Silva rerum". Wszystko to są dokumenty epoki. 3.Barok klasyczny.Kierunek ten rozwinął się we Francji w XVII wieku, w Polsce połączył się w XVIII wieku z Oświeceniem. Powstał na dworze Ludwika XVI, gdzie przebywali najwybitniejsi dramatopisarze: Molier ("Świętoszek", "Skąpiec"), Racine ("Fedre"), Corneille ("Cyd").W swoich utworach nawiązywali oni do antyku, głosili, że sztuka powinna uczyć i bawić. Dbano w nim o harmonię, porządek i symetrię, ściśle przestrzegano norm poetyckich. W ich utworach spotkać można niespodziewane zakończenia "Deus ex machine" (Bóg przez narzędzie. Jednym z wielkich przedstawicieli tego stylu jest także bajkopisarz La Fontaine.

Romantyzm

Romantyczne rozumienie roli poezji i poety
Romantycy poezję określali jako "tajemniczy głos wnętrza", "nieskończoną siłę". Podnieśli ją niemal do absolutu. Zacierali oni granicę między poezją a naturą, literaturą a życiem. Akt tworzenia był wielkim darem natury. Jak pisał Krasiński: "Bóg zsyła poecie chwilę natchnień". Porównuje on twórcę do samotnej piramidy na pustyni i przeciwstawia jej zwykłych śmiertelników - ziarna piasku. Poetę w epoce romantyzmu uważano za duchowego przywódcę narodu, posiadającego poprzez swój talent możność przewidywania przyszłości. Spośród innych ludzi poeta wyróżniał się darem tworzenia, intuicją tworzenia, nowatorstwem, oryginalnym widzeniem zjawisk i natchnieniem. Często bohaterami dla tych poetów byli właśnie inni poeci na przykład: Gustaw, Konrad, Kordian. Poeta potrafił dostrzec więcej aniżeli przeciętny człowiek, mógł tworzyć wizje i za ich pomocą przedstawiać przeszłość i przyszłość. Romantycy obdarzali twórcę mocą wieszcza, stawiali go ponad społeczeństwem i światem, który tworzył. Mówi o tym Adam Mickiewicz w "Odzie do młodości", gdzie motyw lotu jest symbolem wznoszenia się w marzenia ponad świat rzeczywisty. Poeta czuje się przewodnikiem grupy i wskazuje cele działania. Wzywa do zbiorowego czynu, do podporządkowania osobistych celów dobrom ogólnym, chce by wyzbyto się egoizmu. W utworze "Romantyczność" Mickiewicz sformułował program artystyczny poety i ukazał jego samego. Była to jednostka szlachetna, która potrafiła sprzeciwić się temu, kto nie rozumiał ludzkiego nieszczęścia. Poeta solidaryzował się z poglądami ludu na świat i życie. Uważał, że nie należy mierzyć wszystkiego miarą nauk doświadczalnych, gdyż istnieją jeszcze inne prawdy do zdobycia. Woli być po stronie ludu niż wielkich naukowców: "Czucie i wiara silniej mówią do mnie niż mędrca szkiełko i oko", "Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu, nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu". Poeta przyjął tu rolę moralizatora, nakazywał: "Miej serce i patrzaj w serce". Jednak po raz pierwszy na temat poety i poezji wypowiedział się Mickiewicz w poetyckiej powieści "Konrad Wallenrod". Stworzył tam wzór natchnionego wieszcza, który mocą swych pieśni nakłaniał do czynu Konrada. To dzięki obecności na dworze krzyżackim starego litewskiego poety, chłopiec litewski porwany w dzieciństwie przez Krzyżaków nie zapomniał ojczystego języka i nie utracił swojej narodowej tożsamości. To właśnie Wajdelota ukształtował Konrada, to on bowiem uzmysłowił chłopcu, że status niewolnika skazuje go na wybór drogi walki z przeciwnikiem właściwej niewolnikowi. Poeta podsunął pomysł działania, on również towarzyszył Wallenrodowi, gdy ten opuszczał Litwę, aby zrealizować swój plan. Halban także skłonił do czynu Konrada, gdy ten się wahał (podczas uczty - powieść Wajdeloty, "Ballada Alpuhara"). Odpowiedzią Konrada na opowieść były słowa: "wygrałeś! wojna! tryumf dla poety!". Poezja ma tu moc nakłaniania do czynów a także wskrzeszenie mścicieli. Wajdelota mówi: "Z tych pieśni wstanie mściciel naszych kości". W "Konradzie Wallenrodzie" Mickiewicz przyznaje poezji funkcję pamięci. Na temat poezji wypowiada się jako o "wieści gminnej". Ma ona wartość poezji narodowej - "skarbnicy pamiątek narodowych", porównuje ją poeta do drogocennej arki przymierza. Poezja tu wywodzi się z poezji ludowej, która jest źródłem patriotyzmu. Przechowuje ona bowiem pamięć wielkich czynów bohaterów narodowych. Ma na celu pobudzanie przyszłych pokoleń do naśladowania tych wielkich ludzi. Mówi o tym cytat: "Chcę jeszcze zostać, zamknąć twe powieki i żyć -ażebym sławę twego czynu zachował światu, rozgłosił na wieki", "Bard dla rycerzy w bitwach, a niewiasta będzie ją w domu śpiewać dla swych dzieci...". Poezja ludowa jest skarbnicą ludzkich myśli i uczuć świadczących o kulturze narodowej. Jest nieśmiertelna bo istnieje w przekazach ustnych. W IV części "Dziadów" Mickiewicz przedstawił tragicznego kochanka Gustawa, poetę, który swój ideał kochanki odnalazł w księgach. Rolę literatury oceniał w dwojaki sposób: książki były dla niego "niebem i torturą jego młodości" i wyznaczały jego życiu horyzonty wielkich marzeń, lecz jak stwierdził -"a to tylko ziemie". Księgi jakie podsunął Gustawowi ksiądz ukształtowały w nim romantyczną duszę, wykreowały romantycznego indywidualistę a wreszcie popchnęły do samobójstwa, gdyż sam Gustaw nie nauczył się kompromisu wobec życia. W III części "Dziadów" Mickiewicz ponownie poruszył zagadnienie poezji. Bohater, Konrad uosabia potęgę mocy romantycznej twórczości - siły duchownej, której źródłem jest gorące uczucie. Konrad zestawił swoją potęgę twórczą z mocą Boga. Mówił o sobie, że "się twórcą urodził". Zwracał się do Boga "Stamtąd przyszły myśli moje, skąd do Ciebie przyszły Twoje...". Miał poczucie swego geniuszu. Mówił do Stwórcy: "Boga natury godne takie pienie, pieśń to wielka, pieśń tworzenie. Taka pieśń jest siła, dzielność. Taka pieśń jest nieśmiertelność. Ja czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność tworzę...". Jednak będąc geniuszem, Konrad był samotny wśród śmiertelników. Zwykli ludzie nie rozumieli go. Mówił: "Samotność, cóż po ludziach...". Poruszony tu jest charakterystyczny problem dla epoki romantyzmu, problem przepaści dzielącej poetę-wieszcza, geniusza od zwykłych śmiertelników. Konrada dotknął grzech pychy i dlatego właśnie Bóg nie odpowiedział na jego słowa mimo, że zwracał się w imieniu całego narodu, z którym się utożsamiał: "Ja i ojczyzna to jedno, nazywam się Milion, bo za miliony kocham i cierpię katusze". Konrad stał się ofiarą diabłów, jego miłość nie miała mocy zbawczej, bliski był wiecznego potępienia. Również w "Sonetach krymskich" takich jak: "Żegluga" i "Ajudah" mówił Mickiewicz o poecie i poezji w życiu. W sonecie "Żegluga" przeżycia estetyczne artysty rekompensowały mu nieszczęśliwy los, gdyż przyszło mu żyć na obcej ziemi. W poezji odkrył siłę, która przeniosła go w świat radości, gdzie nie było smutku i tęsknoty. Pod wpływem poezji poczuł się wolny, mógł przekazać to, co widział i o czym myślał: "Lekko mi! rzeźwo! lubo! wiem, co to być ptakiem...". Natomiast utwór "Ajudah" skierowany był do poety. Mówił on, że wiersze to muszle, perły i korale wyrzucone na brzeg morza. Skarby morza to dla poety utwory napisane pod wpływem natchnienia i życiowych doświadczeń. Najcenniejsze z nich to te, które powstały w tragicznych dla poety okolicznościach. Dzięki nim poeta nie zostaje zapomniany i zdobędzie nieśmiertelną sławę. Juliusz Słowacki na temat poety i poezji wypowiedział się w "Testamencie...", "Kordianie", "Beniowskim" oraz "Grobie Agamemnona". Prolog "Kordiana" to polemika Słowackiego z Mickiewiczem. Wśród znawców i badaczy literatury istnieje pogląd, że Pierwszą Osobą prologu jest Adam Mickiewicz (nawiązanie do mesjanizmu), Drugą i Trzecią zaś Osobą jest Słowacki. Osoba Druga zaprzecza Mickiewiczowi, Trzecia formułuje własny program artystyczny. Słowacki występował jako przeciwnik mesjanistycznej wizji odkupienia przez Chrystusowe cierpienie Polski. Przeciwstawiał jej ideę bezwzględnej walki o wolność. Jego zdaniem mesjanizm usypia naród zamiast pobudzać do działania i walki. Drugim tematem tej polemiki była sprawa pojmowania poety i poezji. Słowacki uważał, że poeta musi prowadzić naród do walki o wolność. Powstanie jednak upadło a przyczyn klęski szukał w poezji. Twierdził, że poezja wzywająca do walki stała się nieskuteczna, a więc poeta na bezpośredniego wodza narodu się nie nadaje. Uzasadnieniem tego są dzieje Kordiana - poety, który poniósł klęskę, gdyż działał zbyt poetycznie, a także dlatego, że nie potrafił przemówić do ludu, nie był przez społeczeństwo rozumiany. Słowacki stwierdził, że hasło rzucone przez Kordiana "Polska Winkelriedem narodów" okazało się nierealnym jako program walki narodowowyzwoleńczej. Winkelriedyzm jest bowiem zgodny z mesjanizmem co do poglądu na rolę jednostki poświęcającej się za naród a nawet za całą ludzkość. Walcząc pod tym hasłem Kordian poniósł klęskę, a więc hasło to okazało się nieskuteczne. Zatem krytyka winkelriedyzmu stanowi krytykę mesjanizmu. Kordian to wyraz dążenia Słowackiego do zdobycia tytułu poety narodowego i wodza duchownego narodu walczącego o wolność. Swój poetycki program przedstawił poeta w "Beniowskim". Wyraźnie stwierdzał, że wieszcz Mickiewicz zestarzał się już i odchodzi w przeszłość. Jego następcą miał być on, Słowacki: "Choć mi się oprzesz dzisiaj - przyszłość moja". Program poetycki miał prowadzić naród: "Gdy zechce kochać, ja dam mu łabędzi śpiew". Słowacki stwierdzał, że jego program będzie samą poezją, która zdoła wypowiedzieć wszystkie uczucia i dążenia społeczeństwa, nie zaś zbiorem jakichś idei. Poezja ta miała pomóc swym mistrzostwem i możliwością wypowiedzenia wszystkiego "co pomyśli głowa". Poeta-wieszcz wyrażający poglądy Słowackiego będzie mówił o wszystkich sprawach ogólnoludzkich, w tym narodowych, będzie mówił o przeszłości, teraźniejszości, przyszłości i Bogu. Uczyni to sercem, nawet gdy "gryzł będzie naród". Słowacki jednak, walcząc z Mickiewiczem, widział jego wielkość. Mickiewicz i przeciwstawiony mu model narodowego wieszcza nie są zdaniem Słowackiego "na dwóch słońcach wrogowie" lecz równorzędnymi, choć różniącymi się od siebie partnerami. Do narodu zwracał się Słowacki w wierszu "Testament mój". Uważał, że naród powinien słuchać wskazówek i uwag, które za pośrednictwem swej poezji chciał twórca przekazać. Mimo świadomości swej roli w społeczeństwie, Słowacki miał poczucie osamotnienia, gdyż poezje jego nie do końca i nie przez wszystkich była zrozumiana. Czuł się zawiedziony i niedoceniony, lecz wyrażał nadzieję, że przyszłe pokolenia uznają jego twórczość za godną uwagi. Pisał: "Jednak zostanie po mnie ta siła fatalna, co mi żywemu na nic...tylko czoło zdobi. Lecz po śmierci was będzie gniotła niewidzialna. Aż was - zjadaczy chleba - w aniołów przerobi". Słowacki traktował swą poezję jako wielki czyn patriotyczny. Mimo, że nie brał udziału w walkach narodowowyzwoleńczych to jednak jego działalność była świadectwem wielkiego umiłowania ojczyzny. Uważał, że naród powinien być gotowy do walki by osiągnąć drogę godnego życia w wolnej Polsce. "Lecz zaklinam - niech żywi nie tracą nadziei I przed narodem niosą oświaty kaganek A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec...". W pierwszej części wiersza "Grób Agamemnona", bardzo osobistej, Słowacki porównuje się z Homerem, ogarnął go smutek i poczucie własnej małości. Złożył Homerowi hołd za jego poetycką wielkość. Uświadomił sobie własną niedoskonałość, przez którą jego twórczość może odejść w zapomnienie. Porównywał klęskę powstania listopadowego z klęską pod Cheroneą. Przyczyn upadku dopatrywał się w konserwatyzmie i hamowaniu sił demokratycznych. Tu również można odczuć silny związek Słowackiego z ojczyzną i narodem. Podobne poglądy do mickiewiczowskich w III części "Dziadów" wyrażone są w "Nie-Boskiej komedii" Zygmunta Krasińskiego. Swoje poglądy na temat poezji wyraził Krasiński we wstępie do pierwszej części dramatu. Według niego poezja to piękno i prawda a poeta to człowiek wyróżniający się spośród ludzi, rozumiejący przeszłość i przyszłość i docierający prawdy. Ponieważ jednak poezja realizowana jest przez człowieka, istotę niedoskonałą, toteż wynika stąd rozróżnienie dwóch typów poetów: błogosławionego i nieszczęśliwego. Poeta nieszczęśliwy to ten, którego życie osobiste jest zaprzeczeniem wartości poezji, który w niej jest zagubiony i upatruje tu przyczyny swych osobistych nieszczęść. Błogosławiony zaś to ten, który od poezji nie oddziela się "przepaścią słowa", którego życie zgodne jest z wartościami jego poezji. Dalsze rozważania rozwijał poeta w I i II części dramatu na przykładzie męża i żony. Mąż był poetą żyjącym we własnym, wyimaginowanym świecie, pełnym nierealnych obrazów, świecie, który poetę stawiał ponad wszystkim, nawet ponad sobą. Jednak między poetycką wyobraźnią a rzeczywistością doszło do konfliktu, dlatego właśnie padł on łupem Szatana i Dziewicy, którzy mamili go wizją kochanki i raju. W szatańskich złudach Hrabia Henryk dostrzegł ideały swojej poezji, ale te ideały były pozorne i nieosiągalne. Krasiński demaskował podstawowe mity poezji romantycznej jako zagrażające społecznemu i obyczajowemu porządkowi świata. Tragiczne były usiłowania poety zmierzające do zrealizowania w ziemskim świecie prawdy i piękna jako ideałów poezji. Widać to na przykładzie żony Marii i Orciu, którzy oboje stali się poetami pragnąc miłości Hrabiego. Sam kontakt ze światem ideału poetyckiego rodził cierpienie i wymagał ofiar (śmierć Marii, ślepota Orcia). Dlatego Hrabia Henryk w chwili samobójczej śmierci przeklął poezję jako źródło nieszczęść swoich najbliższych. Krasiński w poetyckiej twórczości romantycznej upatrywał źródła nieszczęść jednostki twórczej. Obce mu było uczucie radości i siły płynące z poetyckiego aktu twórczego. Poetycką twórczość odczuwał jako tragedię. Pisał o tym do swego przyjaciela Reve'a: "Niewysłowione rozkosze czekają na artystę, ale przeznaczone jest mu również cierpieć (...) On stwarza wszystko: świat, rzeźbę, wiersz, kochankę. Kocha swoje arcydzieła, ale nie kocha nic poza nimi. Oto dlaczego rzeczywistość jest dla niego trucizną. Ale on przecież kochać potrafi. Całą duszą pragnie dobra, choć świat odpycha go na każdym kroku, chciałby dla niego szczęścia. Ale szczęśliwy jest wtedy, gdy samotny, silny (...) Oto dlaczego wielki artysta nie jest dobrym małżonkiem, ojcem. Okropność!!!" Twórczość Cypriana Kamila Norwida to również zamysł nad poetą, poezją i ich rolą w polskim społeczeństwie. Poeta czuł się osamotniony w swej poezji i dlatego był nieszczęśliwy. Wyraził to w wierszu "Pielgrzym". Podkreślał w nim ważność wartości duchowych. Cenił sobie indywidualność. Swoją samotność ukazał również w utworze "Klaskaniem mając obrzękłe prawice", gdzie pisał, że los nakazał mu "żyć w żywota pustyni". Nie miał odbiorców swojej poezji, która dla ludzi była niezrozumiała. "Promethidion" to traktat na temat sztuki i piękna. Jak twierdził Norwid "każdy w sobie cień pięknego nosi". Zadaniem naszym jest wyzwolenie poczucia estetyki i czynna realizacja zamysłów twórczych. Sztuka powinna mieć charakter społeczny, użyteczny i powinna inspirować w pracy. Na temat sztuki również mowa jest w wierszu "Fortepian Chopina" i w "Piórze". "Fortepian Chopina" wyrażał pogląd w sposób symboliczny na temat sztuki ciągłego doskonalenia się. "Pióro" to najważniejsze dzieło poety, wiersz programowy, w którym Norwid nakreślił wymagania poezji prawdy, oryginalności i niezależności. Można powiedzieć, że twórcy romantyczni uważali, że poeta powinien pełnić rolę duchownego przywódcy, a jego poezja to bodziec do walki narodu o wolność. Jednak poeta nie powinien być zbyt marzycielski. Jego twórczość powinna opierać się na faktach rzeczywistych i dotyczyć codziennego życia ludzi i ich problemów. Inaczej bowiem poeta straci z nimi kontakt, nie mogąc im pomóc, a będąc niezrozumianym, będzie tworzył w osamotnieniu.

Norwid - poeta myśli
Norwid był poetą drugiego pokolenia romantyków. Pisarz miał bardzo silne poczucie zarówno przynależności pokoleniowej jak i odrębności swojej generacji. Doświadczenia losów generacji własnej i poprzedniej, a także przekonanie o ich zmarnowaniu i przemyślenia na ten temat zaważyły na poglądach poety. Były one na tyle oryginalne, że aż niezrozumiałe dla współczesnych co stało się przyczyną niepopularności poety za życia. Jedną z wyróżniających się odrębności poezji Norwida była głęboka intelektualna jej warstwa, dominująca nad emocjonalną (rzecz w Romantyzmie niesłychana). Był on poetą-myślicielem czy też poetą-filozofem, obdarzonym bystrym, analitycznym umysłem, patrzącym krytycznie na świat. Z tego między innymi powodu potomność nadała mu przydomek poety myśli. Tematykę jego utworów stanowią głębokie rozważania na ważkie ówczesne tematy będące przedmiotem publicznych dyskusji. Opinie Norwida nie przysparzały mu zwolenników. Interesujące go zagadnienia, choć współczesne mu, rozważał w ponadczasowym, uniwersalnym wymiarze. Podobnie jak innych Romantyków (choć nieco w inny sposóB) cechował go humanizm. Warto wymienić zakres zainteresowań Norwida. Mówił on między innymi o: roli i miejscu człowieka w historii i ich wzajemnych zależnościach; o własnym wzorcu patrioty; o opozycji pojęć naród społeczeństwo; o swym rozumieniu Ojczyzny; o swoich rodakach; o roli sztuki i artysty; o swych poprzednikach; o wielkich ludziach swej epoki, a także o wielu innych kwestiach. Szczegółowe rozważanie jego poglądów nie leży w temacie pracy. lecz warto zauważyć, że wszystkie jego opinie stanowiły polemikę z romantycznym dziedzictwem (kolejny powód wyobcowania). Jednakże ciekawszym aspektem intelektualizmu norwidowskiej poezji (mimo iż tematyka stanowi bezsporny na nią dowód) są założenia jego poetyki. Stanowiły one jedno ze źródeł konfliktu Norwida z publicznością i krytyką. Zbiór "Vade-mecum" stanowił programowy wyraz niechęci poety do liryki łatwej, lekkiej i przyjemnej, odwołującej się do powierzchownych odczuć i wzruszeń. Norwid narzekał na nawyk Polaków do "czytań łatwych i pisań lekkomyślnych". M. Jastrun pisał: "Chodziło tu nie tylko o zmianę formy, ale o coś więcej: o przeobrażenie wyobraźni czytelnika, o uderzenie w jego sentymenty, w jego tradycyjne pojmowanie poezji w potocznym tego słowa znaczeniu. Norwid wierzył, że jego >>Vade mecum<< jest ujawnieniem nowej rodzącej się formy świadomości narodowej, że jest uderzeniem w antyintelektualizm literatury, w marazm umysłowy społeczeństwa polskiego". Tak więc podobnie jak i inni romantycy stawiał sobie Norwid wielkie cele i wierzył w swoją moc kreacji społeczeństwa polskiego. Chciał stworzyć sobie nowego odbiorcę (który byłby też zapewne jednocześnie wcieleniem ludzkich i obywatelskich cnót według jego pryncypiów), do pewnego stopnia znawcę, niemal krytyka (o tych ostatnich wyrażał się niepochlebnie, wskazując na to, że wyręczają leniwych czytelników). Jednocześnie kpił niemiłosiernie z przeciętnego czytelnika, który był dla niego wyłącznie tępawym, intelektualnym snobem, często nie zachowującym nawet pozorów niezbędnego zdaniem Norwida szacunku dla sztuki (ze względu na jej rolę i wagę - "Promethidion"). Za profana uważał, szlacheckiego zwykle, "intelektualistę", który "lubi po powrocie do domu tak dumać i nogi moczyć, i słuchać jak mu żona gra na fortepianie Chopina". Zarówno ideał inteligentnego czytelnika, jak i tępego mają wspólne korzenie w norwidowskim światopoglądzie artystycznym wyrażonym najdobitniej w "Promethidionie". Sformułował swoją koncepcję sztuki i "drabiny prac ludzkich". Wysoko na niej - na samym wierzchołku - lokuje sztukę i tym samym miejsce dla artysty, podkreślając jego rolę "organizatora wyobraźni", ale zarazem demitologizuje jego pozycję jako przywódcy narodu. Zaś konsekwencją "społecznego podziału ról" jest przekonanie, że: "Więc stąd to - stąd to i słuchacz, i widz jest artystą, Lecz prymem ten, a owy niezbędnym chórzystą; Więc stąd chórzysta prymem w innej jest operze, A prym - chórzystą-widzem w nie swej atmosferze" &Ów organiczny związek artysta-widz (słuchacz, czytelnik) to cała rewolucja wobec pozycji artysty-wieszcza, półboga, ponad społeczeństwem, jak tego chciała romantyczna tradycja. Na tym tle zrozumiała staje się idea czytelnika-współtwórcy, który dzieło "w duszy swej dośpiewa", a czytanie jawi się niemal sztuką. Poeta poświęca temu zagadnieniu sporo miejsca w wykładach o Słowackim. Według niego dotarcie do złożonego sensu dzieła jest zadaniem czytelnika. W tym kontekście słowa Norwida ze szkicu "Sztuka w obliczu dziejów" to kropka nad "i" wyrażanych przekonań o partnerskim stosunku twórcy z publicznością: "Zadaniem moim (...) jest sprawić, ażeby czytelnik książkę zamykając sam się uczuł artystą - o ile nim winien być i może". Przekonania swojej konsekwentnie wcielał w życie, zrażając sobie czytelników. Podkreślając współtwórczą rolę czytelnika, Norwid szedł drogą poszukiwań demonstracyjnie odwracając się od tradycji poetyckiej i standardowego myślenia. Żądał od pisarzy, oryginalności, tępił naśladownictwo, stawiał czytelnikom wygórowane wymagania. Miał za złe także zabiegi poetów zmierzających do nadmiernego jego zdaniem wygładzania wierszy, do jasności kompozycji i myśli, które czynią utwór przejrzystym i płaskim. W swych poszukiwaniach doszedł do "poetyki milczenia", wysnutą z koncepcji mowy ludzkiej w której to milczenie jak i słowo stanowi równorzędną część mowy, mającą swoje znaczenie. Efekty artystyczne osiągnął Norwid dzięki zamierzonej oszczędności słów, a w milczeniu i niedomówieniu widział właściwe środki poetyckiej ekspresji. Uważał bowiem. że treść wyraża się zarówno w słowie jak i w tym co nie zostało wypowiedziane i ukryte w tekście. Swoista interpunkcja - liczne pauzy i wielokropki, również stanowią próbę użycia ekspresji ciszy, milczenia, przemilczenia. Współgrają z tą praktyką odbiegające od normy zapisy słów podzielonych na człony, przy czym sam podział ma istotne znaczenie. Częsta jest także w jego utworach archaizacja, stosowanie neologizmów. Skutek jest taki, że obok utworów o przejrzystej treści i łatwych do rozszyfrowania metaforach ("Rozebrana", "Co dzień woda...", "Krzyś i dziecko", "Nerwy", "John Brown") istnieje bez liku dzieł o symbolice wieloznacznej i niejasnej ("Święty-pokój", "Mistycyzm", "Słowianin"). Bez wątpienia Norwidowi zależało na takiej niejednoznaczności i zamazaniu treści, ponieważ zmuszało to czytelnika do postulowanej współpracy w ramach interpretacji dzieła. Wymagało ono jednak odpowiedniego przygotowania, wysiłku intelektualnego i dobrej woli. Tego wszystkiego zabrakło współczesnym Norwidowi. Mimo to nie ulegał krytyce domagającej się jasnego wyrażania myśli, odpowiadając jej w "Rzeczy o wolności słowa": "Autor idzie w ciemność, by wydarł jej światło Wulgaryzator w jasność, by rozlać ją na tło (...)" ... i szydząc w odzie "Do współczesnych": "Ciemna to pieśń - w zamian wy?... bardzo jaśni" Swoją konsekwencję i niezłomność okupił zapomnieniem. Jego czytelnikiem idealnym okazał się dopiero człowiek drugiej połowy XIX wieku, który odkrył i może zrozumiał poetę, który wyprzedził swoje czasy.

Cechy dramatu romantycznego
Dramat romantyczny powstał jako nowy gatunek w romantyzmie, a inspirowany był dramatem szekspirowskim (ten wyrósł z teatru ludowego Anglii). Dramat romantyczny jest różny od dramatu antycznego i klasycznego. Cechy: nieprzestrzeganie klasycznych zasad jedności miejsca, czasu i akcji, swobodne manipulowanie czasem i przestrzenią. Jest to różnica w stosunku do dramatu klasycznego i antycznego. Dramat klasyczny charakteryzuje się trójjednością czasu, miejsca i akcji. W tragedii antycznej czas akcji wynosi dwanaście godzin, w tragedii klasycznej dwadzieścia cztery godziny. W "Kordianie" akcja rozgrywa się w Warszawie, w Karpatach, na wsi, w Europie: Londyn, Rzym, Mount Blanc. Czas akcji w "Kordianie", rok 1799 - północ, młodość Kordiana, podróże po Europie - akcja trwa kilka lat. Wiele epizodów budujących akcję (w tragedii antycznej jeden epizod): 1.analiza przyczyn upadku powstania listopadowego 2.przemiany duchowe Kordiana 3.spisek koronacyjny w celu zamordowania cara 4.wątek diabelski, w przygotowaniu, obraz czartów tworzących postacie powstania listopadowego sceny nie związane zależnościami przyczynowo skutkowymi, ale osobą głównego bohatera. W "Kordianie np. młodość Kordiana, podróż po Europie, wizyta w James Parku w Londynie, audiencja u papieża w Watykanie, przemiana na górze Mount Blanc, spisek koronacyjny, próba zamachu, dom wariatów niejednorodna struktura, pomieszanie fragmentów epickich i lirycznych. W "Kordianie" elementy liryczne: monolog Kordiana na szczycie góry, elementy epickie: opowiadania Grzegorza. W III części "Dziadów" elementy liryczne: Wielka i Małą Improwizacja, elementy epickie: salon warszawski, opowiadania o męczeństwie młodzieży polskiej, dramat: bal u Senatora. Dramat romantyczny zawiera także inne gatunki np. bajka - "O Janku co psom szył buty", opowiadanie Grzegorza, pieśń np. Kordiana. Niejednolitość stylu (w antyku styl wysoki), w romantyzmie styl prosty np. bajka Grzegorza, groteska np. audiencja u papieża, wysoki np. monologi Kordiana. główny bohater o charakterze romantycznym: rozterki, wahania, tragizm, walczy o wolność ojczyzny. Polski bohater romantyczny - specyficzny, źródłem dramatów dla niego jest historia współczesna. Jego cechą charakterystyczną jest przemiana, która zazwyczaj zachodzi u niego pod wpływem rozczarowań związanych z nieszczęśliwą miłością. Kordian - młodzieniec o złamanym sercu przez starszą Laurę, która bawiła się jego uczuciem. Szukał w niej drugiej, doskonałej połowy duszy, lecz nie udało się. Kolejne rozczarowanie to do miłość Włoszki Wioletty, która przestaje go kochać gdy traci majątek, następne rozczarowania to audiencja u papieża i przeświadczenie, że światem rządzi pieniądz. Wszystko to prowadzi do przemiany w bojownika o wolność ojczyzny. Podobnie Gustaw z III części "Dziadów", szalony z miłości do Maryli, która go porzuciła dla bogatszego, traci zmysły (w części IV), popełnia samobójstwo lecz żyje. W części III przeistacza się w Konrada - bojownika o wyzwolenie. współistnienie scen realistycznych i fantastycznych. W III części "Dziadów", fantastyczne: widzenie księdza Piotra dotyczące przyszłości Polski, przeżycia Konrada, realistyczne: martyrologia narodu polskiego, charakterystyka Polaków. W "Kordianie", fantastyczne: powrót na chmurze do Polski, monolog na szczycie Mount Blanc, scena przed sypialnią cara (Strach i Imaginacja), realistyczne: przygotowanie do powstania konstrukcja akcji w przeciwieństwie do antycznej przyczynowo-skutkowej, nie ma charakteru przyczynowo skutkowego. Na akcję składa się szereg epizodów następujących po sobie, ale nie pozostających w związku przyczynowo-skutkowym. Napięcie w dramacie romantycznym jest charakterystyczne dla każdego aktu. W "Kordianie" w akcie pierwszym napięcie wzrasta do momentu próby samobójstwa

Cechy poetyki romantycznej
Romantyzm wyrósł z opozycji do klasycyzmu, przeciwstawiał się poetyce klasycystycznej, która segregowała gatunki literackie. Romantycy zbuntowali się przeciw wszelkim ograniczeniom formalnym, co przyniosło ogromne zmiany. I tak na przykład romantyczny bohater pochodzący z ludu mówi prostym językiem, podczas gdy w oświeceniu ten sam bohater ludowy występujący w sielankach mówił wyszukanym językiem literackim (dworskim, na przykład u Franciszka Karpinskiego - "Laura i Filon"). Przede wszystkim romantyzm doprowadził do zatarcia granicy między rodzajami i gatunkami literackimi. Możemy wyróżnić synkretyzm rodzajowy i gatunkowy. "Pan Tadeusz" - epopeja (czyli jeden z gatunków epickich). Jednak odnaleźć tu można inne rodzaje literackie: lirykę - przepojona nią jest cała akcja fabularna, liryczne są też na przykład inwokacja, epilog i opisy przyrody. dramat - dramatyczna "Rada" w Dobrzyniu. "Pan Tadeusz" zawiera też wiele gatunków literackich: baśń - zakończenie opowiadania o mateczniku z księgi IV. pogadanka (pouczenie) - Podkomorzego, Sędziego, na przykład o grzeczności. gawęda - opowieść Wojskiego o pojedynku Domeyki z Doweyką anegdota - anegdoty petersburskie Telimeny romans - historia Jacka i Ewy, perypetie Tadeusza, Telimeny i Zosi opowiadanie - Gerwazego o dziejach Horeszków powieść romantyczna - dzieje Jacka Soplicy humoreska - spór o Kusego i Sokoła poemat opisowy - księga "Zaścianek" obrazek - posiłki, polowanie, grzybobranie poemat heroikomiczny - "Zajazd"

Pozytywizm

Obraz "chorego" społeczeństwa w "Lalce" Bolesława Prusa
Akcja powieści rozgrywa się w obrębie lat 1878 - 1879 i obejmuje szeroki obraz społeczeństwa polskiego. Społeczeństwo podzielone jest na klasy, które jednak nie współpracują ze sobą tak jak chcieli tego pozytywiści. Te, które powinny stanowić o sile kraju: arystokracja i mieszczaństwo w ówczesnych układach politycznych, gospodarczych i społecznych nie wykazują żadnych sił twórczych, nie są w stanie odegrać jakiejkolwiek pożytecznej roli społecznej. Lud, w którym Prus dostrzega wiele wartości twórczych, żyje w tragicznej nędzy i upodleniu. Powieść ta wyrosła z rozczarowań autora i dlatego przedstawia smutną konfrontację marzeń pozytywistów o społeczeństwie z rzeczywistością. Najwięcej uwagi poświęcił Prus arystokracji. Jest to klasa pasożytnicza, wykorzystująca niższe stany, żyjąca na ich koszt. Arystokracja angielska (wg. Wokulskiego) jest wzorem dobrych obyczajów i kultury, a w Polsce zaraża inne klasy swoimi wadami i je demoralizuje. Obraz arystokracji jest jednoznacznie negatywny, ponieważ nie świadczy ona społeczeństwu żadnych usług, żyje na jego koszt. Na pierwszy plan wysuwają się: Izabela Łęcka i jej ojciec Tomasz Łęcki, książę oraz ciotka Izabeli - hrabina Karolowa. W powieści występują także inni przedstawiciele arystokracji: baron Krzeszowski i jego żona, baron Starski, Florentyna. Jedynymi pozytywnymi postaciami z tej grupy są: prezesowa Zasławska i Julian Ochocki. Pani prezesowa jest osobą bogatą, a jednak pomaga sierotom i starcom (jak pozytywistka). Jest kobietą rozumną, o szerokich zainteresowaniach (także fizyka). W testamencie przekazuje pieniądze na ochronkę dla dzieci, a nie dla Starskiego by zostały przegrane w karty. Ochocki to młody idealista, fanatyk nauki, ale może właśnie do takich ludzi będzie należała przyszłość. Arystokracja w "Lalce" to głównie ludzie zrujnowani. Żyją oni z resztek dawnej fortuny, ale jest to życie ponad stan (dwoje Łęckich, troje służby w ośmiu pokojach. Jest to klasa, która utraciła dawną świetność. Baron Krzeszowski nie płaci służącemu pensji, traci pieniądze na wyścigach konnych, Zruinowani Łęccy musieli sprzedać kamienicę i zastawić serwis. W świecie arystokracji regułą jest próżniacze świętowanie (bale, koncerty, teatr), izolowanie się od świata pracy, a także wysokie mniemanie o sobie i wymaganie szacunku od innych. Nawet akcje dobroczynne są okazję do "pokazywania się" (kwesty wielkotygodniowe przy Grobie Chrystusa w kościele). O bezużyteczności omawianej klasy społecznej doskonale świadczy postawa księcia, którego społeczne inicjatywy kończą się na deklaracjach słownych. Jest on fałszywym patriotą, skłonnym tylko do pozornej troski o kraj, niestety nie podejmował konkretnych działań. Wielu przedstawicieli arystokraci podzielało przekonanie księcia o swoim półboskim pochodzeniu. Arystokracja stanowi zamknięty klan, do którego nie dopuszcza się nikogo spoza sfery. Nikt nie analizował tam ani wartości moralnych, ani wielkości majątku. Dowodem tego jest sytuacja Łęckich, ich bankructwo finansowe nie podważyło ich pozycji społecznej. Członkowie tej klasy wykazują również skłonność do kosmopolityzmu (zachwyt Łęckiej Paryżem) i przykładają wagę do przestrzegania etykiety. Wokulski porównuje arystokrację do zakrzepłego lodu na wodzie, ponieważ klasa ta nie łączy się z resztą społeczeństwa, a wręcz ma do niej wstręt. Niewiele lepiej wypadł obraz ówczesnego mieszczaństwa. Jest to warstwa ogromnie zróżnicowana. Obejmuje ona sfery handlowe (Szlangbaumowie) lub z handlem związane (subiekci, radca Węgrowicz, ajent Szprot) oraz studenci, a także były posiadacz ziemski, obecnie zarządca kamienicy Wokulskiego i wreszcie bogaty kupiec Wokulski. I ta grupa społeczna odgrywa małą rolę w kraju, główną tego przyczyną jest sytuacja gospodarcza. Przemysł jest opanowany przez obcy kapitał, który opierał się na własnych pracownikach, z rzadka obsadzając Polakami bardziej wyeksponowane stanowiska. Polskie mieszczaństwo ograniczało swe ambicje do powolnego bogacenia się, unikając postępu i nowoczesności. Prus zwraca uwagę na niższy status polskiego mieszczaństwa w stosunku do europejskiego. Na zachodzie już od renesansu mieszczaństwo zdobywało prawa i władzę polityczną. W Polsce klasa ta była ograniczana przez szlachtę. Jest to także przyczyną faktu, że polskie mieszczaństwo jest ubogie. Jest to grupa ludzi pozbawionych inicjatywy. Ze zdziwieniem patrzą na dokonania Wokulskiego i uważają jego działania za nieuczciwe, nie akceptują. Nie ma wśród nich miejsca dla ludzi pragnących zmian. Kolejnym dowodem rozkładu społeczeństwa jest obraz życia biedoty. Tragiczne jest, że jedni bawią się na balach, a inni żyją w hańbiącej nędzy. Symbolem tego jest obraz Powiśla i jego mieszkańców. Podczas spaceru po Powiślu Wokulski obserwuje ubogie mieszkanie ze zniszczonymi meblami, bezrobotnych, mizerne dzieci. brudne kobiety. Wysocki tłumaczy mu, że póki jest Wielki Post, to można jakoś wytłumaczyć dzieciom, że poszczą, ale po świętach już nie ma jak tłumaczyć im, że nie jedzą. Osobną grupę społeczną stanowią Żydzi (Szlangbaum, Szauman). Objawem rozkładu społeczeństwa jest także antysemityzm. Rzecki z niepokojem obserwuje stopniową dyskryminację Żydów. "W ogóle, może od roku, uważam, że do starozakonnych rośnie niechęć, nawet ci, którzy przed kilkoma laty nazywali ich Polakami mojżeszowego wyznania, dziś zwą ich Żydami. Zaś ci co niedawno podziwiali ich pracę, wytrwałość i zdolność, dziś widzą tylko wyzysk i szachrajstwa". W ówczesnej prasie pojawiły się informacje, że Żydzi używają krwi chrześcijańskiej przy wyrobie macy. Dodać należy, że Prus jako felietonista występował wtedy przeciw antysemitom, przez co zyskał przydomki żydofila i żydowskiego dobosza. Bolesław Prus społeczeństwo rozumiał jako organizm czyli jako system współdziałania różnych klas. W "Lalce" daje wyraz swojego rozczarowania, po konfrontacji tego modelu z rzeczywistością. Okazało się, że klasy wcale ze sobą nie współdziałają. Co gorsze grupy najważniejsze dla społeczeństwa jak arystokracja nie świadczą żadnych usług, żyją kosztem klas niższych. W czasach Prusa sformułowano hipotezę, że tylko te społeczeństwa są zdrowe, w których żadna klasa nie jest zaniedbana i żadna nie rozwija się kosztem innej. W "Lalce" jest niestety zupełnie inaczej i dlatego przedstawia ona obraz chorego społeczeństwa.

Młoda Polska

"Twórczość Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Jana Kasprowicza i Leopolda Staffa."
Twórczość Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Jana Kasprowicza, Leopolda Staffa przypada na okres Młodej Polski. Tworzą oni utwory zarówno typowe, jak i nietypowe dla swojej epoki. Kazimierz Przerwa-Tetmajer w swojej twórczości przedstawia dekadenckie nastroje. Skrajny pesymizm, brak wiary w sens życia i jakiegokolwiek działania, te cechy możemy łatwo dostrzec w twórczości tego poety schyłku XIX i początku XX wieku. Jednym z najważniejszych wierszy Kazimierza Przerwy-Tetmajera jest "Koniec wieku XIX". Utwór ten jest manifestem pokolenia modernistów. Przedstawia on sylwetkę człowieka - dekadenty, który jest bezsilny wobec nieszczęść. O pesymizmie utworu świadczy fragment "...Ale czyż mrówka wrzucona na szyny może walczyć z pociągiem nadchodzącym w pędzie?" Według Tetmajera dotychczasowe idee życiowe okazały się bezwartościowe. Przykładem kryzysu wcześniejszych idei jest wiersz "Nie wierzę w nic", będący deklaracją samego poety, który "... nie wierzy w nic, nie pragnie niczego na świecie, ma wstręt do wszelkich czynów i drwi z wszelkich zapałów". Poeta szuka sposobów oderwania się od beznadziejnej rzeczywistości poprzez sztukę, naturę, nirwanę i miłość. "Evviva l'arte" zawiera akcenty krytyki pod adresem społeczeństwa, w którym pogoń za dobrobytem i za pieniądzem przesłania ludzkie potrzeby. W takim świecie artysta przymiera głodem, a jego życie jest "splunięcia warte". "Nirwana" oznacza stan, który następuje po zupełnym wyzbyciu się woli życia. Takie uczucia Kazimierz Przerwa-Tetmajer wyraża w ‚"Hymnie do Nirwany". Jest to modlitwa błagalna o stan bezczucia, który ma oderwać poetę od ziemskiego zła, powszechnej miernoty od konieczności myślenia i patrzenia na świat, w którym "ludzka podłość kałem w źrenice bryzga". Kolejną rzeczą, która pozwalała poecie oderwać się od rzeczywistości była przyroda, zwłaszcza górska. Tetmajer dużo czasu spędzał w górach. ‚"Melodia mgieł nocnych" opisuje mgłę. Poeta przedstawia ją za pomocą wyrazów dźwiękonaśladowczych. Środki artystyczne oddziaływają na wszystkie zmysły. Jest to synteza sztuki, która jest typowa dla impresjonizmu. Natomiast twórczość Jana Kasprowicza można podzielić na kilka etapów. W pierwszym okresie swojej twórczości poeta mniejszą uwagę zwraca na dekadentyzm. Powstaje cykl sonetów "Z chałupy". Kasprowicz przedstawia w nim życie codzienne i moralne wsi oraz jej bogactwo obyczajowe. To było czymś nowym w polskiej poezji. Kasprowicz opisując problemy prezentuje się jako poeta społeczny, który krytykuje konflikty wsi, tworzy utwory o treści moralizatorskiej. Programem ideowym poety jest wyzwolenie społeczne ludu i wyzwolenie narodowe całego narodu. W pierwszym okresie twórczości Kasprowicz nie jest typowym przedstawicielem epoki, gdyż zaangażował się w życie społeczne, nie przestrzegał haseł "nagiej duszy" i "sztuka dla sztuki: i pisał utwory realistyczne. W drugim okresie twórczości Jana Kasprowicza przenikają typowe tendencje epoki, takie jak: pesymizm, opis impresjonistyczny, dekadentyzm, synteza sztuki, hasło nagiej duszy, czy symbolizm. Powstaje cykl sonetów "Krzak dzikiej róży", które otwierają drugi okres twórczości poety. Utwory te zawierają katastroficzną wizję świata i refleksje nad sensem istnienia. Katastrofizm Kasprowicza to przekonanie o tym, że świat zmierza do tragicznego końca. Taki nastrój przedstawiają sonety "Krzak dzikiej róży". Jest to nowy typ sonetu, gdyż występuje tam opis krajobrazu, a refleksja jest zawarta w symbolu. Trzeci okres twórczości Jana Kasprowicza jest to jak gdyby okres pogodzenia się z losem. W utworach panuje nastrój pogodny, spokojny, melancholiczny. Powstaje "Księga ubogich". Twórczość Leopolda Staffa również można podzielić na etapy. Pierwsza część długiej twórczości tego poety przypada na okres modernizmu. Już same daty urodzin i śmierci (1878 - 1957) pokazują nam dlaczego poeta był nazwany "poetą trzech pokoleń". Ten młodopolski okres był bardzo zróżnicowany. Staff w swojej twórczości starał się opisywać złożoność świata. Jego poezja jest bardzo złożona i oryginalna. Widział i opisywał życie ludzkie w różnorodnych jego przejawach: w walce i pracy, w odpoczynku i cierpieniu, a także w radości i pięknie. W twórczości tego artysty odbiły się zmiany współczesnych mu poetyckich prądów. W poezji Staffa odnajdujemy zarówno nurt dekadencki jak i w okresie późniejszym tendencje klasycyzmu. Jednakże jego poezja starała się unikać hołdowania przelotnej modzie. Staff debiutował w roku 1901 tomikiem poezji "Sny o potędze". Najbardziej znanym wierszem z tego cyklu jest "Kowal". Jest to utwór o walce i nadziei. Wyraża konieczność pracy nad sobą. Wierszem tym Staff przeciwstawił się młodopolskiemu dekadentyzmowi i pesymizmowi. Celem działania człowieka powinno być osiągnięcie wewnętrznej harmonii. Wyrazem braku wiary w radość życia jest wiersz "Deszcz jesienny". Jest to utwór nastrojowy, symboliczny i przygnębiający. W twórczości Staffa można odnaleźć nastroje typowe dla ówczesnej mody - poezji modernistycznej. Są nimi melancholijność, smutek i pesymizm. W wierszu "Przedśpiew" następuje odwrót od dekadentyzmu. W twórczości Staffa następuje przejście ku poezji ostrożnego optymizmu, pogodzenia się z życiem. Wiersz ten jest przykładem zmian poezji młodopolskiej w poezję klasycyzmu. W utworze tym odnajdujemy postawę ludzi odrodzenia i myśl mądrego humanisty. Staff stworzył model człowieka dobrego i pogodnego, który ze zrozumieniem i spokojem przyjmuje zarówno szczęście jak i zsyłane przez los cierpienie, np. w wierszu "Gałąź kwitnąca". Twierdzi, że samo dążenie do realizacji celu jest szczęściem. Żeby być szczęśliwym trzeba ciągle dążyć do jakiegoś celu.

"Wesele" Wyspiańskiego jako synteza sztuk
Osobowość twórcza Wyspiańskiego nieraz nasuwała badaczom porównania do postaci z epoki renesansu, łączącym w sobie geniusz artystyczny i wielostronność zainteresowań, dzięki czemu zdołali w różnych uprawianych przez siebie dziedzinach wiedzy lub sztuki osiągnąć doskonałość. Rzeczywiście skala i bujność talentu Wyspiańskiego jest zadziwiająca. Subtelny liryk i twórca potężnych wizji dramatycznych, odnowiciel polskiego teatru, znakomity masarz o własnym wyrazie i stylu, profesor sztuk pięknych i oryginalny scenograf, propagator i twórca sztuki stosowanej, znawca muzyki, wielbiciel antyku, świetny ilustrator eposu homeryckiego i twórca słynnych witraży kościelnych - był niezwykłą osobą, hojnie obdarzoną przez naturę. Wszechstronne uzdolnienia i szerokie artystyczne zainteresowania Wyspiańskiego stanowiły podstawę nowatorskich pomysłów scenograficznych i reżyserskich, tworzonych przez pisarza nie tylko z myślą o własnych dziełach. Entuzjasta teatru, sformułował ideę teatru nawiązującego do tradycji antycznej, kiedy to widowisko artystyczne miało charakter na wpół religijny I stanowiło przez to przeżycie o mistycznym, oczyszczającym charakterze. Wyspiański głosił koncepcję "teatru ogromnego", który miałby we współczesnej sytuacji nawiązywać do antycznej tradycji. Byłby to teatr ogromny w znaczeniu przestrzeni, jak również koncepcja ogromnej pojemności tematycznej, bez granic czasu historycznego i ograniczeń konwencją teatru. Wyspiański pragnął ukazać przenikanie się przestrzeni, jednoczesność różnych scen i zmianę perspektyw. Pisze o tym w wierszu "Ciągle widzę ich twarze": "Teatr mój widzę ogromny, wielki powietrzne przestrzenie, ludzie je pełnią i cienie, ja jestem grze ich przytomny." Teatr ogromny to przedstawienie wszyst

#8 aisunia

aisunia

    1

  • Members
  • PipPipPip
  • 5370 postów

Napisano 08 czerwiec 2005 - 08:57

----->>>DWUDZIESTOLECIE MIEDZYWOJENNE<<<-----

1 grupy literackie XX lecia międzywojennego i ich programy – futuryści –jasieński skamander-tuwim awangarda krakowska – przyboś
2cezary baryka jako bohater szukający sensu życia-dzieje baryki
3 granica nałkowskiej jako powieść społeczna psychologiczna i filozoficzna –interpretacja tytułu
4 ocena postawy moralnej zenona ziembiewicza –bohatera granicy zofii nałkowskiej
5 satyra groteska i parodia w ferdydurke -witolda gombrowicza

1 grupy literackie XX lecia międzywojennego i ich programy – futuryści –jasieński skamander-tuwim awangarda krakowska – przyboś
" S k a m a n d e r " . Grupa skupiała się wokół pis-ma UW "Pro arte et studio". W 1919 roku poeci założyli kabaret li-teracki w kawiarni "Pod Picadorem". W 1920 roku pierwszy numer "Skamandra". Od 1924 roku organem skamandrytów są "Wiadomości literackie".
Postawa artystyczna poetów "Skamandra" nie była jednolita, charakterystyczny jest też dla tej grupy brak konkretnego programu. W słowie wstępnym do pierwszego numeru "Skamandra" poeci pisa-li: "programy są zawsze spojrzeniem wstecz, są dzieleniem nieobliczalnego życia przez znane". Zgodnie jednak podkreślali chęć silnego związku poezji z życiem współczesnym, z dniem codziennym. Starali się adresować swoją wypowiedź poetycką do jak najszerszego kręgu odbiorców, toteż oprócz wierszy chętnie pisali szopki polityczne, teksty piosenek do kabartów, felietony i wiersze satyrycz-ne. Wprowadzili do poezji konkretność obrazowania, opiewali opty-mistyczną radość życia, preferowali tematykę dnia codziennego, zwracając się do prostego człowieka wprowadzali do poezji język potoczny, stawali w opozycji do awangardowych grup poetyckich.
P r z e d s t a w i c i e l e S k a m a n d r a : Julian Tuwim, Jarosław Iwaszkiewicz, Jan Lechoń, Antoni Słonimski, Kazi-mierz Wierzyński.
F u t u r y z m . Kierunek ten na zachodzie Europy rozwinął się przed pierwszą wojną światową, natomiast w Polsce okres głów-nych wystąpień futurystów przypada na lata 1919-1921.
Futurystów cechował agresywny bunt przeciwko wszelkiej tradycji oraz fascynacja światem współczesnej techniki i cywilizacji. "Dobra maszyna jest wzorem i szczytem dzieła sztuki przez doskonałe połączenie ekonomiczności, celowości i dynamiki" - twierdzili futuryści. W ich programie łatwo odnaleźć sporo niekonsekwencji, a wśród nich kult techniki i pierwotnego instynktu, apologię maszyny i uwielbienie dla żywiołu, pochwałę nowoczesnej cywilizacji i zau-fanie do pierwotnych odruchów człowieka. Świadomą prowokacją wobec tradycji było głoszenie "dowolności form gramatycznych, ortografii i przestankowania".
P r z e d s t a w i c i e l e F u t u r y z m u : Bruno Jasieński, Stanisław Młodożeniec, Anatol Stern, Adam Ważyk
A w a n g a r d a k r a k o w s k a . Poeci awangardy skupiali się wokół czasopisma "Zwrotnica", które ukazywało się w Krakowie. Teoretykiem grupy był Tadeusz Peiper. Twierdził on, że wiek XX całkowicie zmienił oblicze świata zarówno w sensie cywili-zacyjno-technicznym, jak i społecznym. Zdaniem Piepera człowiek powinien uczestniczyć w tym wielkim nurcie przemian. Uczestnictwo to powinno objąć wszystkie dziedziny życia, przemienić ludzką wrażliwość, uczuciowość i wyobraźnię.
Także nowoczesna sztuka powinna brać udział w tworzeniu nowych form życia, nowego modelu człowieka, powinna likwidować prze-dział, jaki wytworzył się między osiągnięciami cywilizacyjnymi a nieumiejętnością psychicznego dostosowania się do nich. Jego słowa hasła to m i a s t a , m a s a , m a s z y n a . Szybki rozwój techniki, ciągłe udoskonalanie maszyn, urbanizacja i industrializacja witane były z radosnym optymizmem. Idealnym modelem takiego świata było społeczeństwo traktowane jako doskonale działający organizm.
Peiper odrzuca natchnienie, wypowiada się przeciwko wolnej grze wyobraźni, twierdząc, że poeta powinien być rzemieślnikiem, osobowością roboczą. Rym regularny uznany został za niezbędny element nowej poezji ale był oddalony o pięć, sześć wersów, odpowiadając w ten sposób metodzie kojarzenia odległych pojęć.
P r z e d s t a w i c i e l e a w a n g a r d y : Julian Przyboś, Adam Ważyk, Jan Brzękowski.
P o e z j a r e w o l u c y j n a . W 1925 roku Stanisław Stande, Władysław Broniewski i Witold Wandurski wydali zbiorek poetycki, nazywany "Trzy salwy". Poeci nie mieli sprecyzowanego programu poetyckiego, podkreślali jedynie, że w bezlitosnej walce proletariatu z burżuazją stają zdecydowanie po lewej stronie

2 cezary baryka jako bohater szukający sensu życia-dzieje baryki
Jest on nowym typem bohatera w twórczości Żeromskiego - poszukuje idei. Biografia Cezarego jest w pewien sposób typowa dla młodego pokolenia Polaków. Poddany, jak wielu indoktrynacji radzieckiej, długo miał problemy z określeniem swej tożsamości narodowej. Jego udział w wojnie nie jest wyrazem głębokiego patriotyzmu - wziął udział, ponieważ "szli wszyscy". Cechuje go młodzieńcza chęć przebudowy świata, targa nim niepokój o los swój i Polski. Żeromski nie ukrywa jego wad, skłonności do awanturnictwa, nadmiernego ulegania emocjom. Charakteryzuje się też głębokim współczuciem, uczuciowością, dynamizmem. Cezary szuka idei przez całe życie. W obliczu rewolucji bakijskiej jak pojętny uczeń przyjmował hasła rewolucyjnej propagandy (choć niewiele z nich rozumiał). Bezkrytycznie przyjmował hasła równości społecznej itp. Wprawdzie matka usiłowała pokazać mu mankamenty rewolucji i komunizmu, lecz dla Cezarego nie miały one nic z siły niszczącej. Oprócz bywania na wiecach chętnie uczestniczył w egzekucjach. Polecenie władz o wydaniu kosztowności potraktował lojalnie jako przejaw nie tchórzostwa lecz idealizmu: 'Dość tego życia na koszt ludu! (...). Pali mnie złoto ojcowskie." W końcu Baryka zaczyna dostrzegać zło rewolucji. Najpierw zwrócił uwagę na przedwcześnie postarzałą matkę i dowiedział się, że aby zapewnić obojgu żywność kupuje na wsi (nielegalnie) żywność. Gdy umarła zatracił młodzieńczy entuzjazm i zachwiał się w swych przekonaniach, choć nadal widział potrzebę rewolucji ("Rewolucja jest to konieczność wyższa ponad wszystko"). Podczas nasilających się walk rewolucyjnych i porachunków narodowościowych, opuszczony i walczący o pożywienie Cezary, stał się obserwatorem okrucieństw rewolucji: "Krew płynęła nie rowami, lecz lała się po powierzchniach jako rzeka wieloramienna". Pracował jako karawaniarz, grabarz. Wśród trupów dostrzegł ciało młodej, pięknej i seksownej Ormianki, której obraz uświadomił mu bezsens niszczenia, śmierci niewinnych ludzi. Od tej chwili nie może zapomnieć krzywdy i zła. Załamuje się w nim idea rewolucji. Po powrocie do kraju wzbiera w nim chęć naprawy Ojczyzny. Podczas wizyty w Chłodku i Nawłoci poznał nędzne życie chłopów-komorników. Nie mógł zrozumieć bierności biedaków: "Cóż za zwierzęce pędzicie życie chłopy silne i zdrowe (...) Zbuntujcie się chłopy potężne przeciw sobaczemu losowi. Po powrocie do Warszawy prowadzi dyskusje ideowe z Szymonem Gajowcem (wiceminister ówczesnego rządu postulującym ewolucyjne przemiany społeczne i reformy) i z Antonim Lulkiem (komunistą). Jednak z żadnej z tych dróg Baryka nie może jednoznacznie zaakceptować. W ich koncepcjach dostrzega tylko częściowe racje.Szymonowi Gajowcowi zarzuca zbyt powolne reformy, które i tak nie zmienią życia najuboższych. Ten podkreśla, że pracujący poświęcający się bez reszty rząd realizuje skryte marzenia wielu pokoleń. Wskazuje osiągnięcia młodego państwa polskiego: wzmocnienie obronności Ojczyzny, odparcie najazdu radzieckiego, przeprowadzenie reformy walutowej, organizacja administracji państwowej i policji, wprowadzenie powszechnej oświaty. W oczach Cezarego Gajowiec jawi się jako mistyk wierzący w cuda i mit narodu wybranego. Antoni Lulek wykorzystywał niezadowolenie Cezarego, aby budzić w nim nienawiść do wszystkiego co polskie. Oczernia i ośmiesza wszystko co przyniosły reformy w Polsce, chwaląc przy tym organizację i ład społeczny, państwa sowieckiego. Cezary mając doświadczenia z baku, dostrzegał bezprawie i anarchię w Rosji radzieckiej. Nie mógł zaakceptować racji Lulka - "Bolszewickie idee nie były dlań już tak wystarczające i czyste". Zostaje zaproszony na konferencję partii komunistycznej. Ze zdziwieniem wysłuchuje patetycznych i doktrynerskich wypowiedzi. Nie może bezkrytycznie przyjąć idei walki klas jako siły napędowej przemian ludzkości, zgodzić się na negację idei państwa (budowanie ponadnarodowego tworu robotniczego na wzór ZSRR; oddanie władzy "klasie przeżartej nędzą i chorobami"). "Zaprzeczał jednym , zaprzeczał drugim, a swojej własnej drogi nie miał pod stopami."

3 granica nałkowskiej jako powieść społeczna psychologiczna i filozoficzna –interpretacja tytułu
TYTUŁ
GRANICA SPOŁECZNA
Społeczeństwo polskie dzieliły w tym okresie m. in. duże różnice majątkowe. Tworzyły one granice warstw i klas społecznych. Granice te są trudne do pokonania, zaś przełamanie ich kończy się zwykle nieszczęściem: Justyna usiłująca zdobyć Zenona i awansować społecznie nie tylko nie osiąga swego celu, ale traci też swoje
dziecko i zdrowie psychiczne. Granice społeczne są wyraźne w kamienicach mieszczańskich - np. u pani Kolichowskiej.
GRANICA MORALNA
Przekraczał ją wielokrotnie Walerian Ziembiewicz (zdradzał notorycznie żonę) oraz jego syn, Zenon. Zenon nie zerwał związku z Justyną mimo narzeczeństwa a później i małżeństwa z Elżbietą. Skutki nieodpowiedzialności Zenona ponosi Elżbieta, Justyna i on sam. Granicę moralna przekracza też rotmistrz
Awaczewicz, krewny panny Julii Wagner (nauczycielki Elżbiety). Choć posiada żonę i dwoje dzieci, romansuje z Julią, usiłuje też uwieść Elżbietę.
GRANICA ODPORNOŚCI PSYCHICZNEJ
"Musi coś przecież istnieć, jakaś granica, za którą nie wolno przejść, za którą przestaje się być sobą".
Justyna nie może znieść wyrzutów sumienia spowodowanych
usunięciem ciąży. Popada w obłęd i mści się na Zenonie.
Po przekroczeniu granicy odporności psychicznej człowiek przestaje być sobą, postępuje wbrew swym przekonaniom i - w ostateczności - załamuje się psychicznie. Ofiarą takiego załamania jest też Zenon,
który decydując się na karierę, wyrzekał się powoli swoich przekonań. Nie wytrzymał obciążenia psychicznego (związanego również z sytuacją osobistą) i popełnił samobójstwo.
GRANICA LUDZKIEGO POZNANIA - FILOZOFICZNA
Spór dotyczący możliwości ludzkiego poznania prowadzą osoby reprezentujące różne odmiany filozofii życiowej: Karol Wąbrowski i ksiądz Czerlon. Dochodzą do wniosku, że nie jest możliwe poznanie obiektywnej prawdy, gdyż człowiek ma ograniczone możliwości pojmowania świata i rozumienia prawideł nim rządzących.
INWERSJA
inwersja utworu; Nałkowska zaczęła opowieść od końca, właściwie zasygnalizowała zakończenie (koniec kariery Zenona Ziembiewicza i jego prawdopodobną śmierć), aby czytelnik zadał sobie pytanie: "dlaczego tak się stało?" i skupił całą swoją uwagę analizie wszystkich zdarzeń; NIE Co się stanie? Lecz Dlaczego się tak stało

4 ocena postawy moralnej zenona ziembiewicza –bohatera granicy zofii nałkowskiej
Trudno jednoznacznie ocenić jakim człowiekiem był Zenon Ziembiewicz. Jego życiowe credo brzmiało : „żyć uczciwie” i nigdy nie powtórzyć schematu z domu rodzinnego. Jednak za wszelką cenę chciał wspinać się po szczeblach kariery i popełnił wiele błędów, których nie dało się już naprawić. Aby zrobić karierę trzeba mieć silną wolę i potrafić zdobyć się na wiele wyrzeczeń, a tego niestety Zenon nie potrafił. Wyniósł z domu bardzo luźne zasady moralne. Jego dzieciństwo w Boleborzy upłynęło na przyglądaniu się romansom ojca, które matka aprobowała. Nie znał innego modelu rodziny, jednak nie chciał żyć tak jak jego rodzice. Pomimo chęci zabrakło mu silnej woli , aby nie wdać się w romans z Justyną, a później, aby się z niego wycofać. Początkowo nie chciał pozbywać się wygodnej kochanki, później było mu jej żal, gdy straciła matkę i została sama. Jednak, gdy okazało się, że Justyna jest w ciąży, dał jej pieniądze na zabieg. Wydawać by się mogło. Że postępował z nią uczciwie - pomagał finansowo, załatwiał kolejne posady, a jego poprzednie postępowanie tłumaczyć by można tym, że podświadomie powielał błędy swoich rodziców ale Justyna była osobą, dzięki której mógł zaspokajać swoje żądze.
Zenon studiował w Paryżu a pod wpływem zdobywanej wiedzy i pobytu w wielkim mieście czuł coraz większą niechęć do swoich rodziców i ich życia. Mógł skończyć studia dzięki pomocy Czechlińskiego - właściciele „Niwy” . Stał się nawet redaktorem naczelnym tej gazety. Wkrótce „dzięki pewnym wpływnym osobom” został prezydentem miasta. Można się więc zastanawiać na ile pomoc dla Justyny podyktowana była poczuciem winy i uczciwością, a na ile lękiem przed kompromitacją w razie ujawnienie dawnego romansu z córką służącej. Przez małżeństwo z Elżbietą próbował zrzucić z siebie część odpowiedzialności za swoje postępowanie. Szukając usprawiedliwienia swoich czynów obciążył swoją rodziną własnym poczuciem winy. Zenon żył w „kompleksie boleborzńskim” a uciekając przed wyniesionymi z domu wspomnieniami, powtórzył sytuację rodziców wplątując Elżbietę w romans z Justyną.
Kariera zawodowa Ziembiewicza nie opierała się jedynie na zdolnościach i pracowitości, lecz była wynikiem układów towarzyskich i protekcji. Jeż jako redaktor „Niwy” pozwalał na manipulację w gazecie, na ingerencje i zmiany w tekstach. Jego nominacja na prezydenta była załatwiona przez wpływowych ludzi, dla których Zenon był wygodny na tym stanowisku.
Z całą pewnością Zenon nie był złym człowiekiem - miał dobre intencje (plany budowy domów i centrum rekreacyjnego dla bezdomnych na Przedmieściu Chązebiańskim) udało mu się wyremontować starą cegielnię i zaadoptować ją na noclegownie dla bezdomnych, stworzył park z boiskami do tenisa, koszykówki i siatkówki, urządził pijalnię mleka dla dzieci w lokalu po zlikwidowanym dzięki niemu dancingu o złej sławie. Zatem jako prezydent chciał jak najlepiej lecz w pewnym momencie stracił panowanie nad sytuacją.
Podczas manifestacji po zamknięciu huty Hettnera doszło do tragedii, od strzałów policji zginęli robotnicy, a odpowiedzialnością za to obarczono prezydenta, gdyż Zenon utożsamiał się z ludźmi, którzy wydali rozkaz otwarcia ognia
Zenon Ziembiewicz pochodził ze zubożałej ziemiańskiej rodziny. Jego ojciec stracił własny majątek i został zarządcą u hrabiostwa Tczewskich w Boleborzy, a matka była wierna mężowi pomimo jego skłonności do romansów z innymi kobietami. Główną cechą charakteru Zenona jest niezmierna skłonność do kompromisów, najprawdopodobniej odziedziczona po matce. Jego intencje są zazwyczaj bardzo szlachetne, jednakże on sam nie potrafi zmierzyć się z przeciwnościami losu. Wydaje się być osobą, która już dawno stwierdziła, że Bóg już i tak wszystko zaplanował i nie da się tego w żaden sposób zmienić.

Ziembiewicz bardzo specyficznie postrzegał świat. Uważał bowiem, iż rzeczywistość narzuca pewne sytuacje, które można jedynie biernie przyjmować. I tak właśnie ulega atmosferze wolności, swobody, romantycznych chwil i zostaje kochankiem Justyny, przyjmując to jako zbieg okoliczności, coś czemu i tak nie mógł zapobiec.

Najbardziej irytuje jednak fakt, iż za młodu, patrząca na ojca Zenon dużo rozmyślał. ,,Na jego [ojca] twarzy, jak na szpitalnej karcie choroby, stały wypisane jego dzieje. Odczytywanie ich było dla Zenona upokorzeniem nie dającym się w żaden sposób oszukać ani ugłaskać.

Podobne zbiegi okoliczności towarzyszą jego całemu życiu. W zasadzie przypadkiem, rezygnując ze swoich idei, zostaje redaktorem ,,Niwy„, gdzie w rzeczywistości jest marionetką w rękach innych. Pozwala na drukowanie tam nieprawdziwych i przekłamanych wiadomości. Dzięki swojej uległości zostaje także prezydentem miasta, lecz i na tym stanowisku, manipulują nim inni ludzie. W zasadzie nie podejmuje żadnej indywidualnej decyzji.

Można by powiedzieć, że teraz spełniły się najskrytsze marzenia, o jakich śnić może każdy człowiek. Zenon ma już rodzinę, bardzo dobrze płatną posadę, piastuje bardzo wysokie stanowisko. Co prawda osiągnął to wszystko dzięki swej uległości, ale jest przecież osobą poważaną, znaną we wszystkich kręgach. Co więcej, ,,od początku Zenon wykazywał na swym stanowisku dużą inicjatywę, miasto zmieniało swój wygląd z dnia na dzień. (...) Pisma pełne były o tym czasie szczegółów z podjętej przez Ziembiewicza działalności i pochwał nowego zarządu miasta. „

Jak widać, największym problemem Zenona jest uległość, kompromis, brak aktywne-go zaangażowania. Cechy te są powodem przekraczania przez Zenona kolejnych granic: postępuje niemoralnie, a co gorsze, rezygnuje z własnych idei, wyrzeka się swojego zdania, przez co traci swoją prawdziwą osobowość. Wreszcie zostaje sam, a niestety czeka go walka oko w oko z pustką i prawdą, od której w zasadzie nie można uciec. Jedyną możliwością dezercji jest śmierć; i to właśnie wybiera Zenon.

Jego życie wydaje się być jedną wielką klęską, nie spełniło się żadne z jego marzeń. Życie osobiste nie układało mu się najlepiej - skrzywdził swoją żonę Elżbietę, Justynę, a wcześniej Adelę; starał się być przeciwieństwem swojego ojca a w rzeczywistości stał się jego lustrzanym odbiciem; kariera zawodowa również okazała się katastrofą - zginęli niewinni ludzie.

Zenon Ziembiewicz wybrał najprostsze z możliwych rozwiązań - popełnił samobójstwo. Uciekł przed odpowiedzialnością i cierpieniem. Najpierw jednak zrozumiał chyba, że człowiek ma ograniczone możliwości poznania świata, często bowiem rzeczywistość przekracza ludzkie możliwości rozumienia i pokonywania życiowych trudności.

Koleje losu tego bohatera przekazują jedno ważne motto - istnieje ,,jakaś granica, za którą nie wolno przejść, za którą przestaje się być sobą. „ Potem można już tylko ocalić siebie, odważnie i dziarsko broniąc własnych idei, albo wyrzec się ich i dostrzec już tylko pustkę roztaczającą się przed nami.

6 satyra groteska i parodia w ferdydurke -witolda gombrowicza
Twórcą jak najbardziej groteskowym był niewątpliwie Witold Gombrowicz. Gombrowicz nie zajmował się przewidywaniem tego jak potoczą się losy świata. Jego interesowała tylko forma – i człowiek, który jest nieustannie przez różne formy zdominowany. Gombrowicz postanowił zerwać z formą, odejść od klasycznej poetyki, nie dać się skrępować. Żeby nie powielać więc schematów stworzył powieść – niepowieść – Ferdydurke, dzieło całkowicie groteskowe.
Gombrowicz używa groteski niejako na przekór kanonom, ale stwierdzenie, że robi to tylko dlatego, żeby się wyróżnić, jest stwierdzeniem błędnym. Gombrowicz używa bowiem groteski także w innym celu – właśnie po to, aby przedstawić problemy świata – zarówno tego, który był współczesny jemu, jak i ten, który jest współczesny nam.
Dzieło Gombrowicza dotyczy formy – pewnego schematu, w który ludzie są wtłaczani przez społeczeństwo, przez pewne normy zachowań przyjęte powszechnie jako słuszne, etc.. Po pierwsze – groteska była niezbędna autorowi, żeby pokazać, iż on ma prawo krytykować przywiązanie do form, gdyż sam żadnej formy się nie trzyma. Gdyby bowiem Józio był naprawdę kilkunastoletnim chłopcem, który podlega, używając terminologii Gombrowicza, „upupianiu” w szkole, nie budziło by to zaskoczenia czytelnika. Być może uśmiechnąłby się czytając o lekcji polskiego i potraktował wszystko jako dobry żart. Nic by go jednak nie dziwiło – miejsce dziecka jest bowiem w szkole, która musi je wychowywać, a więc narzucać pewną formę. Formę, którą można przyjąć, albo nie – bo przecież człowiek po kilku latach wychodzi ze szkoły i sam decyduje o swoim życiu – tak myślałby czytelnik czytając losy Józia, który faktycznie byłby piętnasto- czy szesnastolatkiem. Gombrowicz jednak ucieka się do groteski – i Józio ma nie piętnaście, ale trzydzieści lat. A mimo to daje się jak dziecko zaprowadzić Pimce do szkoły i tam jak inni podlega „upupianiu”. To już zmusza do refleksji. Gombrowicz w ten groteskowy sposób pokazuje, że ze szkoły świata nie ma wyjścia. Że stając się uczniami – jesteśmy nimi całe życie. Nie mamy żadnego miejsca na własne zdanie – nie możemy powiedzieć, że „nie zachwyca”. Obowiązują nas bowiem pewne schematy, pewne wyrobione zdania, pewne konwencje zachowań, myśli, etc. Żeby to uświadomić czytelnikowi Gombrowicz musi odwołać się do groteski. Musi pokazać że trzydziestolatek jest takim samym „upupianym” dzieckiem jak piętnastolatek. To jak nas postrzegają ludzie nie zależy od tego kim jesteśmy i ile mamy lat, tylko od tego jak wiedzą, że powinni nas dostrzegać (vide ciocia Józia, która uważa go za dwuletniego brzdąca – bo takim go zapamiętała). Gombrowicz musiał wyolbrzymić to przywiązanie do norm – do nowoczesności, do tradycji, żeby zwrócić na nie uwagę. Groteska spełnia tutaj rolę wykrzyknika. Wszystko to mógłby pokazać Gombrowicz w sposób racjonalny, w naukowej rozprawie, albo w realistycznej powieści Dopiero wplecienie groteski w świat dobrze znany odbiorcy przyciąga jego uwagę. Bo groteska pokazuje nagle absurdalność rzeczywistości. Gombrowicz nie posługuje się groteską po to, aby zwrócić uwagę na siebie, ale po to, żeby zmusić czytelnika do przyjrzenia się światu, który w swoim dziele prezentuje. Nie jest to więc moda, ale sposób na pełniejsze przedstawienie pewnego problemu współczesnego świata. Dla Gombrowicza jest to ograniczająca nas forma.


#9 ILUZJA1986

ILUZJA1986

    1

  • Members
  • PipPipPip
  • 5243 postów

Napisano 08 czerwiec 2005 - 23:01

Asiu dobra robota, soga niestety nie moge Ci przyznac chociaz bardzo chetnie bym go dala Heh a moze sprobuje gdzie indziej...

#10 aisunia

aisunia

    1

  • Members
  • PipPipPip
  • 5370 postów

Napisano 09 czerwiec 2005 - 13:27

nie ja powinnam dostawac sogi tylko Shanel bo od niej mam te materialy a shanel miala problem zeby je wyslac na forum, dlatego ja je wrzucilam
jezeli macie jeszcze jakies ciekawe info to dawajcie

#11 Revoltman

Revoltman

    1

  • Members
  • PipPipPip
  • 238 postów

Napisano 18 czerwiec 2005 - 12:19

Bardzo mało jest na temat Młodej Polski a to bardzo ważny okres.

#12 aisunia

aisunia

    1

  • Members
  • PipPipPip
  • 5370 postów

Napisano 07 wrzesień 2005 - 18:10

>>>>>OŚWIECENIE<<<<<

Termin "oświecenie":
Oświecenie było pierwszą epoką w nowożytnych dziejach formacją kulturową całkowicie świadomą swego istnienia. Ówcześni mówili często o swych czasach jako o "wieku rozumu" (w Anglii), "wieku filozofów" (we Francji), wieku "oświeconym" lub "epoce świateł". Okres ten nazwano oświeceniem, bo przywiązywał on szczególną wagę do siły rozumu jako światła rozjaśniającego drogi poznania człowieka i świata. Życie społeczne i kulturalne nacechowane było krytycyzmem wobec istniejącej rzeczywistości i pragnieniem wyzwolenia człowieka z więzów feudalnych, krępujących jego myśli, hamujących rozwój postępu, nauki i oświaty. Intelektualnym podłożem oświecenia były nasilające się już pod koniec wieku XVII w nauce angielskiej i francuskiej tendencje racjonalistyczne i empiryczne.

Ramy czasowe i tło polityczne:
Na Zachodzie Europy oświecenie trwało od końca XVII w do końca XVIII w. Oświeceniowe doświadczenia Zachodu w dużym stopniu różniły się od naszych polskich założeń. Podczas gdy Zachód kumulował swe siły do walki z monarchią absolutną (np. działalność Woltera, Monteskiusza), Polacy starali się wzmocnić władzę monarszą, aby ratować chylącą się ku upadkowi państwowość polską. Polskie oświecenie walczy z zacofaniem kojarzonym ze zjawiskiem sarmatyzmu, natomiast zachodnioeuropejskie dążenia to: liberalizacja życia społecznego i walka o prawa człowieka.

Okres oświecenia w Polsce można podzielić na trzy fazy:
- wczesną - od lat 40-tych XVII w. do roku 1764;
- dojrzałą (zwaną też czasami stanisławowskimi) - lata 1764-1795;
- schyłkową (zwaną też późnym oświeceniem lub oświeceniem postanisławowskim) - lata 1795-1822.

Główne nurty artystyczne okresu Oświecenia:
- klasycyzm - kierunek artystyczno-literacki, mający swoje źródła w kulturze antycznej (czyli klasycznej: grecko-rzymskiej). Sztuka epok późniejszych nawiązywała do tradycji antyku, wykorzystując jego wzorce. Wyróżniamy klasycyzm renesansowy, oświeceniowy oraz neoklasycyzm (przeł. XIX i XX w).

Główne założenia klasycyzmu:
- piękno jest jedyne i obiektywne - istnieją ustalone kanony piękna
- sztuka ma wyrażać harmonię i zachowywać ład (proporcje, równowaga, statyczność)
- należy tworzyć według ustalonych reguł (poetyk, podręczników sztuki)
- należy wzorować się na sztuce antycznej (greckiej i rzymskiej), która najlepiej oddawała harmonię natury
- piękno ma wynikać z prostoty, a nie z zawiłości

- sentymentalizm - prąd umysłowy i literacki konkurencyjny wobec oświeceniowego klasycyzmu, który został stworzony przez filozofa francuskiego J.J. Rousseau. Doświadczenie jednostki Rousseau uważa za główne źródło wiedzy o świecie. Klasycznym przekonaniom o harmonii i ładzie świata przeciwstawia napięcie i emocje świadczące o kryzysie współczesnej cywilizacji.
Głównym przedstawicielem polskiej literatury sentymentalnej jest Franciszek Karpiński.

- rokoko - styl ten miał najmniejszy udział w tworzeniu dorobku piśmienniczego epoki oświecenia. Charakterystyczne dla wytwornej i subtelnej, niejako rozrywkowej twórczości. Rokoko było znamienne dla pewnego typu komedii, oper i drobnych wierszy. Istotą tego stylu było rozumienie piękna jako wartości podstawowej, dającej przyjemność obcowania z wytworami sztuki. Poza literaturą rokoko najpełniej zostało zrealizowane w małych formach architektonicznych oraz w architekturze pałacowych i salonowych wnętrz: w eleganckiej ornamentyce, w lekkości i dekoracyjności wystroju, w porcelanowych bibelotach, w malarskich miniaturach i w miłosnej tematyce obrazów francuskich mistrzów: Jana Watteau czy Francois Bouchera. W kulturze polskiej przykładem ogrodu urządzonego w stylu rokoko są Powązki Izabeli Czartoryskiej (patrz również hasło: "Powązki").

Gatunki literackie oświecenia:
- bajka - wierszowana alegoryczna opowieść o zwierzętach lub ludziach, niekiedy o roślinach czy przedmiotach, która służy do wypowiedzenia pewnej nauki moralnej o charakterze ogólnym i powszechnym, dotyczącej stosunków między ludźmi. Prawda ta wypowiadana jest bezpośrednio, zwykle jako pointa (morał) na końcu utworu, niekiedy już na początku, bądź też jest tylko sugerowana czytelnikowi; postacie działające wyposażone są w pewne cechy jednoznaczne i niezmienne (wilk-drapieżnik, lis-zdrajca).
Bajki w literaturze polskiej pisali: I. Krasicki, S. Trembecki, A. Mickiewicz.

- satyra - utwór literacki o celu dydaktycznym, wytykający i ośmieszający wady i występki zarówno natury ludzkiej, jak i życia zbiorowego - obyczajowego, społecznego, politycznego. Istotą satyry jest krytyka wobec przedstawionych zjawisk, posługuje się więc ona często deformacją, groteską, wyostrzeniem atakowanych cech, a także dowcipem, ironią, kpiną i szyderstwem. W Polsce satyra rozwinęła się zwłaszcza w okresie oświecenia (I. Krasicki, A. Naruszewicz).

- poemat heroikomiczny - utwór epicki, stanowiący parodię eposu bohaterskiego. Styl wysoki, zachowywany zgodnie z konwencją dla eposu, stosuje się w poemacie heroikomicznym do opowiadania na tematy błahe i codzienne. Zazwyczaj postacie ukazane w parodystyczny sposób przeżywają wydarzenia niezwykle doniosłe i poważne. Takie zestawienie powoduje efekt śmieszności. Cel poematu heroikomicznego jest satyryczno-dydaktyczny lub żartobliwo-rozrywkowy, cechuje go również dygresyjność (patrz hasło: dygresja) tonu, liczne sentencje.

- komedia - gatunek dramatu, do którego należą utwory o pogodnej tematyce i żywej najczęściej akcji, z elementami komizmu i satyry. Komedia powstała w starożytnej Grecji w V w. p.n.e. w wyniku przekształcenia pochodów ku czci boga winnej latorośli Dionizosa. Gatunek ten należał do kategorii gatunków niskich (patrz hasło: zasada decorum). Jego najwybitniejszym przedstawicielem w starożytnej Grecji był Arystofanes. Antyk i klasycyzm traktowały komedię jako przeciwieństwo tragedii.

- sielanka - inne nazwy: bukolika, idylla. Gatunek poetycki wywodzący się z antycznej Grecji (twórcą sielanki był Teokryt w III w. p.n.e.), obejmujący utwory utrzymane w pogodnym tonie, opowiadające o życiu pasterzy lub wieśniaków. Sielanki związane są z arkadią, mityczną krainą wiecznej szczęśliwości, gdzie w zgodzie z naturą i w spokoju żyją pasterze.

- powieść - jest to rozbudowany gatunek epicki, obejmujący utwory o znacznej objętości i swobodnej kompozycji, pozwalający na łączenie wielu wątków w rozbudowanej fabule, a także powoływanie dużej liczby bohaterów w dowolnej formule świata przedstawionego. Wyróżniamy typy powieści:
- tendencyjną
- realistyczną
- historyczną
Powieść to jeden z głównych gatunków nowożytnej prozy epickiej, cechujący się na ogół większym rozmachem, obszerniejszym układem wątków i postaci, a także zdarzeniowym charakterem świata przedstawionego; ukazane w powieści postacie i zdarzenia są przeważnie fikcyjne, zarazem jednak wyraźnie zindywidualizowane, ukonkretnione, wyposażone w bogactwo szczegółów; naczelną kategorią opisu jest kategoria narratora.

- esej - (franc. "essai" - "próba") to wypowiedź o tematyce literackiej, publicystycznej lub filozoficznej, wyróżniająca się swobodnym, osobistym tonem oraz dbałością o formę. Od rozprawy (wypowiedzi naukowej lub filozoficznej, prezentującej wyczerpująco materiał dowodowy) esej różni się większą elastycznością formy, sięganiem po środki literackie (np. metaforę, obraz, luźną kompozycję, tok skojarzeniowy) oraz tym, że nie dąży do pełnej syntezy, lecz wyraża refleksje autora; stwarza iluzję szczerości. Esej jest szkicem filozoficznym, naukowym, publicystycznym, krytycznym, w którym konieczna jest dbałość o piękny i oryginalny sposób przekazu.

- felieton - (franc. "feuilleton" - "zeszycik, powieść w odcinku") to gatunek publicystyczny, podejmujący na ogół aktualną problematykę w sposób swobodny, impresyjny, posługujący się metaforą i skojarzeniem, niekiedy fikcją literacką. Atrakcyjna forma łączy się z lekkością tonu i często żartobliwym lub satyrycznym charakterem, aktualny temat jest traktowany w felietonie w sposób dygresyjny, zróżnicowany stylistycznie, subiektywny, a uogólnienia mają charakter raczej hipotetyczny. Dotyczy aktualnych wydarzeń, ale nie jest programowym komentarzem do nich. Swobodne rozważania, często o zabarwieniu satyrycznym. Mogą występować elementy fikcji literackiej - podporządkowane są doraźnym celom publicystycznym. Od eseju różni się mniejszymi rozmiarami i koniecznością aktualności tematyki. Zależnie od tematów wyróżnia się: felieton obyczajowy, literacki, itp.

- poemat opisowy - utwór dydaktyczno-filozoficzny, którego treścią jest przedstawienie jakiegoś fragmentu rzeczywistości jako podstawy do szerszych uogólnień; opis podporządkowany jest wizji ogólnej, określonej koncepcji natury, świata; w okresie oświecenia poemat opisowy wyrażał pochwałę człowieka jako twórcy przyrody.

- oda - utwór poetycki, który charakteryzuje wzniosłość tematu i stylu, sławiący osobę, ideę, wydarzenie; gatunek wykształcony w starożytności. Wg poetyki klasycystycznej (patrz hasło: klasycyzm) oda miała łączyć elementy retoryczne i liryczne. Miało się w niej wyrażać uniesienie, dopuszczalna więc była pewna swoboda kompozycyjna. W okresie oświecenia oda służyła do wyrażania tematyki okolicznościowej oraz filozoficzno-moralnej.

Kierunki filozoficzne w XVIII w.:
- racjonalizm - pogląd filozoficzny uznający rozum za jedyne i konieczne narzędzie poznania świata. Twórcą racjonalizmu był Kartezjusz ("Rozprawa o metodzie"), który przywiązywał szczególną wagę do roli rozumu w poznawaniu prawdy, był zwolennikiem systematycznego, rozumowego ładu w dochodzeniu do prawdy, odrzucał wszelkie uprzedzenia i przesądy. Przedstawicielami tego kierunku byli Wolter oraz Diderot.

- empiryzm -pogląd filozoficzny uznający doświadczenie zmysłowe za jedyne źródło poznania świata. "Empiria" znaczy "doświadczenie". Prekursorem tego nurtu był angielski filozof Francis Bacon (1561-1626). Kładł on nacisk na rolę doświadczenia w procesie poznawania świata, odrzucając to wszystko, czego nie da się potwierdzić praktycznie.

- deizm - pogląd filozoficzny zakładający istnienie Boga - stwórcy świata, jednak nie ingerującego w bieg wydarzeń na tym świecie. Deizm to owoc racjonalizmu przeciwstawiającego się wiedzy objawionej i dogmatom wiary; deiści uznawali wagę nakazów moralnych płynących z religii, odrzucali natomiast objawienie i wyznaniowe formy wiary. Deistami byli Diderot oraz Wolter, obaj walczący z fanatyzmem religijnym.

- ateizm - Pogląd odrzucający istnienie Boga i przeczący istnieniu wszelkich sił nadprzyrodzonych. Pojawił się w pismach francuskiego filozofa przyrody Paula Holbacha. W oświeceniu był to nurt bardzo rozpowszechniony ze względu na to, że uznano podstawy religii katolickiej za niezgodne z rozumem.

- teizm - wiara w jednego boga transcendentnego - znajdującego się poza i ponad przyrodą, istotę nadprzyrodzoną i rozumną, osobowego stwórcę świata, stale wpływającego na jego losy.

- irracjonalizm - pogląd filozoficzny, głoszący, że rzeczywistość jest niedostępna poznaniu rozumowemu. Nurt ten odwołuje się do przekonań wyprowadzonych z intuicji, wiary, instynktu i tradycji. Wykształcił się pod koniec epoki oświecenia jako protest przeciw racjonalizmowi.

- sensualizm - pogląd uznający, że źródłem wiedzy są wrażenia zmysłowe. Twórcą tej doktryny był John Locke (1632-1704), który twierdził, że człowiek rodzi się jako "czysta karta" ("tabula rasa"), czyli że nie ma doświadczeń, wrodzonych idei czy zasad i kształtują się one dopiero w ciągu życia.

Postawę ludzi oświeceniowych znamionowały: utylitaryzm (najwyższy cel postępowania to pożytek jednostki i społeczeństwa), humanitaryzm, optymizm, krytycyzm.

Oświecenie


Nowe myśli zapoczątkowali Francuzi, Anglicy, Holendrzy. Rozwój przypada na XVIII w. Jednym z pierwszych uczonych był Kartezjusz. W "Rozważaniach o metodzie" stwierdził, że najważniejszym czynnikiem jest rozum. Wszystko niezgodne z rozumem odrzucał: "cogito ergo sum" (myślę więc jestem). Okres ten nazwano oświeceniem, ponieważ przywiązywał szczególną wagę do siły rozumu, jako światła rozjaśniającego poznanie świata. W związku z docenianiem rozumu odczuwano potrzebę szerzenia oświaty i wpajania w społeczeństwa przekonania o konieczności powszechnej edukacji. Najpopularniejszym kierunkiem był racjonalizm i deizm, który uznawał Boga za stwórcę świata, ale odrzucał jego ingerencję w sprawy ludzkie. Głównymi ideami oświecenia były: krytycyzm, utylitaryzm (użyteczność), natura. Właśnie literatura zajmowała się oświeceniem i wychowaniem człowieka.

Filozofia oświecenia głosiła kult wiedzy i rozumu, proklamowała racjonalistyczny pogląd na świat, krytykowała religię i Kościół, propagując ateizm bądź deizm. Potępiała fanatyzm religijny, nietolerancję wyznaniową, ciemnotę, uprzywilejowanie kleru i szlachty, domagała się laicyzacji państwa. Przedstawiciele oświecenia krytykowali feudalny porządek społeczny i przywileje stanowe, głosili hasła wolności człowieka, równości wobec prawa, przygotowywali grunt do powstania nowego społeczeństwa i jego nowej, burżuazyjnej organizacji. Wybitnymi przedstawicielami myśli oświecenia we Francji byli: Wolter (Voltaire), zwany królem filozofów, wróg kleru, bojownik o wolność słowa; Monteskiusz (Ch. L. Montesquien), zwolennik monarchii parlamentarnej i twórca teorii o podziale władzy państwowej na wykonawczą.

Najwięksi twórcy oświecenia:
J. Locke - napisał „Dwa traktaty o rządzie” i „Listy o tolerancji”
I. Newton – prawo powsz. ciąż. , rachunek różniczkowy
Franciszek Maria Wolter – wiek Ludwika XIV
Christian Wolff i G. Leibnitz – twórcy filozofii optymizmu
Jan Jakub Roussean – napisał “Umowę społeczną”, twórca sentumentalizmu
Adam Smith – napisał dzieło „O pochodzeniu i naturze bogactwa narodów”

FILOZOFIE
Racjonalizm
Twórcą był Kartezjusz. “Cogito ergo sum” - “myślę więc jestem”. Uważał, ze celem poznania jest myślenie. Człowiek poznaje prawdę o świecie za pomocą myślenia. Prawdziwe jest tylko to, co da się rozumowo wytłumaczyć. Odrzucenie przesądów.
Empiryzm
Twórca - Franciszek Bacon. Twierdził, ze prawdziwe jest to co można sprawdzić za pomocą doświadczenia.
Ateizm
Odrzucał wszelkie zasady religijne, również istnienie Boga. Ateiści uznawali kult materii. Wartości duchowe były dla nich nieważne. Ateizm wypływał z racjonalizmu.
Deizm
Założenie o istnieniu jedynie Boga jako stwórcy i początku świata.
Humanitaryzm
Zwracał uwagę na godność człowieka, a równość i braterstwo uznawał za zasadę niepodważalną. Oświecenie “odkryło” człowieka, który stał się centrum zainteresowania filozofii, nauki, sztuki i polityki. Dążono do ulżenia jego doli, oszczędzenia mu cierpień, zapewnienia wolności osobistej i odpowiednich warunków wszechstronnego rozwoju.
“Tabula rasa”
John Locke twierdził, że człowiek urodził się jak czysta tablica i w ciągu swojego życia zapisuje tą tablicę (korzystając z rozumu, doświadczenia). Była ona odzwierciedleniem niewinności człowieka.
Utylitaryzm
Celem jednostki miało być dobro ogółu.
Sensualizm
Źródłem wiedzy są wrażenia zmysłowe, są odbiciem rzeczywistości. Dzięki nim człowiek może dociec sensu istnienia. Wszystko daje się nazwać, określić słowami.
Relatywizm
Teoria względności

Najwięksi twórcy oświecenia:
J. Locke - napisał „Dwa traktaty o rządzie” i „Listy o tolerancji”
I. Newton – prawo powsz. ciąż. , rachunek różniczkowy
Franciszek Maria Wolter – wiek Ludwika XIV
Christian Wolff i G. Leibnitz – twórcy filozofii optymizmu
Jan Jakub Roussean – napisał “Umowę społeczną”, twórca sentumentalizmu
Adam Smith – napisał dzieło „O pochodzeniu i naturze bogactwa narodów
Główne nurty artystyczne okresu Oświecenia:

- klasycyzm - kierunek artystyczno-literacki, mający swoje źródła w kulturze antycznej (czyli
klasycznej: grecko-rzymskiej). Sztuka epok późniejszych nawiązywała do tradycji antyku,
wykorzystując jego wzorce. Wyróżniamy klasycyzm renesansowy, oświeceniowy oraz
neoklasycyzm (przeł. XIX i XX w).

Główne założenia klasycyzmu:
- piękno jest jedyne i obiektywne - istnieją ustalone kanony piękna
- sztuka ma wyrażać harmonię i zachowywać ład (proporcje, równowaga, statyczność)
- należy tworzyć według ustalonych reguł (poetyk, podręczników sztuki)
- należy wzorować się na sztuce antycznej (greckiej i rzymskiej),
która najlepiej oddawała harmonię natury
- piękno ma wynikać z prostoty, a nie z zawiłości

- sentymentalizm - prąd umysłowy i literacki konkurencyjny wobec oświeceniowego
klasycyzmu, który został stworzony przez filozofa francuskiego J. J. Rousseau. Doświadczenie
jednostki Rousseau uważa za główne źródło wiedzy o świecie. Klasycznym przekonaniom
o harmonii i ładzie świata przeciwstawia napięcie i emocje świadczące o kryzysie współczesnej cywilizacji.
- rokoko - styl ten miał najmniejszy udział w tworzeniu dorobku piśmienniczego epoki
oświecenia. Charakterystyczne dla wytwornej i subtelnej, niejako rozrywkowej twórczości.
Rokoko było znamienne dla pewnego typu komedii, oper i drobnych wierszy. Istotą tego stylu
było rozumienie piękna jako wartości podstawowej, dającej przyjemność obcowania z wytworami
sztuki. Poza literaturą rokoko najpełniej zostało zrealizowane w małych formach
architektonicznych oraz w architekturze pałacowych i salonowych wnętrz: w eleganckiej
ornamentyce, w lekkości i dekoracyjności wystroju, w porcelanowych bibelotach, w malarskich
miniaturach i w miłosnej tematyce obrazów francuskich mistrzów: Jana Watteau czy Francois
Bouchera. W kulturze polskiej przykładem ogrodu urządzonego w stylu rokoko są Powązki
Izabeli Czartoryskiej (patrz również hasło: "Powązki").
Sztuka

W epoce o. sztuka nie miała jednolitego charakteru stylowego ani ideowego. Ówczesne poglądy filoz. , społ. , moralne i polit. , biegnące wieloma nurtami i nie tworzące spójnego systemu, wpływały na nią w różnoraki, czasem rozbieżny sposób. Po części wynikiem oddziaływania idei o. były, dokonujące się wówczas zasadnicze dla dalszego rozwoju sztuki, przemiany instytucjonalne: akademizacja nauczania i profesjonalizacja twórczości artyst. , kształtowanie się nowych, gł. świeckich, form mecenatu zarówno prywatnego, jak publ. oraz nowych sposobów odbioru sztuki (publ. wystawy, muzea). W dziedzinie myśli o sztuce nastąpiło wydzielenie się nauki o pięknie, tzw. estetyki (M. Baumgarten), nauk. historii sztuki i archeologii (J. J. Winckelmann) oraz, ściśle związanej z rozwojem wystaw — krytyki artyst. (D. Diderot). W teorii sztuki zarysowała się elementarna kontrowersja między pojmowaniem sztuki jako realizacji jednego ideału estet. (Winckelmann) a rozumieniem jej jako wyrazu indywidualności epok, narodów i jednostek (J. G. Herder). Istotny wpływ na sztukę o. miały encyklopedyzm i rozwój nauk hist. , otwierający drogę historyzmowi, relatywizmowi i pluralizmowi estetycznemu. Podstawowa dla wielu nurtów filozofii o. chęć dotarcia do źródeł i powrotu do nieskażonego stanu naturalnego, idąca w parze z zakwestionowaniem wartości cywilizacji (J. J. Rousseau), wyrażała się zarówno w odrzuceniu zastanych form artyst. (gł. barok. -rokok.), jak w szeroko rozpowszechnianej w 2. poł. XVIII w. modzie na naturalne parki krajobrazowe, czy wreszcie w inspiracji — widzianą jako pierwotna — architekturą dorycką (C. N. Ledoux, J. Soane). Idealistyczne utopie społ. i duch radykalnych reform znalazły odbicie w projektach idealnych miast i budowli tzw. architektów wizjonerów (C. N. Ledoux, E. L. Boullée). Za najbliższy racjonalist. postawom o. jest uważany klasycyzm, z jego normatywną, idealist. estetyką, który w 2. poł. XVIII w. stał się dominującym stylem ponadnarodowym. W sztukach przedstawiających bliskie moralnym i dydakt. celom o. były zarówno obyczajowa satyra (W. Hogarth, później F. Goya), sentymentalne moralizatorstwo (J. B. Greuze), jak odwoływanie się do antycznych przykładów heroizmu i cnót (J. L. David).


Oświecenie
Anglia
Dominującą tendencją w Anglii był EMPIRYZM - DOŚWIADCZALNOŚĆ. Zaś we Francji RACJONALIZM = LOGIKA MYŚLENIA ( zdolność racjonalnego myślenia). W Anglii wybijają się dwa nazwiska Isaak Newton ( opis zjawisk fizycznych w j. matematyki) John Lock. Lock twierdził, że umysł człowieka jest niezapisaną kartą. Karta ta zapisuje się poprzez doświadczenie i wychowanie. Jedyne dążenie powszechne dla całego rodzaju ludzkiego to dążenie do szczęścia i unikanie cierpienia. Poglądy Johna Locka miały przełożenie na doktrynę władzy państwowej. Każdy człowiek jest odpowiedzialny za swoje szczęście i każdy winien unikać cierpienia, ale tak naprawdę jest wolny. Podstawą jego wolności jest posiadanie własności. Efekt pracy człowieka należy do niego. Państwo jest neutralne światopoglądowo, ma obowiązek chronić wolność i własność ludzi. Każdy człowiek sam odpowiada za swoje zbawienie i postępowanie. W ten sposób powstała ideologia liberalna, gdzie podstawą wolności jest własność jako nienaruszalna i święta, pilnowana przez państwo. Państwo nie interesuje się ubogimi.

Francja
W połowie XVlll w. Francja dominowała w dziedzinie kultury. Z jednej strony przyswajali sobie osiągnięcia angielskie, z drugiej na twórczo je przekształcali. Do osób najbardziej znanych z tego okresu zaliczamy WOLTERA - nowatorskie opisywanie. Interesował się historią - ostro przeciwstawiał się średniowieczu jako wieku szczególnie barbarzyńskim. MONTESQIEU - uważany był za ojca socjologii - odrzucał koncepcję historii jako procesu posiadającego rozumny cel i uznawał, że losem państwa ( wzrostem lub upadkiem) rządzą pewne prawidłowości ( O duchu praw 1748 r.). Jednak w pamięci potomnych zapisał się jako politolog. Był zwolennikiem republikańskiego ustroju, lecz twierdził że " czas republik minął ", dlatego uważał, że najlepszy ustrój to ustrój monarchii konstytucyjnej ( Anglia). Sformułował słynną zasadę TRÓJPODZIAŁU WŁADZY na: ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.

Polska
W Polsce oświecenie zaczęło się około roku 1740, kiedy to założono Collegium Nobilum. Właściwy rozwój przypada na lata 1764-1795. W 1747 roku Załuscy założyli bibliotekę publiczną. W 1749 Stanisław Leszczyński napisał dzieło pt. "Głos wolny wolność ubezpieczający", dotyczące liberum veto. Domagał się poprawy bytu ludzi, wzmocnienia administracji. Stanisław Konarski napisał "O skutecznym rad sposobie", w którym prowadzi rozważania o Sejmie. Proponuje usunięcie liberum veto i wprowadzenie zasady większości głosów. W roku 1765 założono Teatr Publiczny w Warszawie. Powstała też Szkoła Rycerska, która miała przygotować młodych ludzi do służby wojskowej. Absolwentami zostali później: J. Jasiński, T. Kościuszko, J. U. Niemcewicz. Szkołą kierował książę Adam Czartoryski. Zaczął wychodzić "Monitor", którego redaktorami byli: Czartoryski, Krasicki, Bohomolec. Czasopiśmiennictwo odgrywało znaczną rolę w oświecaniu ludzi epoki. Wychodziło też pismo pt. "Zabawy przyjemne i pożyteczne", w którym drukowali swe utwory: Krasicki, Naruszewicz, Zabłocki. W 1773 r. powstała KEN. Powodem powstania KEN była likwidacja zakonu jezuitów. Przyznała prawo do nauki wszystkim dzieciom. Dokonano reformy Uniwersytetów w Wilnie i w Krakowie. Ogromny wpływ miały działania króla Stanisława Poniatowskiego, który próbował dźwignąć kraj z upadku. Przyczynił się on do rozwoju kultury i sztuki. Skupił wokół siebie grono ludzi wykształconych, literatów i malarzy, których zapraszał na słynne obiady czwartkowe. W literaturze rozwijały się trzy prądy: klasycyzm - nawiązywał do literatury starożytnej, posługiwał się motywami mitologicznymi, cenił tragedię i epos, język powinien być zrozumiały; sentymentalizm - opisywano przeżycia wewnętrzne, ludzkie uczucia, by silniej oddziaływać na odbiorcę; rokoko-odrzucał dydaktyzm, utwory powinny być tworzone dla przyjemności. W sztuce rozwijał się klasycyzm. W okresie tym tworzyli Canaletto i Bacciarelli.
Teatr powstał w Warszawie z inicjatywy króla w 1765 roku. Był to pierwszy publiczny teatr, który zapoczątkował działalność sceny narodowej. Pierwszym dyrektorem został Wojciech BOGUSŁAWSKI. Mieścił się on w Operalni. Występowały zespoły: francuskie, polskie i włoskie. Pierwszą wystawioną sztuką była "Natręta" J. Bieleckiego (na zamówienie króla, dnia 19. XI.).

Rola teatru i przykłady:

Franciszek Bohomolec - pisał komedie dla szkół jezuickich. Był ojcem polskiej komedii (tworzył komedie dydaktyczne). Zajmował się również przerabianiem francuskich komedii klasycznych. Ośmieszał sarmatyzm, a za wzór podawał Francję i kreował obraz nowoczesnego Polaka. Krytykował cudzoziemszczyznę i zabobony ludowe.

Franciszek Zabłocki - pisał komedie obyczajowe i przerabiał francuskie komedie klasyczne. Najbardziej znany utwór to "Fircyk w zalotach".

Julian Ursyn Niemcewicz - "Powrót posła" (wystawiony w 1791 roku). Pisał ztuki moralizatorskie, próbował edukować społeczeństwo polskie i ukazywał wady postępowań i postaw.

Wojciech Bogusławski - Ojciec teatru polskiego (dbał o to by wystawiano sztuki narodowe). Przyczynił się do podniesienia prestiżu Teatru Narodowego w Polsce. Usprawnił scenografię i zadbał o wykwalifikowanie aktorów.

Schematy w sztuce:

- adaptacja francuska,
- intryga, konflikt narzeczeński (dwóch zalotników i jedna oblubienica),
- bohater pozytywny kontra łowca posagów,
- rola służącej,
- cele moralne,
- charakterystyczne nazwiska (Dobrotliwski, Gadulski, itp.),
- kontrasty społeczne, ideowe.
Czołowymi przedstawiciele oświecenia w Polsce:

- S. Konarski – pisarz polityczny, pedagog, reformator szkolnictwa, pijar. Zwalczał liberum veto. Opracował i wydał zbiór praw polskich „Volumina legum”.

- H. Kołłątaj – pisarz, polityk, filozof, reformator szkół, duchowny.

- S. Staszic – uczony, filozof, wybitny działacz i pisarz polityczny, ksiądz, czołowy przedstawiciel obozu reform w okresie Sejmu Czteroletniego, rzecznik interesów mieszczaństwa i chłopów.

- Jan i Jędrzej Śniadeccy
- L. Osiński
- J. K. Kluk
- A. Popławski
- A. Naruszewicz
- I. Krasicki



#13 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 15 wrzesień 2005 - 15:22

Zgodność wyboru gatunków z tendencjami epoki, na przykładzie literatury oświecenia.


W epoce oświecenia uprawiano wiele gatunków literackich, zarówno tych, które były znane również w poprzednich epokach (bajka, satyra, oda, poemat heroikomiczny, komedia, sielanka), jak i nowych, stworzonych w tym okresie (nowożytna powieść, nowe formy publicystyki prasowej – esej, felieton). Odwoływano się często do tradycji antycznej, którą to twórcy oświeceniowi byli zafascynowani, a także do kreowanych zgodnie z tendencjami ówczesnej epoki. Wszak trzeba wspomnieć, iż oświecenie było pierwszą w nowożytnych dziejach formacją kulturową całkowicie świadomą swego istnienia. Oświecenie ówcześni nazywali „wiekiem rozumu"” (w Anglii), „wiekiem filozofów” (we Francji), „wiekiem oświeconym” lub „epoką świateł”. Okres ten nazwano tak, bo przywiązywał on szczególną wagę do siły rozumu jako światła rozjaśniającego drogi poznania człowieka i świata. Życie społeczne i kulturalne nacechowane było krytycyzmem wobec istniejącej rzeczywistości i pragnieniem wyzwolenia człowieka z więzów feudalnych, krępujących jego myśli, hamujących rozwój postępu, nauki i oświaty. Epoka ta przesiąknięta zaangażowaniem ludzi w nauczanie niższych warstw społecznych różniła się wyraźnie od niedawno panującego baroku. Do głosu zaczął dochodzić rozum i poznawanie świata. Panuje przekonanie, że wszystko można wyjaśnić w logiczny sposób. Poczucie równości między warstwami społecznymi skłania do wniosków, że masy żyjące dotąd w zupełnym zacofaniu powinny także poznawać nowe odkrycia nauki. Wielu autorów przyłącza się do nurtu oświeconych i w swoich utworach stawia bardziej na dydaktyzm, niż na niedawno panujące jeszcze piękno formy. Dydaktyzm widoczny jest także w głównych nurtach oświeceniowych, takich jak klasycyzm, który wyznaczał poezji cele utylitarne, stawiał przed nią zadania dydaktyczno – moralizatorskie, wyrastające z przekonania o ogromnej roli słowa jako narzędzia oddziaływania na społeczeństwo. Natomiast sentymentalizm traktował literaturę jako sposób pokazania wewnętrznego życia człowieka oraz kształtowania autentycznych, odrzucających pozory, więzi międzyludzkich, co również prowadziło niewątpliwie do moralizatorstwa. Ponad to kładł nacisk na analizę jednostkowej sytuacji człowieka, na tkwiące w nim wewnętrzne sprzeczności, analizował sytuację społeczną, podkreślając negatywną rolę sztucznie tworzonych barier i przedziałów stanowych. Porównując, więc oba te nurty do ówczesnej literatury można stwierdzić, że wzajemnie na siebie oddziaływały i przenikały pod względem edukacyjnych zadań do narodu. Dydaktyzm jest jednym z najważniejszych zadań literatury oświeceniowej i najwięcej na to zużyto papieru. Przyczyny tego były bardzo proste: zagrożenie dla integralności Polski płynące z zewnątrz, nasiliło się zwłaszcza po I rozbiorze. Spowodowało to natychmiastową potrzebę wzmocnienia pozycji Polski przez szereg reform. To z kolei wiązało się pokazaniem przyczyn tego stanu rzeczy, krytykowaniu ich i prezentowaniu nowoczesnych postaw oświeceniowych, sprzyjających rozwojowi i bezpieczeństwu Polski. Krytykowano sarmatyzm, jako postawę już nieaktualną i szkodliwą, zachłyśnięcie się cudzoziemszczyzną, wiele przywilejów szlachty, takich jak liberum veto prowadzące do paraliżu władzy centralnej, wolne elekcje jako możliwość ingerencji z zewnątrz, konfederację jako możliwość podważenia władzy króla, która i tak jest już słaba i obyczajowość szlachty, która prowadzi do decentralizacji władzy, rozkładu kraju i sprzyja tylko ich prywacie. Dlatego, mówiąc w przypadku oświecenia o zgodności wyboru gatunków literackich z tendencjami epoki, musimy wziąć pod uwagę przede wszystkim fakt, iż stawiała ona na pierwszym miejscu cele dydaktyczne, ośmieszając wady i przywary konkretnych typów ludzkich. Jako środek dydaktyczny często jest wykorzystywana przejrzysta puenta lub przykładne zachowanie bohatera. Przyjrzyjmy się ówczesnym gatunkom literackim, dziełom i autorom porównując je do ówczesnych dydaktycznych tendencji epoki.

Znakomity filozof niemiecki Immanuel Kant określił oświecenie jako „wyjście człowieka z niepełnoletności, w którą popadł z własnej winy”, przy czym należy zaznaczyć, iż niepełnoletność rozumiał jako „niezdolność człowieka do posługiwania się własnym rozumem”. Dlatego starał się dowieść, że hasło oświecenia brzmi: „Sapere aude”,co znaczy, iż powinno się mieć odwagę do posługiwania się własnym rozumem. Również słynne słowa Kartezjusza „cogito ergo sum” („myślę, więc jestem”) podkreślały znaczenie i możliwości ludzkiego umysłu, uznawały rozum za najbardziej istotny i twórczy element każdego człowieka. Na podstawie tych dwóch wypowiedzi widzimy potrzebę szerzenia oświaty i wpajania w społeczeństwo przekonania o konieczności powszechnej edukacji. Tak więc, zadanie wychowania światłego, rozumnego obywatela przyjęła na siebie literatura, a nauczycielami stali się pisarze i poeci. Najwybitniejszym poetą polskiego oświecenia, nazywanym „księciem poetów” był Ignacy Krasicki i on to właśnie podjął się realizacji powyższych postulatów - stał się nauczycielem i wychowawcą, mistrzem dla jemu współczesnych. Rozpoczął działalność literacką jako współpracownik „Monitora”. Pisał felietony obejmujące aktualną problematykę w sposób swobodny, posługując się metaforą i skojarzeniem. W ten sposób budził zaciekawienie wszystkich warstw społecznych, wedle stwierdzenia „bawiąc – uczyć i wychowywać”. Treść jego artykułów i felietonów obejmowała rozmaite tematy. Krasicki, bowiem interesował się zarówno zagadnieniami społecznymi i moralnymi, jak też problemami kultury i literatury. Potępiając pogardę, jaką szlachta okazywała kupcom i rzemieślnikom, tłumaczył Krasicki konieczność przezwyciężenia przestarzałych przesądów. W felietonach rozważał problem edukacji, uzasadniając wyższość wychowania publicznego nad kształceniem domowym, głosił pochwałę pracy, potępiał pijaństwo i próżniactwo. Wypowiadał się także na temat sztuki poetyckiej, teatru i doskonalenia mowy ojczystej. W utworze „Hymn do miłości ojczyzny”, surowym w swej prostocie, zwięźle i wyraziście określa istotę patriotyzmu, wymagającego ofiary od każdego obywatela. Każda ofiara złożona ojczyźnie dla jej wolności przynosi chlubę. Do utworów wychowawczych należą również poematy heroikomiczne, w których o poważnych sprawach pisał w sposób żartobliwy. Poematy heroikomiczne jego autorstwa to „Monachomachia” i „Antymonachomachia”, które odznaczają się ironią i humorem. „Monachomachia”- satyryczny obraz „świętych próżniaków” to świadomy cios poety wymierzony w oświatę kierowaną przez duchowieństwo zakonne. O intencjach autora świadczą słowa jednego z bohaterów: „Szanujmy mądrych, przykładnych, chwalebnych. Śmiejmy się z głupich, choć i przewielebnych”. W utworze tym Krasicki ukazuje wstecznictwo ówczesnych duchownych. Wykształcenie, tolerancja i asceza, które winny być podstawą zakonu, nie są zauważalne w życiu jego członków. Biblioteki przekształcone są w spiżarnie, a bracia zakonni nie posiadają żadnej wiedzy. Broniąc się przed rozgniewanymi i obrażonymi czytelnikami Krasicki napisał „Antymonachomachię”, w której tylko pozornie wycofuje się z wcześniej przedstawionych poglądów.

Najbardziej jednak dydaktyczną cechą odznaczają „Satyry” oraz „Bajki i przypowieści”. Satyra to utwór literacki, posługujący się dowcipem, ironią, kpiną lub szyderstwem, by wyrazić krytyczny stosunek do przedstawionych zjawisk, ośmieszyć ludzkie wady, obyczaje, postawy światopoglądowe. Krasicki jest autorem 22 satyr. Piętnują one i demaskują pasożytniczy tryb życia szlachty, pokazują przejawy upadku moralnego klasy panującej. „Żona modna” ukazuje w różnych sytuacjach modną szlachciankę, tworząc świetny portret damy rozmiłowanej w zbytkach, kapryśnej i często bezmyślnie marnotrawiącej majątek męża. Pełen humoru jest obraz przenoszącej się do majątku męża młodej żony obładowanej niepotrzebnymi, ale za to modnymi drobiazgami, zabawne są jej miny i humory na widok tradycyjnego dworku szlacheckiego, który wkrótce za grube pieniądze ozdobi według francuskiej mody, bawią jej kaprysy i cicha uległość męża, który wziął za nią w posagu kilka wiosek - marnotrawienie majątków i życie nad stan w sytuacji, gdy kraj podejmował próby odbudowy gospodarczej. Krasicki krytykuje pijaństwo w utworze pod tym samym tytułem. Satyrę „Świat zepsuty” można uznać za podsumowanie sądów Krasickiego o czasach, w jakich mu przyszło żyć. Nie ma w niej nic zabawnego. Jest pełna gorzkiego szyderstwa, ostro atakuje zepsuty świat, który stworzyło zepsute społeczeństwo. Dobre obyczaje minęły, uczciwość i prawda nie popłaca. Od tego wzięła początek słabość naszego kraju. Satyra „Do króla” jest mistrzowską formą obrony Stanisława Augusta i krytyką jego przeciwników. W ich usta wkłada poeta niedorzeczne zarzuty skierowane przeciw królowi, które w rzeczywistości są godnymi głośnej pochwały zaletami monarchy: młodość, polskie pochodzenie, mądrość, troska o poddanych. Takie stawianie sprawy demaskuje głupotę i wstecznictwo myślenia konserwatystów szlacheckich, o czym mówi autor z ironią często bolesną i zaprawioną goryczą.

„Satyry” Krasickiego są przede wszystkim satyrami obyczajowymi. Piętnują one pogoń za modą cudzoziemską i życie nad stan, odsłaniają zdrożności życia dworskiego i zamiłowanie do pijaństwa, krytykują rozrzutność i marnotrawstwo, poddają krytyce wszelkie ujemne zjawiska społeczne, szkodliwe dla moralności narodu. Nie brak w nich także akcentów społecznych i politycznych („Do króla”). Występują tutaj satyry skupiające uwagę na zjawiskach ogólnych, znamionujących kulturę XVIII wieku. Kultura ta budzi uwagi krytyczne: pomaga, bowiem z jednej strony postępowi w nauce, usuwa przesądy, z drugiej zaś niepokoi obniżeniem poziomu moralnego. Poeta dostrzegł sprzeczności tkwiące we współczesnym świecie i ujawnił je, krytykując to wszystko, co było złe i niebezpieczne dla moralności indywidualnej i społecznej. „Pijaństwo” - jest nie tylko krytyką zgubnego nałogu, odbierającego człowiekowi jego godność, ale zawiera również smutną refleksję nad słabością natury ludzkiej i bezsilnością racjonalnych argumentów. Cechy satyry występują także w listach poetyckich, w których krytykuje zbytkowne wojaże zagraniczne, atakuje przesądy stanowe, wskazuje na snobizm magnatów trwoniących majątki.

Prawdziwe mistrzostwo osiągnął Krasicki w bajkach, które podobnie jak satyry, stanowiły gatunek literacki, rozpowszechniony w dobie oświecenia. Oprócz bajek o treści społecznej i politycznej, występują bajki o problematyce moralnej, które wyrażają filozofię poety, głoszą określone zasady postępowania, formułują ideały życiowe i przynoszą praktyczne wskazania. Mądrość bajek płynie z obserwacji świata i ludzi. A świat ten przedstawia się nie wesoło. Rządzi w nim siła przed prawem. Władca, kieruje się interesem własnym, podporządkowuje sobie poddanych i robi to w sposób przewrotny pod maską praworządności. Wiele jest w życiu obłudy, zarówno w społecznym i politycznym, jak i w stosunkach osobistych. Trudno o prawdziwą przyjaźń, która sprawdza się w chwilach próby. Dzięki zawartemu morałowi, bajki pozwalały na przekazanie wielu treści czytelnikowi, np. „Szczur i kot” - piętnuje pychę i zarozumialstwo. „Ptaszki w klatce” - ukazuje tęsknotę za wolnością. „Jagnię i wilcy” - prawo siły zwycięża słabego, nie ma on żadnej obrony. „Dewotka” - ukazuje fałsz źle pojętej wiary. „Malarze” - ukazuje opłacalność obłudy i pochlebstwa, a nie prawdy i szczerości. A zatem obłuda, kłamstwo, czcze pochlebstwa, skąpstwo, dewocja są zdecydowanie krytykowane. Świat został w bajkach poddany krytyce - nie jest to świat baśni, w której zwycięża dobro, powyższe pojęcia budzą gorycz i smutną refleksję. Bajki są znakomitym zwierciadłem stosunków i układów międzyludzkich o ponadczasowej wartości, gdyż i dzisiaj znajdziemy w nich naszą wiedzę o życiu i ludziach nam współczesnych, a przestrogi w nich zawarte i mądrość morałów mogą zawsze służyć jako broń przeciwko skutkom ludzkiej głupoty i niespodziankom codzienności. Krasicki jest moralistą. Uczy skromności i umiaru, głosi zasadę „złotego środka”, ostrzega przed złudnymi pozorami. Chwali pracowitość i rzetelność, ceni zdrowy rozsądek i doświadczenie, potępia natomiast różność, zarozumialstwo i lekkomyślność. Ważną rolę odegrał Krasicki w dziejach powieści polskiej. Z jego imieniem łączy się, bowiem powstanie pierwszej nowoczesnej powieści – „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”. Na przykładzie dziejów głównego bohatera pragnął Krasicki pouczyć czytelników, jak wygląda życie przeciętnego szlachcica, jak się przedstawia jego wychowanie, jakie grożą mu niebezpieczeństwa, gdy dostanie się pod złe wpływy, jak niedobrze kończą się wojaże zagraniczne dla niedoświadczonych i lekkomyślnych młodzieńców. Bohater powieści nawraca się dopiero dzięki pracy. Praca stanowi wartość moralną i jest także źródłem zdrowia fizycznego. Powieść Krasickiego stanowi w literaturze polskiej zjawisko nowe. Wątek przygodowy splata się tu z dydaktyką. Przygody bohatera zabawiają, a jego działalność jako gospodarza i obywatela uczy i może być wzorem do naśladowania. Twórczość Krasickiego obejmuje poematy heroikomiczne, epos, satyry, bajki, listy poetyckie, komedie, powieści, wiersze, rozprawy o treści moralno-filozoficznej i estetycznej. Ale w tym bogactwie i w tej różnorodności wyczuwa się jednolity pion duchowy wyznawcy ideologii oświecenia. Jako satyryk, bajkopisarz i powieściopisarz czuł się wychowawcą społeczeństwa, wskazując i krytykując zjawiska ujemne, ale kreując także wzory pozytywne. Uwydatniał wartość pracy, uczciwości i rozsądku. Walczył z ciemnotą, gdziekolwiek się ona objawiła. Podstawowe cechy twórczości Krasickiego: trafność obserwacji, jasność i precyzja języka, mistrzostwo w zamykaniu ważkich treści w aforystycznym skrócie oraz w operowaniu dowcipem, ironią, kpiną, parodią, znakomicie przystawały do przyjętej przez poetę koncepcji literatury jako narzędzia społecznej edukacji. Bo przecież jako pisarz był też Krasicki przede wszystkim wychowawcą.

Trzeba jednak zauważyć, że nie tylko Krasicki i jego bajki, satyry, poematy heroikomiczne i felietony mają charakter dydaktyczny. Głupota, nieuctwo oraz zawężenie horyzontów myślowych były jedynym z najczęściej krytykowanych zjawisk i to nie tylko w twórczości Krasickiego. Należy w tym miejscu przypomnieć o znanej komedii politycznej Juliana Ursyna Niemcewicza „Powrót posła”. Komedia jako gatunek dramatu o pogodnej tematyce i żywej akcji poprzez ośmieszanie pewnych osób, bądź postępowania miała w tym okresie cele ściśle dydaktyczne. W „Powrocie posła” Niemcewicz przedstawia dwa stronnictwa: postępowe, mające na celu ratowanie ojczyzny znajdującej się w stanie upadku, a także zagorzałych zwolenników starego porządku. Tym drugim podoba się życie, jakie prowadzili dotychczas. Uważają, że wykształcenie jest zbędne. Autor wytyka im brak zorientowania w sytuacji politycznej kraju i ogólne zacofanie. Jako kontrast pokazane jest drugie stronnictwo, które ma być przykładem dla czytelnika. Ponad to w owym czasie bardzo popularne stało się naśladowanie wzorców z obcych krajów, głównie Francji, co prowadziło do częściowego zaniku polskiej kultury. W „Powrocie posła” Niemcewicz przedstawia Starościnę jako typową przedstawicielkę ówczesnej szlachty. Jest słabo wykształcona, do polskiego języka wtrąca zwroty francuskie, przez co jej mowa staje się chaotyczna. Ma wieczną migrenę i ślepo naśladuje obce zachowania typowej damy z francuskiego romansu. Autor ośmiesza tę praktykę, zachęca do większego krytycyzmu względem zjawisk w zagranicznej modzie. Można, więc śmiało powiedzieć, że komedia Niemcewicza miała silne podłoże dydaktyczne. Z tego następny wniosek, iż kolejny oświeceniowy gatunek literacki można ściśle powiązać z tendencjami owej epok.
Literatura polityczna kształtowała opinię publiczną, mobilizowała do przebudowy kraju, budziła uczucia patriotyczne, apelowała do uczuć i rozumu obywateli. W latach 40. XVIII w. do pisarzy głoszących konieczne dla kraju reformy należeli głównie twórcy ówczesnej publicystyki: Stanisław Staszic "Przestrogi dla Polski", Hugo Kołłątaj "Anonima listów kilka", Franciszek Salezy Jezierski - zwracał uwagę na postawy obywatelskie, ostro krytykował szlachtę za pogardę dla innych stanów, bronił ludu, który uważał za podstawę narodu. Przypisywanie zbyt wielkiego znaczenia arystokracji w kraju uważa za niesłuszne. Pragnie zrównania politycznego mieszczan i szlachty, aby umocnić władzę państwową, żąda opieki prawnej dla chłopa ("Katechizm o tajemnicach rządu polskiego"), Stanisław Leszczyński "Głos wolny, wolność ubezpieczający". Powtarzające się postulaty reform w ich pracach dotyczą: wzmocnienia władzy królewskiej, zniesienia liberum veto, konieczności edukacji, wprowadzenia równości między stanami oraz wiele innych, takich choćby jak postulat dotyczący otoczenia opieką rolników. Dowodzi to tego, iż popularna wówczas literatura polityczna również posiadała silne podteksty dydaktyczno – moralizatorskie.

Jeżeli chodzi o literaturę oświecenia spoza Polski, to najlepszym przykładem jest „Kandyd” Woltera (twórca „wysyła” tytułowego bohatera na wyspę Eldorado). Zawarty w książce wątek Utopii, której tradycja sięga jeszcze do pism Tomasza Morusa – jest niezwykle sugestywnym motywem twórczości tamtych czasów. Można powiedzieć, że idea Utopii przyświeca wszystkim dydaktyczno – społecznym utworom oświecenia.
W stosunku do Kościoła ludzie, a także twórcy zaczęli odnosić się z większym krytycyzmem. Pojawiały się głosy filozofów o większą tolerancję wobec wyznawców innych wiar, negatywnie oceniając władców za ich stosunek do zwolenników innej religii niż oficjalnie panująca. Domagano się rozdzielenia państwa i Kościoła. Wolter w „Słowniku filozoficznym” zamieszcza artykuł o tolerancji, krytykuje władców za niekonsekwentną politykę wobec różnowierców. John Locke krytykował postawę ludzi uznających się za religijnych, a nie akceptujących odmiennych wyznań. Uważał, że nie można się nazwać czcicielem Boga, a dopuszczać się okrucieństw na wyznawcach innych wiar.

W XVIII wieku nurt oświeceniowy wywarł ogromną rolę w kształtowaniu postaw żyjących tam ludzi. Autorzy widząc, że nie wszystko dzieje się tak jak dziać się powinno, w swoich publikacjach piętnowali negatywne cechy i postawy społeczeństw, proponowali gotowe rozwiązania zaistniałych problemów. Utwory literackie stały się metodą walki z głupimi tradycjami, zabobonami i skrajnie konserwatywnymi postawami niektórych przedstawicieli ówczesnej elity społecznej. W Polsce nie udało się wdrożenie w życie hasła zmniejszenia różnic intelektualnych pomiędzy poszczególnymi warstwami społecznymi, ponieważ na początku należało stworzyć tą najbardziej rozgarniętą.
Należy zauważyć, że faktycznie gatunki literackie były ściśle związane z tendencjami oświecenia. Gdziekolwiek nie spojrzałoby się, każde dzieło ma w sobie ściśle dydaktyczno - moralizatorskie przesłanie. Wszak literatura oświecenia stawiała sobie podstawowy warunek „bawiąc – uczyć i wychowywać”, dlatego też w owej epoce taka mnogość gatunków „lekkich i przyjemnych” (bajki, satyry, komedie, poematy heroikomiczne), które poprzez swoją lekkość i prostotę miały za zadanie edukować nieco zacofane masy ludu.


#14 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 15 wrzesień 2005 - 15:24

Antyk

1. RAMY CZASOWE
Początek: VIII w.p.n.e. - Homer
Koniec: IV w.n.e. - upadek imperium Rzymskiego
2. TYPOWE CECHY SZTUKI GRECKIEJ, HELLEŃSKIEJ I RZYMSKIEJ
1. Domy, w których GRECY były budowane z umiarem, wszyscy prowadzili podobny tryb życia nacechowany umiarem.
2. Bogom natomiast wznosili jak najwspanialsze świątynie.
3. Większość rzeźb greckich powstała w związku z potrzebami religijnymi, wykonywano posągi wielkich bóstw, płaskorzeźb zdobiących świątynie, nagrobków.
4. Do połowy IV wpne. powstała sztuka nie służąca Bogom, na charakter rzeźby miał wpływ sport przyzwyczajający hellenów do oglądania nagich ciał i podziwiania ich.
5. Artyści greccy posługiwali się brązem, marmurem i kamieniem jaskrawo malowanym.
6. Grecka rzeźba wciąż ewaluowała - przed VI w.p.n.e. dzieła były sztywne i nieporadne, od polowy V wpne. starano się, przedstawić człowieka w ruchu. Najwybitniejsza: DYSKOBOL - Myrona
7. Rósł stopień szczegółowości oraz poprawności przedstawień. Poliklet w DYFOSIE zawarł idealne proporcje ciała mężczyzny. Postacie były nacechowanegodnością, powagą, spokojem. Również pojawiły się ból, radość, nienawiść.
8. Ceramika malowana zajmowała w twórczości artystycznej greków takie miejsce, jakiego nie zyskała w innych cywilizacjach. Garncarze tworzyli naczynia o doskonałych kształtach, cienkich ściankach. Ozdabiali je pokrywając barwną i skomplikowaną dekoracją. Przedstawiano na nich sceny mityczne.
9. Największe dzieła architektury greckiej to: Arkropol, świątynia Ateny, Artemidy
10. W dziedzinie budownictwa, zwłaszcza w architekturze sakralnej RZYMIANIE dokonali więcej.
11. Posługiwali się cegłą i zaprawą. Pozwoliło to na srosowanie półokrągłych sklepiej zamiast płaskich stropów.
12. W rzeźbiarstwie także osiągneli więcej niż grecy. Nie wahali się pokazać brzydoty, starości a nawet wulgarności.
13. Osiągnięcia sztuki portretowej można śledzić na monetach, często bedących dziełami sztuki.
2.1 FILOZOFIE ANTYCZNE
2.1.1 SOKRATES
469-399 r.p.n.e.
 był nauczycielem Platona
 głosił on absolutyzm i intelektualizm etyczny
 dobro, cnotę i szczęście utożsamiał z prawdą
 jego dewiza to: „Poznaj samego siebie”
 podkreślał świadomość własnej niewiedzy: „Wiem, że nic nie wiem”
 środki poznania to: żywy dialog, zbijanie fałszywych argumentów rozmówcy, pomoc w dochodzeniu dostępnej prawdy
 ideałem była doskonałość etyczna, racjonalizm i intelektualizm etyczny (utożsamianie szczęścia, dobra, cnoty z wiedzą o tym co dobre i złe)
 nie uważał siebie za mędrca ani za nauczyciela mądrości. Próbując odpowiedzieć na pytanie „czym jest wiedza” rozmawiał z mieszkańcami Aten często ujawniając ich niewiedzę

1.1.1 PLATON
427-347 r.p.n.e. (Arystokles)
 był uczniem i przyjacielem Sokratesa
 stworzył pierwszy system idealizmu obiektywnego (platonizmu)
 dualizm świata:
1. świat idei (idealny) - niedostępny zmysłom
2. świat materialny
 jego pisma filozoficzne to „Uczta”, „Państwo”, „Prawa”
 funkcja poznawcza to dusza obdarzona wrodzoną wiedzą o ideach
 na podstawie swej teorii idei zbudował teorię państwa idealnego. Założył szkołę w Atenach nazwaną „Akademią od gaju Akademosa”.

1.1.2 ARYSTOTELES
384-322 r.p.n.e.
 uznawany za najwybitniejszego myśliciela starożytności
 jego działalność obejmowała niemal wszystkie dziedziny wiedzy
 założył szkołę filozoficzną w Atenach
 twierdził, że każda rzecz jest bytem złożonym z materii i formy kształtującej materię
 postawił tezę o zmienności bytu i wielości form ruchu
 zapoczątkował empiryczne metody badań przyrodoznawczych
 stworzył podstawy rozwoju nauk przyrodniczych
 był rzecznikiem demokracji, stworzył naukę o państwie
 zajmował się zagadnieniami etycznycmi
 twórca „Poetyki” - rozprawy o literaturze, prawach rządzących poszczególnymi gatunkami i rodzajami literackimi
2. WARTOŚCI STAROŻYTNEJ MITOLOGII
2.1 JAK DOSZŁO DO POWSTANIA MITÓW
Mity powstały ponieważ tłumaczą to co niewytłumaczalne (powstanie świata, pór roku, ludzi). Zostały spisane aby można je było przekazywać dalszym pokoleniom. Mit jest to wypowiedź, zazwyczaj narracyjna oparta na wierzeniach ludzi antycznych. Posiada fabułę. Przekazuje uniwersalne prawdy. Mity to dawne baśnie i opowieści o bóstwach oraz półlegendarnych bohaterach (herosach), a także o życiu i wierzeniach starożytnych Greków i Rzymian. Mity były efektem literackiego ujęcia podstawowych przeświadczeń i odczuć ludzkich.
2.2 ANTROPOMORFICZNY CHARAKTER MITÓW
Przedstawianie w mitach sił i zjawisk przyrody pod postacią ludzką. Bogów wyobrażano sobie na podobieństwo ludzi.
2.3 UNIWERSALNOŚĆ MITÓW
1. opowieści mitologiczne mają charakter religijny
2. mają charakter uniwersalny, tzn. Mówią o prawdach, które nie przemijają, są ponadczasowe o ogólnoludzkie
3. mówią o sprawach człowieka, jego dążeniach, marzeniach
4. były wielokrotnie wykorzystywane w sztuce
5. można je przyrównać do zdarzeń mających miejsce w współczesności
2.4 CHARAKTERYSTYKA I DZIEJE NIEKTÓRYCH BOHATERÓW MITOLOGICZNYCH. KOSMOGONIA MITOLOGICZNA
Początkowo istniał chaos (nieskończona otchłań, wypełniona bezkształtną masą, mieszaniną powietrza, ziemi, wody i ognia). Z chaosu powstał dzień, a wraz z nim Jasność i wszelka radość. Wyłoniła się Ziemia (Gaja) i otaczający ją Eter. Powstało niebo (Uranos). Gaja i Uranos to pierwsze bóstwa świata. Uranos dał deszcz, a Gaja wszelką roślinność. Ziemia wypełniła się żywymi istotami. Pojawiły się dalekie gwiazdy i blade słońce. Z chaosu zrodzony został też bóg miłości Eros. Dzięki niemu świat się nieustannie odradzał i odnawiał. Eros łączył ludzkie serca. Uranos i Gaja spłodzili dzieci Olbrzymy. Po nich przyszli na świat Cyklopi -bustwa związane z piorunami, błyskawicami i grzmotami (Arges, Steropes i Brontes). Gaja i Uranos wydali także na świat sześć Tytanów (Okeanos, Kojos, Krion, Hyperion, Jarpet, Kronos) i sześć Tytanid (Teja, Rea, Temida, Mnemosyna, Tojbe, Tetys). Uranos bał się tytanów więc strącił ich do podziemnego świata Tartaru. Gaja zbuntowała za to najmłodszego syna przeciwko ojcu. Kronos ugodził ojca mieczem, a jego krew (ojca) zapłodniła Gaję ponownie. Wówczas przyszły na świat boginie zemsty Erynie. Pojawiły się też nowe pokolenia Gigantów i Nimf. Tytani uwolnili swoich braci z Tartaru i pozbyli władzy Uranosa. Rządzący Kronos obawiał się o swoje panowanie, więc pozbył się cyklopów i Gaja zbuntowała się przeciwko niemu. Żoną Kronosa była Rea, z którą miał potomstwo. Kronos przypomniał sobie słowa Uranosa, że jego własny potomek pozbawi go władzy, więc połykał swoje dzieci. Rea uciekła na Kretę i tam urodziła Zeusa. Cyklopi zbudowali mu pałac na Olimpie, gdzie zamieszkali bogowie. Wokół stołu Zeusa zasiadała jego rodzina: żona Hera, ich syn Ares (bóg wojny), siostra Zeusa Afrodyta Bogini miłości, Hefajstos (bóg ognia), boski posłaniec Hermes, bogini urodzaju Demeter, brat Zeusa Posejdon (bóg morza), czwórka dzieci władcy nieba: Atena (bogini mądrości), Apollon (bóg światła i muzyki), Atrenida (bogini lasów, łowów i pól), Dionizos (bóg winorośli, nigdy nie opuszczający pucharu z ręki). W kuchni panowała opiekunka ogniska domowego Hestia. W królestwie podziemi przebywał bóg ciemności Hades z żoną Persefoną. Wszyscy bogowie starali się uporządkować świat, aby Ziemia stała się rajem. Chociaż między bogami toczyły się zacięte boje ludzie byli wolni od zła. Nie znali starości, nie musieli pracować bo ziemia sama rodziła. Odżywiali się dzikimi owocami: warzywami, mlekiem, miodem, który spływał z drzew. Była to „epoka złota”. W „epoce srebrnej” ludzie zmienili się. Pojawili się prostacy i barbarzyńcy. Zeus postanowił za nieposłuszeństwo zgładzić całą ludzkość. Nastąpiła „epoka brązowa”, ale i ci ludzie pozabijali się nawzajem, a ich dusze trafiły do Hadesu. Pozostały tylko zwierzęta, ptaki i ryby. Bogowie stworzyli więc bohaterów. W „epoce bohaterów” zdarzały się wielkie czyny znane z opowieści o „Złotym panie”, czy o zdobyciu Troi. Bogowie pomagali ludziom. Demeter nauczyła ich uprawy ziemi. Zeus poprosił Prometeusza aby uformował człowieka z czerwonej gliny i łez. Został on stworzony na podobieństwo bogów. Zeus tchnął życie w pierwszych ludzi, a Prometeusz pomagał im we wszystkim. Wykradł nawet z Olimpu ogień i dał człowiekowi. Zeus ukarał go za to przykuwając łańcuchami do skał Kaukazu. Sęp wydziobywał mu wątrobę, która co noc odrastała.
3. LITERATURA STAROŻYTNEJ GRECJI
3.1 EPIKA ANTYCZNA I NAJDOSKONALSZY JEJ TWÓRCA - HOMER
3.1.1 HISTORIA WOJNY TROJAŃSKIEJ I JEJ PRZEBIEG(„ILIADA”)
Podczas wesela Tetydy i Pleusa bogini Eris rzuciła między siedzące boginie złote jabłko z napisem „dla najpiękniejszej”. Powstał spór, a sędzią w tej sprawie został Parys. Wybrał Afrodytę, która obiecała mu w nagrodę Helenę. Młodzieniec przyjehał do Sparty i porwał żonę Henelaosa. W całej Grecji zawrzało na wieść o tym, jak zamorski barbarzyńca znieważył święte prawo gościnności. Rozpoczęto wojnę. W szeregach Hellady Naczelnym dowódcą został Agamemnon. Według przepowiedni los wyprawy zależał od Achillesa. Bez niego Troja nie mogła być zdobyta. On zaś został schowany przez matkę i długo go szukano. Potem nie było wiatru na morzu. Zlikwidować ten problem miał ofiara z córki Agamemnona. U brzegów Azji wodzowie wysłali do Troji Odyseusza i Meneloosa żądając wydania Heleny. Działania wojenne przebiegały opieszale. Miejscem walk była równina nad Skamandrem. Odbywały się turnieje rycerskie. Najlepszy był Achilles. Trwało to 10 lat. W obozie greckim wybuchła zaraza. Między Agamemnonem a Achillesem wybuch konflikt. Achilles do jednej z bitew pożyczył swój strój Petraklosowi. Trojanie bardzo się go bali. Powstrzymał go dopiero Hektor. Achilles mścił się za to jeszcze okrutniej. Wygrał walkę z Hektorem, ale został zabity przez strzałę Parys. Zginął też Parys. Helenę wydano za jego brata. Gdy Trojanie pewni byli swojej klęski Grecy odjechali spod murów Troji. Został tylko olbrzymi drewniany koń. Ukrytych w nim był 12 żołnierzy z Odyseuszem na czele. W nocy wyszli i otworzyli bramy miasta. Wojska greckie wróciły. Zaczęła się rzeź. Zginęli wszyscy Trojanie. Odzyskano Helenę, a wojska greckie wróciły do domu.

3.1.2 WĘDRÓWKI ODYSA („ODYSEJA”)
Tematem „Odysei” są dzieje tytułowego bohatera, który przeżywa niezwykłe przygody w czasie powrotu spod Troi do Italii. Trwało to 100 lat, a wracał on po 20 letniej nieobecności. Utwór składa się z 24 ksiąg. Poemat zaczyna się w V księdze od opisu wyprawy syna Odysa w poszukiwaniu ojca. Księgi V-VIII to opowieści o jego przygodach na wyspy Ogigia, gdzie przez 7 lat był więziony (z miłości) przez Kalipso. Z niej dociera do wyspy Feakow i znajduje się na dworze króla Alkinosa. Od IX do XII księgi zaczyna się pierwszoosobowa narracja. Kraj Lalofogów, oślepienie Polifema, gniew Posejdona, pobyt u Ede - pana wiatrów, kraj Lastrygonów - ludożerców, wyspa Kriki, zejście do Hadesu, spotkanie z syrenami. Księga XII i XVI - przybycie Odysa na Italię w przebraniu żebraka. Księga XVII do XIX - pobyt w domu. Księga XXI do XXIV zemsta na zalotnikach.

3.1.3 CECHY CHARAKTERYSTYCZNE EPOSU HOMERYCKIEGO
1. liczne opisy, bardzo plastyczne, szczegółowe
2. obiektywizm
3. obecność inwokacji
4. ingerowanie bogów w świat ludzki
5. styl utworu podniosły i uroczysty, chwilami patetyczny
6. specyficzna charakterystyka bohaterów i ich idealizacja
7. regularność występowania mów bohaterów
8. wiersz rytmiczny (heksametr)
9. porównania homeryckie
10. rozmach epicki polegający na pięknym, plastycznym opisie zdarzeń
11. psychologiczne charakterystyki bohaterów

3.1.4 WALORY FORMY I STYLU „ILIADY”
Narrator nie narzuca się słuchaczom. Na początku autor prosi muzy o natchnienie i zapowiada treść utworu. Paralelizm akcji (dwa ciągi wydarzeń, równocześnie z ludźmi działali bogowie). O przebiegu akcji w dwóch płaszczyznach decydowało przeznaczenie, nad czym czuwało fatum, bóstwo losu, któremu podlegali nie tylko ludzie, ale też bogowie. Kompozycja ma charakter epizodyczny. „Iliada” zawiera rozbudowane porównania homeryckie. Styl narracji jest podniosły i uroczysty, pełen szczegółowych i wyrazistych opisów zwalniających akcję. Jest to dzieło oparte na iloczasie (istnienie samogłosek długich i krótkich). Podstawy rytmiczności: oprócz akcentu jedna zgłoska może być długa, inna krótka. Akcent pada tylko na zgłoski długie. Jeżeli dodamy do niej jedną lub kilka, krótkich nieakcentowanych, powstanie stopa rytmiczna. W każdym wersie powtarza się jednakowy układ stóp.
3.2 LIRYCY STAROŻYTNEJ HELLADY
3.2.1 TEMATYKA WIERSZY TYRTEUSZA (LIRYKA TYRTEŃSKA)
Tworzył w VII w.p.n.e. Pisał patriotyczne elegie. Od imienia poety wywodzi się termin tyrteizm. Poezja tyrtejska - patriotyczna, nawiązująca do walki. Porzucenie ziemi ojczystej uważał za rzecz niegodną. Napisał pięć ksiąg zawierających pieśni wojskowe, marszowe i elegie o charakterze politycznym. Według legendy poeta ten natchnął swoimi pieśniami Spartan do zwycięskiej walki. Napisał np.: „Rzecz to piękna”.

3.2.2 SUBTELNOŚĆ ANALIZY UCZUĆ - SAFONA
Tworzyła na przełomie VII i VI w.p.n.e. Była najwybitniejszą poetką starożytnej Grecji. Mieszkała na wyspie Lesbos, gdzie zajmowała się wychowaniem muzycznym skupionych wokół niej dziewcząt. Napisała dziewięć ksiąg, które obejmowały pieśni weselne, miłosne, hymny i modlitwy. Jej wiersze są pełne poetyckiego uroku i wdzięku. Sławią przyjaźń, miłość i życie, które dostarcza twórczych przeżyć i wzruszeń. Źródłem owych przeżyć jest obcowanie z poezją, bez której człowiek skazany jest na miernotę i pustkę.

3.2.3 ANAKREONT - AUTOR UTWORÓW BIESIADNYCH
Tworzył utwory o tematyce miłosnej i biesiadnej. Opiewają radość życia i urok beztroskich zabaw. Bożka miłości Erosa traktuje jako dobrego kompana, którego towarzystwo się lubi, ale nie zawsze trzeba go traktować poważnie.
Anakreontyk charakteryzuje:
1. postawa żartobliwego dystansu
2. konwencjonalna gra miłosna
3. flirt
4. charakterystyczny obraz, motyw

3.2.4 DOROBEK LITERACKI SYMONIDESA
W wierszach przedstawia filozofię uczącą przyjmowania życia takim jakim jest. Odradza nadmierną toskę o przyszłość, której nikt nie zna. Każdy dzień może przynieść zmiany na lepsze lub gorsze, zniweczyć wszelkie osiągnięcia i zamierzenia. Znany jest jako piewca władców, uroczystości dworskich. Autor pieśni chóralnych i epigramatów, hymnów, elegii i słynnych trenów. Napisał np.: „Los”.
3.3 HISTORIA TEATRU ANTYCZNEGO (ETAPY ROZWOJU, TWÓRCY, DZIEŁA)
Początki teatru antycznego są związane z kultem boga Dionizosa. W czasie pochodu podczas Wielkich Dionizji część ludu ubrana była w koźlą skórę, aby symbolizować leśnych przyjaciół boga Dionizosa. Śpiewali pieśń pochwalną, opowiadającą o nim, zwaną Dytyrambą. Po dojściu korowodu do ołtarza wszyscy stawali przy nim w półkolu. W Atenach w VII wieku p.n.e. pojawił się legendarny człowiek Tespis. Swoją obecnością uświetniał Wielki Dionizje i opowiadał o Dionizosie. Towarzyszył mu chór. Wprowadzało to element dramatyczny. Pierwszym twórcą, który dokonał rozwoju teatru był Trynichos. Zapoczątkował on zerwanie tradycji dionizyjskiej i wrócenie do innych mitów. Aby więcej ludzi mogło oglądać przedstawienie wykorzystywano naturalną powierzchnię. Na miejscu ołtarza Dionizosa była scena - orchestra. Na niej był budynek będący tłem przedstawień - skene. Miejsce dla widowni wykute było w skale - theatron. Wejście z obu stron prowadzące na scene to parodos. Kolejny twórca to Ajschylos. Wprowadził on na scenę drugiego bohatera. Następny, Sofokles, wprowadził trzeciego aktora. Eurypides wprowadził czwartego i piątego. Powstawały tragedie i komedie. Twórcą komedii był Arystofanes Aktorzy występowali w specjalnych maskach. Miały one wskazywać na płeć, wiek i intencje bohaterów. Maska miała też wzmacniać siłę głosu bohatera. Aktorzy występowali w koturnami (butach na wysokiej powierzchnie) i w wypchanych kostiumach. Wszystko to charakteryzowało bohaterów.
3.4 „ANTYGONA” SOFOKLESA JAKO NAJDOSKONALSZY PRZYKŁAD TRAGEDII ANTYCZNEJ
3.4.1 DZIEJE DOMU EDYPA
Edyp był synem Lajosa i Jokasty. Wyrocznia delficka przepowiedziała Lajosowi, że zginie z ręki własnego syna, który ożeni się ze swoją matką. Rodzice przekłuli Edypowi pięty żelaznymi kolcami, związali i porzucili w górach. Dzieckiem zaopiekowali się pasterze i oddali w Koryncie bezdzietnej parze królewskiej - Polibosowi i Moropie. Edyp był nazywany przez swoich rówieśników podrzutkiem. W młodości dowiedział się, że jest przybranym synem króla. Udał się więc do wyroczni aby to wyjaśnić. Dowiedział się, że zabije swojego ojca i ożeni się z jego żoną. Myśląc, że Korynt jest jego ojczyzną postanowił założyć rodzinę w innym kaju. Opuścił więc dom. Podczas podróży spotkał króla Teb i jego podwładnych. Odmówiwszy ustąpienia drogi, wywiązała się pomiędzy nimi walka, w której zginęli król i jego dworzanie. Rządy w Tebach objął szwagier króla - Kreon. W tym czasie pojawił się także sfinks. Potwór nękał podróżnych wędrujących do Teb. Kreon oświadczył, że odda rękę córki i swój tron temu, kto rozwiąże zagadkę sfinksa, który wtedy przestanie porywać podróżnych. Edypowi udało się tego dokonać a potwór rzucił się w przepaść. Bohater ożenił się z córką Kreona i objął panowanie. Miał czworo dzieci, synów: Eteokesa i Polinejkesa oraz córki: Antygonę i Ismenę. Po wielu latach panowania Edypa, Teb nawiedziła zaraza. Wyrocznia powiedziała, że jest to kara za to, że mieszka tu morderca Lajosa. Edyp dowiedział się wtedy, że zabitym rycerzem był jego ojciec, a żona jest jego matką. Jakasta z rozpaczy odebrała sobie życie, a Edyp oślepił się i udał w łachmanach w świat. Władzę przejęli jego synowie i zginęli później w walce o nią. Na tronie zasiadł brat Jakasty - Kreon.

3.4.2 CHARAKTERYSTYKA POSTAW BOHATERÓW TRAGEDII
3.4.2.1 Konfrontacja Antygona - Ismena
Obie siostry są zupełnie różne. Antygona jest silna i honorowa w przeciwieństwie do swej siostry. Jest odważna i energiczna. Chce uczcić śmierć brata, chowając go. Ale aby to uczynić, musiałaby złamać zakaz Kreona. Jednak Ismena jest inna. Obawia się o swoje życie i nie chce złamać zakazu króla. Boi się władcy i sprzeciwu wobec niego. Jest oportunistką. Przyjmuje postawę wygodniejszą dla siebie. Antygona płacze nad losem swoim i swoich bliskich. Godzi się na śmierć. Nie buntuje się gdyż nie chce upokorzyć się przed Kreonem. Okazałaby się wówczas słabą i przeciętną osobą.

3.4.2.2 Konfrontacja Kreon - Hajmon
Kreon jest prawowitym władcą Teb. Jgo decyzja spowodowana była chęcią udowodnienia poddanym, że potrafi być sprawiedliwy i okrutny dla wrogów. Podejrzewając iż poddani mogliby lekcewarzyć jego władzę, kazał stosować wobec nich terror, jako środek zapobiegawczy. Przykładem może być zakaz pochówku wrogów (Polinejkesa) oraz zamurowanie Antygony. Jest on rządny władzy. Chce umocnić ją i swój autorytet. Bezwzględny dla wrogów i zdrajców. Jest tyranem, którego należy słuchać i wypełniać rozkazy. Jest konsekwentny. Podczas konfrontacji z synem Hajmon pokazuje mu jego błędy i przewagę dumy nad rozsadkiem.
Hajmon pragnie zrzucić zasłonę gniewu, chce by ojciec zobaczył prawdziwy obraz sytuacji. Uważa, że Kreon jest władcą dla włąsnych korzyści. Ostrzega swojego ojca przed karą za złamanie praw boskich, które są ważniejsze od niego. Odwołuje się do jego ludzkich uczuć. Chce by spojrzał na to jak zwykły człowiek, a nie król. Wycofanie się z decyzji uczyni go władcą bardziej szanowanym, człowiekiem, a nie potworem. Mimo, że Hajmon występuje w obronie demokracji w państwie, jego ojciec go nie słucha. Kreon uważa się za nieomylnego. Nie zważa na wskazówki syna, który jest młodszy od niego. W przypływie gniewu Hajmon nazywa ojca tyranem.

3.4.3 TRAGIZM JAKO KATEGORIA ESTETYCZNA W UTWORZE
Rozumienie tragizmu jako kategorii estetycznej łączy się z istnieniem konfliktu wyboru. Jednostka wybitna zostaje postawiona wobec konieczności wyboru wartości przeciwstawnych ale jednakowo ważnych. Działania bohatera są z góry skazane na niepowodzenie a sam akt wyboru, niezależnie od tego, które z wartości zostanie wybrana musi doprowadzić do katastrofy.
W „Antygonie”, oboje głównych bohaterów to postacie tragiczne:
1. Antygona
Wybiera pomiędzy prawem ludzkim a boskim. Prawo boskie nakazuje jej pochowanie zwłok brata bez względu na karę, jaka może ją spotkać za strony władcy. Prawo ludzkie wydane przez Kreona nie pozwala pochowania zwłok zdrajcy. Antygona podlega obu prawom. Wybór jednego powoduje kolizję drugiego. Złamanie prawa boskiego to klątwa i przekleństwo, ludzkiego - śmierć.
2. Kreon
Także jest bohaterem tragicznym. Wydał rozkaz obowiązujący w kraju, ale jednocześnie złamał prawo boskie. Dlatego zginęli jego bliscy. Gdyby uniewinnił i uwolnił Antygonę, mógł stracić cały swój autorytet a to mogło doprowadzić do anarchii i zguby Teb.

3.4.4 „ANTYGONA” JAKO UTWÓR O PAŃSTWIE I WŁADZY
Kreon reprezentując losy państwa wydał zakaz pochowania Polinejkesa. Chciał pokazać, że jest władcą bezwzględnym dla innych. Kreon występował jako władca, który chciał przestrzec innych władców przed jakąkolwiek formą przeciwstawiania się władzy. Kreon nie zmienił decyzji za namową ludu, gdyż nie chciał pokazać, że jest człowiekiem, który łatwo, za namową innych zmienia zdanie. Boi się ludu. Chce pokazać, że on jest władcą i panem. Podporządkowuje sobie całe państwo zamiast się nim opiekować. Hajman uważa natomiast, że Kreon nadużył swojej władzy, oraz że wycofanie się z tej decyzji mogłoby podnieść autorytet władzy.

3.4.5 OGÓLNOLUDZKIE PRAWDY W STASIMONACH „ANTYGONY”
Stasimon pierwszy
Pochwała rozumu ludzkiego i państwa. Ludzki rozum jest zdolny pokonywać trudy i czynić ziemię poddaną człowiekowi. Dzięki rozumowi człowiek stworzył państwo i musi przestrzegać jego praw.
Stasimon drugi
To pieśń o winie i karze. Chór wskazuje, że wina jest źródłem cierpienia, ale została ona wpisana w ludzki los.
Stasimon trzeci
Jest pieśnią o potędze miłości. Nikt się przed miłością nie uchroni, ani bogowie, ani śmiertelnicy. Miłość nie idzie jednak w parze z rozsądkiem.
„Szczęśliwi, których życie nie zna cierpienia”
„Niezwyciężona twoja moc, Herosie”
„Wiele jest mocy natury, lecz nie ma większej nad człowieka”

3.4.6 FORMALNE WYZNACZNIKI DRAMATU ANTYCZNEGO
Elementy budowy dramatu antycznego:
1. parodos - pieśń na wejście chóru
2. sksodos - pieśń na zejście chóru
3. komos - scena lamentu i żalu
4. stasimon - pieśń chóru
5. epejsodion - dialogi bohaterów
Istotą budowy dramatu antycznego jest wzajemne przeplatanie się stasimonów i epejsodionów. Epejsodiony tworzą akcję utworu.
Kompozycja tragedii antycznej:
1. prolog - wprowadzenie akcji i problematyki utworu
2. rozwinięcie akcji - wszystkie wydarzenia w utworze
a) perypetie - punkt kulminacyjny
B) katastrofa - śmierć głównego bohatera
3. epilog - ogólne rozwiązanie akcji
Chór spełnia rolę opinii publicznej w utworze i pełni następujące funkcje:
1. wypowiadanie ogólnych refleksji
2. komentowanie wydarzeń akcji
3. zapowiada pojawienie się bohatera na scenie
Za czasów Sofoklesa w tragedii antycznej na scenie było tylko trzech aktorów. Scen zbiorowych nie było, a o zdarzeniach, w których bierze udział wiele osób opowiadała specjalnie do tego przeznaczona osoba.
Główna zasada dramatu antycznego to zasada trzech jedności:
1. jedność czasu (akcja krótsza niż jedną dobę)
2. jedność miejsca (akcja rozgrywa się w jednym miejscu)
3. jedność akcji (jest tylko jedna akcja)
Zasada Decorum polega na wykorzystaniu w tragedii stylu językowego pełnego wzniosłości i patosu, zaś w komedii średniego lub niskiego, z wykorzystaniem mowy potocznej.
Zasada jedności stylowej wymaga utrzymania całości utworu w jednym nastroju. Nie mogły występować sceny tragiczne i komiczne w jednym utworze.
4. LITERATURA STAROŻYTNEGO RZYMU
4.1 HORACY - LIRYK ANTYCZNY
4.1.1 UTWORY HORACEGO - CHARAKTERYSTYKA
Horacy był twórcą gatunku literackiego - satyry i ody. Tematyka jego utworów była różnorodna. Przedstawiał swoją filozofię życiową. Pisał pieśni poważne, patriotyczne („List do Pizona”), filozoficzne, refleksyjne, biesiadne, miłosne, o sztuce poetyckiej.

4.1.2 FILOZOFIA HORACJANIZMU
W odzie „O co poeta prosi Apollina” zaprezentował swoją postawę filozoficzną. Swoje poglądy oparł na dwóch szkołach filozoficznych: epikurejczykach (szukali szczęścia i celu życia w zaspokajaniu przyjemności duchowych) i stoikach (głosili pielęgnowanie w sobie cnoty, rozwijanie intelektu, uniezależnienie od pokus i smutków świata a otaczający świat przyjmowali ze spokojem - „stoicki spokój”). W odzie tej połączył obie te ideologie. Od stoików wziął rozum i umiar jako główne kryteria w korzystaniu z dóbr materialnych. Poeta nie pragnie bogactw ani życia w dostatku. Epikureizm zauważamy w chęci dożycia łagodnej starości. W życiu najbardziej liczą się rozum, sprawny umysł, dobre zdrowie i pogodna starość. Należy żyć zgonie z otaczającą nas naturą.
Podsumowanie:
1. afirmacja życia
2. należy cieszyć się wszystkim
3. zdrowie psychiczne
4. nie pragnienie bogactwa
5. aktywność

„Exegi monumntum...”
Porównuje swój dorobek literacki do budowanych przez ludzi potężnych monumentów. Stwierdza, że jego utwory będą trwalsze od królewskich piramid ponieważ poezja jest niematerialna. „Nie wszystek umrę” - będzie żył w swoich wierszach i pamięci czytelników.

„Do mecenasa”
Charakterystyka duszy poety. Jest na dwoista. Gdy poeta tworzy, jego dusza niczym ptak odrywa się od ziemi i widzi więcej niż zwykli ludzie.
4.2 WERGILIUSZ - EPIK STARORZYMSKI
Wergiliusz to poeta rzymski, autor eposu „Eneida”, w którym przedstawił przygody Eneosa i jego tułaczkę. Według „Eneidy” był on protoplastą cesarzy rzymskich. Napisał sielanki „Bukoliki” ukazujące wyidealizowane życie pasterzy, którzy doglądają owiec prowadzą miłosne rozmowy ze swymi ukochanymi lub dyskutują o poezji. Napisał też „Georgiki” (poemat o rolnictwie) omawiając kolejno uprawę roli, naukę o drzewach, hodowlę bydła i bartnictwo. W opisy zajęć wiejskich wplótł refleksje filozoficzne. Zajmował się też problematyką wojny i powstania państwa. Pisał on także o patriotyzmie
5. BIBLIA - JEDEN Z NAJDAWNIEJSZYCH ZABYTKÓW JĘZYKOWYCH, LITERACKICH, RELIGIJNYCH
Biblia:
1. ukazuje dzieje narodu izraelskiego
2. zawiera pouczenia - ma charakter dydaktyczny
3. wprowadza pojęcia dobra i zła, nagrody i kary
4. formułuje nakazy i zakazy moralne
Zawiera wiele rodzajów literackich:
• Epika
1. poemat opisowy (ks. Rodzaju)
2. biografia (Ewangelia)
3. powieść obyczajowa
4. przypowieść
5. kroniki (ks. Kronik)
6. epistolografia (listy apostołów)
7. zbiór praw

• Liryka
1. pieśń miłosna („Pieśń nad Pieśniami”)
2. hymn („Hymn do miłości”)
3. psalm
4. tren

• Dramat
1. „Pieśń nad Pieśniami”
2. ks. Hioba
5.1 TREŚCI, ICH UKŁAD, CECHY TYPOWE STAREGO TESTAMENTU
Biblia to zbiór ksiąg religijnych, uznanych za święte przez dwie religie: Judaizm i Chrześcijaństwo. Wszystkie księgi dzielą się na dwie części: Stary i Nowy Testament. Księgi Starego Testamentu powstawały przez ponad 100 lat (XIII w. p.n.e.- I w. n.e). Na treść tego utworu składają się zagadnienia filozoficzne, etyki i prawa kultu religijnego. Księgi Starego Testamentu napisane były w języku hebrajskim, aramejskim i greckim. Dzielą się na księgi dydaktyczne, prorocze i historyczne.

5.1.1 KOSMOGONIA BIBLIJNA
Badacze twierdzą, że opis stworzenia świata jest poematem, a nie kroniką wydarzeń. Sześć dni stworzenia świata to jakby sześć strof swoistej pieśni z refrenem. W początkowych trzech strofach jest mowa o oddzieleniu światła od ciemności, mórz od lądów i o pojawieniu się roślinności. Kolejne trzy zwrotki mówią o stworzeniu nieba ze słońcem, księżycem, gwiazdami, w wodzie ryb, w powietrzu ptaków, na ziemi stworzenie zwierząt i człowieka. W siódmym dniu Bóg odpoczywał.

5.1.2 WIZJA CZŁOWIEKA I ŚWIATA W „KSIĘDZE KOHELETA”
Treścia tej księgi są rozważania nad sensem życia ludzkiego. Autor nie znajduje odpowiedzi na pytanie jak jest droga do prawdziwego szczęścia. Stwierdza tylko, że szczęścia nie przynoszą ani bogactwa, ani słowa, ani używanie rozkoszy, ani też wysławiana mądrość i wiedza. Często w utworze tym powtarzają się słowa „Wszystko jest marnością”. Życie jest pełne utrapień, niesprawiedliwości i trudów, a przy końcu bytowania czeka wszystkich śmierć. Kohelet wierzy w Boga, od którego zależą radosne i jasne strony życia, które należy traktować jako dar. Z korzystania z tych darów trzeba będzie zdać relację Bogu. Kohelet jest przekonany, że wszystko pochodzi od stwórcy, który kiedyś będzie sędzią człowieka.

5.1.3 KSIĘGA PSALMÓW - TEMATYKA, WALORY FORMY
Psalmy to utwory do śpiewania przy akompaniamencie harfy i cytry. Psalmów jest 150. Twórcy to Dawid, Mojżesz, Salomon, Asaf, Karachit, Ezramit.
Dzielimy je na:
1. pochwalne
2. błagalne
3. dziękczynne
4. mądrościowe
5. pokutne
Charakter psalmów:
1. pieśni liryczne mówiące o kondycji ludzkiej
2. o miłości człowieka wobec Boga
3. zwierają świadomość przemijania i przekonanie, że grzech i cierpienie to nieodłączne atrybuty ludzkiej natury
4. mają charakter modlitwy
Psalmy:
1. mają wielką siłę ekspresji
2. zawierają wiedzę o człowieku
3. sposób obrazowania to: porównania, epitety itp.
Wizja człowieka jest tutaj inna niż w księdze Koheleta. Człowiek to istota potężna. Umiłowany przez Boga, który oddaje mu pod władanie cały świat.

5.1.4 WAŻNE WSKAZANIA MORALNE W HISTORIACH BIBLIJNYCH
5.1.4.1 „Kain i Abel”
Adam i Ewa mieli dwóch synów, Kaina i Abla. Podczas skłądania ofiary Bogu Kain zabija brata ponieważ jego ofiara nie była przyjęta bo została złożona z owoców, a nie ze zwierząt, tak jak chciał Bóg. Za swój czyn zostaje przeklęty i musi uciekać. Bóg daje Kainowi znamię i mówi, że jeżeli go ktoś zabije to poniesie siedmiokrotną karę. Chodzi tu o to, że zabójstwo jest największą zbrodnią. Zazdrość i zawiść to ludzkie uczucia (negatywne), prowadzące do różnych przewinień. Bóg jest wszechwiedzący, sprawiedliwy i miłosierny. Reakcją na zło może być przebaczenie, trzeba umieć znieść porażkę. Człowiek ma szansę wrócić na dobrą drogę.

5.1.4.2 „Samson”
Anioł objawia się bezpłodnej kobiecie i mówi jej, że powije syna. Tak też się staje. Syn miał długie włosy, w których tkwiła jego siła. Włosy obcięła mu jego kochanka, a jej sprzymierzeńcy wypalili mu włosy. Po jakimś czasie włosy odrastają mu i Samson mści się. Miłość prowadzi do zguby, nie należy każdemu ufać, zło jest zawsze ukarane, zazdrość i zawiść prowadzą do zguby, uczy szacunku dla pokonanych i słabych, mówi o godnej śmierci, z siły należy korzystać w ostateczności.

5.1.4.3 „Hiob”
Hiob był bardzo religijny, nienaganny. Odebrano mu jednak bogactwa i za namową diabła spadły na niego nieszczęścia, aż stał się biedny. Stracił dzieci. Ogolił wtedy głowę, podarł szaty, ale nadal pozostał silnie wierzącym. Diabeł sprawił, że Hiob zachorował i został okaleczony. Hiob jednak nadal wierzył. Z pomocą spieszyli mu przyjaciele, aby znaleźć przyczynę nieszczęść. Dołączył do nich człowiek, który powiedział, że Bóg często wystawia człowieka na próby. Hiob wytrwał w wierze i jego dobra zostały mu zwrócone. Wiara i lojalność zostają nagrodzone. Każda przyjaźń przechodzi próbę. Należy posiadać silną wolę, wytrwałość. Każde postępowanie zostanie później osądzone.
5.2 TREŚĆ I ZNACZENIE NOWEGO TESTAMENTU.
Nowy Testament to zbór pism chrześcijańskich. Składa się z 27 ksiąg (historyczne, dydaktyczne, prorocze). Nowy Testament przedstawia dzieje Jezusa Chrystusa (ewangelie), historie pierwszych gmin chrześcijańskich. Przedstawione są tam zasady moralności, kultu, poglądy filozoficzne. Myślą przewodnią jest to, że miłość Boga obejmuje wszystkich ludzi, którzy w niego wierzą.

5.2.1 UNIWERSALIZM PRZYPOWIEŚCI BIBLIJNYCH
5.2.1.1 Cechy gatunkowe przypowieści
1. utwór narracyjny o charakterze parabolicznym czyli zestawiającym dwie rzeczywistości, z których pierwsza jest obrazem życia codziennego, druga zaś, jest nieuchwytna zmysłowo ale znajduje się w sferze pojęciowej
2. składa się z 3 trzonów: dwa pierwsze to przykłady, obrazy; trzeci to przekazanie jakiejś prawdy, pouczenia
3. jest to opowiadanie alegoryczno-moralistyczne
4. nie ważne są osoby i wydarzenia ze względu na swoją jednostkowość, ale istotny jest moralizujący jego charakter
5. mają zamkniętą fabułę
6. przekazują prawdy moralne
7. posiadają sens o ponadczasowym wymiarze

5.2.1.2 „O siewcy”
Człowiek wyszedł na pole by zasiać ziarna. Jedno upadło na drogę i zostało wydziobane przez ptaki, drugie upadło na skałkę i zostało wypalone przez słońce, trzecie zostało zagłuszone przez ciernie, ale te które padły na glebę wydały plony: 30-krotny, 60-krotny, 100-krotny. Ziarnem jest słowo boże, a glebą wszyscy ludzie, do których jest kierowane. Można je albo przyjąć, albo odrzucić, ale skutki są jednoznaczne.

5.2.1.3 „O synu marnotrawnym”
Jest to opowieść o ojcu i jego dwóch synach. Młodszy syn postanowił opuścić rodzinny dom. Zabrał swoją część majątku i wyruszył w świat. Majątek roztrwonił jednak szybko na zabawy. Zaczął paść świnie dla bogatego człowieka. Cierpiał głód i nędzę. Kiedy skruszony syn wrócił do ojca ten się bardzo ucieszył i wydał ucztę. Zdziwionemu starszemu synowi odpowiedział, że cieszy się z powrotu syna, który był jak umarły, a teraz znów ożył. Ojcem jest Bóg, który cieszy się z każdego nawróconego grzesznika. Jest to wezwanie do dostrzegania swoich błędów i ich naprawy.

5.2.1.4 „O miłosiernym Samarytaninie”
Samarytanin okazał współczucie dla rannego i obrabowanego przez zbójców. Opatrzył go, pielęgnował i zapłacił za pobyt w gospodzie. Wcześniej pomocy odmówili mu duchowni, których zadaniem jest nieść pomoc innym. Przesłanie to, to że ludzie powinni okazywać innym ludziom miłość i miłosierdzie.

5.2.2 CHARAKTERYSTYKA EWANGELII
Są cztery ewangelie. Wszystkie obfitują w przypowieści będące nauką Jezusa. Chciał on być zrozumiały przez wieśniaków i prostych ludzi. Musiał więc posługiwać się obrazami a nie abstrakcyjnymi pojęciami. Przypowieści w ewangeliach są zmyślone, gdyż ważna jest w nich nauka, a nie szczegóły. Przykłady występujące w ewangeliach są dosłowne i dają przykłady postaw moralnych.

5.2.3 CHARAKTERYSTYKA I ZNACZENIE EWANGELII ŚW. JANA („APOKALIPSA ŚW. JANA”)
Jest to ostatnia księga Biblii. „Apokalipsa” znaczy objawienie, odsłonięcie. Jest to jedyne proroctwo Nowego Testamentu. Jest tam wiele znaków, symboli, alegorii oraz nawiązań do ksiąg Starego Testamentu. Wizja sądu ostatecznego. Prezentuje walkę dobra ze złem, upadek ludzkości i przywracanie ładu świata. Autor przedstawia wizję baranka, który otwiera kolejne siedem pieczęci. Potem pojawiają się cztery zwierzęta. Potem pojawiają się konie z jeźdźcami apokalipsy. Na biały koniu jeździec z łukiem, na ognistym jeździec, który zabierze pokój, na czarnym jeździec z waga w ręku, blady koń niesie na grzbiecie śmierć. Święty Jan przewiduje przyszłe losy, pociesza i poucza.
Zawarte symbole:
• Liczb
1. 7 - oznacza nieskończoność, nieodkryte tajemnice
2. 4 - znak skończoności (4 pory roku, 4 strony świata)

• Kolorów
1. biały - chwała, zwycięstwo (zwycięzcy wkraczali do zdobytych miast odziani na biało)
2. ognisty - wojna, cierpienie

• Przedmiotów
1. pieczęci - wyroki Boże dotyczące świata
2. księga - słowa Boże, plany Boga wobec ludzi
3. łuk - zwycięstwo
4. wielki miecz - zabijanie, wojna, niszczenie ludzkiego życia
5. waga - dzielenie, odmierzanie, głód, nędza

• Postaci
1. baranek - Chrystus, zbawiciel
2. śmierć - czwarty jeździec apokalipsy, przemijanie

• Zwierząt
1. lew - zwycięstwo
2. wół - wojna
3. orzeł - głód
4. zwierze z ludzką twarzą - zapowiedź śmierci

#15 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 16 wrzesień 2005 - 09:34

Średniowiecze

8. RAMY CZASOWE
Początek: IV w. - upadek imperium Rzymskiego
Koniec: 1492 - odkrycie Ameryki przez Kolumba
1450 - odkrycie druku
1453 - upadek Konstantynopolu
9. CHARAKTERYSTYKA ŻYCIA POLITYCZNEGO I SPOŁECZNEGO
476 (upadek cesarstwa Rzymskiego)- 1492 (odkrycie Ameryki)
W Polsce początek to rok 966.
W średniowiecznej Polsce (i nie tylko) panował ustrój feudalny, którego istotnym elementem była pańszczyzna, czyli chłopski wyczerpujący obowiązek pracowania na pańskim polu. Duchowieństwo było największą potęgą. Rozwijają się miasta, handel, gospodarka. Rycerstwo jest stanem, który zaczął domagać się władzy i ograniczenia praw kościoła. Kultura religijna przemieniła się w świecką. Rycerze bogacili się podczas wypraw krzyżowych organizowanych przez kościół. Cechą charakterystyczną jest:
• Uniwersalizm
Państwa Europy podporządkowane były jednej władzy kościelnej i świeckiej. Kościół dominował w całej Europie, a wszystkie państwa uznały zwierzchnictwo papieża. Drugim językiem urzędowym stała się łacina. Fakty te sprawiły, iż Europa stanowiła uniwersalną całość  stąd uniwersalizm.
• Teocentryzm
Filozofia ta umieszczała Boga w centrum świata. Bóg stworzył świat. Jest uosobieniem dobra, piękna i prawdy. Ludzie uznali wyższość dóbr duchowych nad doczesnymi. Różne zjawiska przyrodnicze interpretowano jako znaki od Boga. Dominowała myśl o życiu po śmierci. Religii i jej założeniom podporządkowana była sztuka i religia.
10. KULTURA
10.1 DUALISTYCZNA
Miała charakter duchowny, a potem rycerski.
Dwa:
• style architektoniczne
1. romański (kamienne, masywne, rola obronna, mało światła)
2. gotycki (katedry, kościoły, strzeliste, smukły, witraże, dużo światła)

• wzorce osobowe
1. asceta (człowiek umartwiający swą duszę i ciało aby uzyskać zbawienie)
2. rycerz doskonały (walczył za wiarę, ojczyznę)

• języki
1. łacina (urzędowy)
2. narodowy

• przeciwstawne światy

Bóg Szatan
dobro
duch
idealizm
dusza zło
materia
materializm
ciało
10.2 AKADEMIA KRAKOWSKA
Ośrodek naukowy wybudowany przez królową Jadwigę. Uczelnia ta cieszyła się sporym autorytetem. Jej cechą było przezwyciężenie typowej dla średniowiecza postawy jaką była scholastyka (nauczanie wyjaśniające problemy, posługujące się biblią)
10.3 FILOZOFIE
10.3.1 ŚW. AUGUSTYN
Człowiek jako istota znajduje się między bytami wyższymi (aniołami) a niższymi (zwierzętami). Bóg  anioły - człowiek - zwierzęta. Bóg ma prawo oceniać ludzi, którzy sami kierują swym losem. Człowiek jest rozdarty pomiędzy duchowością a cielesnością. Cielesne - zło, duchowe - dobro. Człowiek jest dobry i zły jednocześnie. Ma zdolność myślenia.
10.3.2 ŚW. TOMASZ
Człowiek musi walczyć ze swymi pokusami, być etyczny, moralny, cnotliwy, stabilny, posłuszny Bogu.
 Bóg } istota najdoskonalsza
anioły czysta
święci / inteligencja
ludzie
zwierzęta
rośliny
 rzeczy
Świat jest harmonijny, odpowiednio zaplanowany przez doskonałego Boga. Każdy człowiek powinien starać się wznieść wyżej. Problemy etyczne  harmonijny i rozumny świat jest odbiciem Boga.
10.3.3 ŚW. FRANCISZEK
Należy żyć w harmonii ze światem i wszystko kochać. Wiara powinna być radosna, prosta i wypływać z miłości. Nakazywał: ubóstwo, braterstwo i miłosierdzie. Wszystko co stworzył Bóg jest dobre i piękne, a zło wynika ze słabości ludzi.
11. NAJDAWNIEJSZE ZABYTKI PIŚMIENNICTWA POLSKIEGO
1. „Geograf bawarski”
IX w. - spis nazw polskich plemion
2. „Dagome index”
X w. - najdawniejszy polski dokument, Mieszko I oddaje państwo pod opiekę papieżowi, nazwy geograficzne
3. „Kronika Theimara”
X-XI w. - nazwy plemion (Ślązanie), nazwy rzek (Odra, Bóbr) i nazwy miast (Krosno)
4. „Bulla Gnieźnieńska”
XII w. - rejestr dóbr kościelnych, „Złota Bulla języka polskiego”  zawiera 410 nazw polskich
5. „Księga Henrykowska”
XIII w. - pierwsze polskie zdanie: „Dać ać ja pobruczę a ty poczywaj”
6. Kazania Świętokrzyskie
XIV w. - autor-kaznodzieja starał się nadać swoim kazaniom artystyczną formę, utrzymane są w tonie podniosłym, adresatem tych kazań są wykształceni ludzie
7. „Kazania Gnieźnieńskie”
XV w. - 103 kazania łacińskie, 10 polskich, zabytek trój języczny: niemiecki, łaciński, polski
8. „Bogurodzica”
pierwszy tekst napisany po polsku mający charakter religijny
9. „Psałterz Floriański”
najstarszy zachowany przekład Psalmów Dawida, zawiera tekst psalmów w trzech językach: łacińskim, polskim i niemieckim, psałterze pełnią w średniowieczu funkcję modlitewnika
10. „Psałterz Puławski”
XV w. - modlitewnik zawierający komentarz do każdego psalmu
11. „Apokryty”
przedstawiają żywoty świętych
12. „Roty sądowe”
formuły przysiąg sądowych
13. „Biblia Szaroszpatacka”
pierwszy i jedyny polski przekład Biblii
12. POEZJA KOŚCIELNA
12.1 RODOWÓD I RODZAJE
Polska średniowieczna literatura religijna jest ilościowo dość obszerna, choć do naszych czasów zachowała się tylko jej niewielka część. W swoich utworach anonimowi najczęściej autorzy oddają uczucia związane z przeżywaniem wiary, często szukając w wydarzeniach biblijnych pretekstu do wypowiedzenia się na temat świata i jego spraw, na które patrzą przez pryzmat wiary.
12.2 „BOGURODZICA”
Jest to pieśń poświęcona Bogu. Adresat to Maryja i Jan Chrzciciel. Zbiorowy podmiot liryczny zwraca się bezpośrednio do Maryi a
pośrednio do Boga. Prośba dotyczy dostatniego życia na ziemi i szczęścia.
 rymy parzyste
 precyzja kompozycji (regularność)
 parabolizm składniowy (podobieństwo składniowe, występują regularnie te same elementy)
 wiersz zdaniowy (koniec wers, koniec zdania)
 rozkaźniki
 apostrofy

• Trzy hipotezy powstania
 schyłek X w.
 XII/XIII w.
 hymn dynastii Jagiellonów - XIV w.

• Archaizmy
 leksykalne (wyrazy dziś nie używane)
 fonetyczne (wyrazy o zmienionym brzmieniu)
 składniowe (dawne zasady budowy zdania, które dzisiaj już nie funkcjonują)
 fleksyjne (wyrazy używane ale w zmienionej formie gramatycznej)
 semantyczne (znaczenie wyrazu zostało zmienione)
12.3 „ROZMYŚLANIA PRZEMYSKIE”
Treścią tego zabytku jest opowiadanie o życiu Marii i Chrystusa, oparte na tekstach Ewangelii., napisane żywo i barwnie, pełne refleksji i realiów obyczajowych. Jako gatunek literacki "Rozmyślania przemyskie" są typowym dla średniowiecza apokrytem, czyli opowieścią opartą na tekście Biblii, ale wzbogaconą o elementy mające niekoniecznie swe historyczne źródło, które były wytworem wyobraźni autora. Apokryty są w czymś w rodzaju średniowiecznej powieści.
12.4 „LAMENT ŚWIĘTOKRZYSKI” („ŻALE MATKI BOSKIEJ POD KRZYŻEM”)
Utwór składa się z 20 zwrotek. Reprezentuje gatunek tzw. skargi, żalu Matki Boskiej płaczącej pod krzyżem Chrystusa. Ukazuje losy swego Syna od momentu biczowania aż po przybicie go do krzyża. Cały czas współcierpi z nim. Prosi ludzi o użalenie się nad nią. Autor widział w niej przede wszystkim cechy ludzkie, chwile słabości i sprzeciw wobec wydarzeń, w których uczestniczyła.
12.5 GATUNKI LITERACKIE
LIRYKA
 pieśń
 hymn
 satyra
 miłosna
 psalm } modlitewnik
EPIKA
• kronika
 kazanie
 hagiografia (żywoty świętych, opisując idealizują je, propagują wzorzec osobowy  asceta)
 apokryt (gatunek literacki przedstawiający żywot najświętszej rodziny)
 romans rycerski
 epos rycerski
 traktat
DRAMAT
 liturgiczny
 misterium
 moralitet
13. POLSKA POEZJA ŚWIECKA
 pojawia się szereg utworów nie mających charakteru religijnego, utwory te spełniały funkcję dydaktyczną i pouczającą
13.1 TEMATYKA
• obyczajowa
„O zachowaniu się przy stole”
Podmiot liryczny wskazuje dobre zasady zachowania się przy stole  funkcja wychowawcza i dydaktyczna. Utwór rozpoczyna wezwanie pomocy Bożej - apostrofa. Następnie autor opowiada o tym co rośnie na polu i niedługo zostanie zebrane i znajdzie się na biesiadnym stole. Udziela rad kobietom i mężczyznom. Pod koniec zachęca do przyswajania sobie dobrych obyczajów. Prosi też Boga o odpuszczenie grzechów i zasłanie radości na wszystkich ludzi.

• satyryczna
„Rozmowa mistrza Polikarpa że śmiercią”
Śmierć ukazana jest jako rozkładający się trup kobiety z kosą  obraz szkaradny, odrażający. W czasach średniowiecza ludzie interesowali się śmiercią. Jej istotą i cechami. Obraz pojawia się w tekstach, obrazach. Wszyscy ludzie podlegają śmierci. Śmierć podlega Bogu.

„Satyra na leniwych chłopów”
Jest to utwór ganiący chłopów, którzy nie spełniają obowiązków jak by tego chciał podmiot liryczny. Chłopi wykręcają się i unikają pracy. Wiersz ten ukazuje rozbieżność interesów chłopów i właścicieli ziemskich.
 chłopi pracują tylko pod okiem pana, gdy odejdzie leniwią się
 odpoczywają zbyt często
 obłudnie udają pracę
 kradną własność pana
 świadomie psują narzędzia
Archaizmy:
 leksykalne
 fonetyczne
 fleksyjne
 semantyczne

• historyczna
„Śmierć o zamordowaniu Jędrzeja Tęczyńskiego”
Zamożny szlachcic niezadowolony z naprawy zbroi pobił płatnerza. Wzburzony tłum wystąpił przeciwko okrutnemu szlachcicowi. Ten ukrył się w kościele lecz został tam zabity.
14. EPIKA ŚREDNIOWIECZNA
14.1 „PIEŚŃ O ROLANDZIE”
Ma przejrzystą kompozycję trójdzielną. Wstęp to przygotowanie zasadzki przez zdrajcę Ganeleona. Rozwinięcie akcji przedstawia bohaterską walkę i śmierć Rolanda oraz jego towarzyszy. Zakończenie ukazuje zemstę Karola Wielkiego na Saracenach za śmierć siostrzeńca. Roland był rycerzem Karola Wielkiego i w 778 wziął udział w wyprawie do Hiszpanii zajętej przez Saracenów. Duma i średniowieczne poczucie honoru nakazywały mu samodzielność działania. Mimo trudnej sytuacji nie wezwał pomocy, a tym samym naraził swoich rycerzy na śmierć. Zginęli wszyscy łączne z nim, ale honor średniowiecznego rycerza został obroniony.

14.1.1 ARTYZM FORMY
Nieznany poeta starał się nadać epopei podniosły charakter. Utwór cechuje patos (nastrój podniosły, pełen odwagi) oraz hiperbolizacja (wyolbrzymienie cech jakiegoś przedmiotu lub zjawiska). Narrator często włączał w tok opowiadania bezpośrednie wypowiedzi poszczególnych osób. Z tego powodu stosował on na przemian formę epicką i dramatyczną.
14.2 KRONIKI
14.2.1 CECHY I ZADANIA
 brak krytycyzmu (nie sprawdzano wiarygodności faktów)
 elementy fikcyjne (listy, mowy, pieśni, anegdoty)
 funkcja dydaktyczna (wnioski wyciągane z wydarzeń)
 przesadne wychwalanie władców
 chronologia wydarzeń
 język prosty, choć nie pozbawiony metafor i gry słów
 pytania retoryczne, wykrzykniki, wołacze, apostrofy dla utrzymania patetycznego stylu

14.2.2 POLSCY KRONIKARZE I ICH DZIEŁA
 „Kronika Polska” Galla Anonima
 „Kronika Wielkopolska” Gocława Baszka XIII w. (zawiera daty, występuje narracja historyczna - przyczynowo-skutkowa)
 „Kronika Janka z Czarnkowa” (fikcyjne za Kazimierza Wielkiego)
 „Kronika Wincentego zwanego Kadłubkiem” XIII w. (parta na fantastycznych zmyśleniach, opis zwycięskiej bitwy legendarnych władców polskich z Juliuszem Cezarem, Kadłubek chciał uświetnić naszą przeszłość narodową)
 „Kronika Jana Długosza” XV w. (opis dziejów państwa polskiego do XV wieku, opis konfliktu polsko-krzyżackiego)
14.3 KRONIKA GALLA ANONIMA
• Gall Anonim
 - żył na przełomie XI i XII w.
 Francuz, mnich z zakonu benedyktynów
 przebywał na dworze Bolesława Krzywoustego
 napisał tam kronikę na zamówienie

14.3.1 TREŚĆ
Dzieje państwa polskiego i jego władców. Celem i zamiarem było opisanie czynów króla Bolesława Krzywoustego. Przedstawił on najpierw dzieje jego przodków, całego rodu Piastów i czyny samego króla. Według niego Chrobry i Krzywousty to idealni władcy. Opisywał także wydarzenia militarne. 3 części: 1.historia początków państwa polskiego 2.czasy panowania Piastów 3.dzieje i chwała Bolesława Chrobrego. Kronika ta nie zawiera żadnych dat.
Utwór ten powstał na zamówienie dostojników. Miał nie tylko opisywać dzieje państwa polskiego, ale przede wszystkim wysławiać i wychwalać odważne i waleczne czyny królów polskich (Bolesława Krzywoustego) jako wzorców do naśladowania.
14.4 UTWORY O TEMATYCE MIŁOSNEJ
14.4.1 „TRISTAN I IZOLDA”
Tristan był synem króla Kornwalii. Jego rodzice zostali zabici podczas najazdu. Dotarł na wyspę króla Marka. Wysłał Tristana aby ten znalazł mu królową. W czasie powrotu Tristan i Izolda wypili napój miłosny i zakochali się w sobie. Spotykali się że sobą potajemnie. Kiedy król dowiedział się o tym skazał ich za to na śmierć. Oni uciekli i ukryli się w lesie. Po pewnym czasie Tristan oddał ją królowi a sam wyjechał z kraju. Po powrocie ciężko zachorował i umarł. Izoldę i Tristana pochowano obok siebie. Codziennie krzew wyrasta z grobu Tristana i przerasta do grobu Izoldy.

14.4.2 „HELOIZA I ABELARD”
Abelard był filozofem i teologiem francuskim. Mając 34 lata zakochał się w swojej uczennicy, nieletniej ale urodziwej Heloizie. Ona odwzajemniała jego uczucia. Kiedy zaszła w ciążę nie chciała aby ewentualne małżeństwo zniszczyło jego karierę. Ten jednak ożenił się z nią. Mieli syna. Kiedy wuj Heloizy dowiedział się o tym nasłał zbójców na Abelarda, którzy go pobili i wykastrowali.
Heloiza poszła to zakonu a Abelard został mnichem. Kochankowie pisali do siebie listy i wyznawali sobie miłość.
15. TYPY TEATRU ŚREDNIOWIECZNEGO
1. liturgiczny
- ściśle obrzędowy
2. misterium
- opowieści o tematyce religijnej (sceny ze Starego i Nowego Testamentu)
3. moralitet
- gatunek dramatyczny o charakterze dydaktyczno-alegorycznym
- pokazana walka dobra i zła o duszę człowieka
4. intermedia
- przerwy podczas sztuki nie związane z Biblią
16. WZORCE PARENETYCZNE
16.1.1 ASCETA
 żyje w ubóstwie
 przyjmuje pogardę i cierpienie z pokorą
 ucieka od sławy, rozgłosu
 modli się do Boga
 umartwia swoją duszę i ciało
 anonimowość
pokora

św. ALEKSY
Rozdał swój majątek i ruszył na wędrówkę po świecie. Cały czas spędzał na modlitwie, żebrał, inni ludzie go nie obchodzili. Chodziło mu o całkowitą anonimowość. Chciał aby nikt go nie znał i mógł całkowicie poświęcić się Bogu. Został uznany za świętego (Maryja zeszła z ołtarza i kazała klucznikowi wpuścić go do kościoła). Ponownie wyrzekł się sławy i powrócił do rodzinnego miasta i zamieszkał na schodach własnego domu. Po jego śmierci wszystkie dzwony w Rzymie zabiły.

16.1.2 ŚWIĘTY
św. FRANCISZEK
W Asyżu założył zakon franciszkanów. Rozdał swój majątek. Wędrował po kraju wygłaszając kazania, które nawoływały do miłości do bliźniego.

16.1.3 RYCERZ ŚREDNIOWIECZNY
 bogobojny
 odważny
 zawsze dotrzymywać słowa
 dbać o honor i sławę
 patriota
 uwielbienie Boga i poświęcenie dla obrony wiary
 wzorzec dydaktyczny
 zyskiwał władzę, stawał się godnym szacunku
 propagował postawę wygodną kościołowi
 kościół akceptował rycerzy, bowiem w nich upatrywał szerzenie chrześcijaństwa

16.1.4 WŁADCA DOSKONAŁY
 troszczy się o kraj i o poddanych
 dobry rycerz
 dobry chrześcijanin (miłosierny)
 sprawiedliwy i wyrozumiały
 bronił granic
 szybkość podejmowania trudnych decyzji
 dobro ogółu przedkłada nad dobro własne

16.1.5 PRZYCZYNY WYKREOWANIA TAKICH WZORCÓW OSOBOWYCH
 kościół zyskiwał władzę i wzbogacał się (bogaci ludzie chcąc zostać ascetami często oddawali swój majątek kościołowi)
 życie doczesne jest chwilowym, krótkim etapem życia ducha
 upokorzenie szło w parze ze zbawieniem
17. CECHY POETYKI
17.1 CECHY LITERATURY ŚREDNIOWIECZA
1. alegoryczność
2. plastyczność, zmysłowość
3. idealizacja świata
17.2 NAWIĄZANIA W LITERATURZE EPOK PÓŹNIEJSZYCH
„Bema pamięci żałobny rapsod”
Nie jest to realny opis pogrzebu:
 nie pasują rekwizyty
 nie pasują postaci
 przenośnie
 płaczki
Taki kondukt charakterystyczny był dla średniowiecza. Jest to pogrzeb stylizowany na pogrzeb rycerza.
Dał wyraz uwielbienia Bemowi, nadał mu cechy idealnego ruchu.
Opis dynamiczny oddziaływuje na zmysły.

• nazwy barw
 topory pobłękitniałe od nieba
 pozieleniałe wawrzynem
 czarne czeluście

• nazwy ruchu
 porównania do innych ruchów
 obraz dynamiczny

• nazwy dźwięku
 tłukące się naczynia
 plusk
 muzyka kościelna
 głos trąb

„Miniatura średniowieczna”
 dziwność językowa: najwyższy stopień przymiotników - abstrakcyjny
 wykreowanie obrazu idealnego: delikatny wspaniały
 brak smutku
(średniowiecze idealizowało świat)
18. NAWIĄZANIA DO NASTĘPNYCH EPOK
Wraz z zakończeniem epoki wartości jej nie znikają lecz istnieją dalej. Kultura nie istnieje tylko w jednym okresie literackim. Nawet gdy kierunek jest inny niż te, które dominują. Współczesna poetyka uznaje ascetyzm za ideę egoistyczną:
„Opowieść małżonki św. Aleksego”
Żona go kocha lecz nie rozumie. Ma mu za złe, że ją opuścił, zmarnował jej młodość, życie. Przez niego stała się brzydka, zgorzkniała, zimna. Ocenia ascetów jako pełnych chwały ale plugawych, żebraków. Gardzi, brzydzi się nimi.

Nawiązanie do honoru, sławy:
„Grażyna”
Grażyną kierował patriotyzm, poświęcenie dla honoru. Służy ojczyźnie nie Bogu. Walczy o chwałę swoją i swej rodziny.
„Konrad Wallenrod”

„Don Kichot”
Parodia etosu rycerskiego.

„Bema pamięci żałobny rapsod”
Zwłoki odziane są w pancerz. Są płaczki, oręż nie pasujący do danej epoki. Cechy średniowieczne. Stylizowany jest na rycerza doskonałego.
19. UZUPEŁNIENIE
19.1 SZTUKA
Malarstwo:
 Hans Merling „Wizja sądu ostatecznego”
 Albert Durer
 Hieronim Bosck
19.2 LITERATURA OBCA
 „Rycerze okrągłego stołu„
 „Pieśń o Nibelungach”
 Villon
 Dante Aligieri „Boska Komedia”  przełom epok
19.3 POJĘCIA
 hagiografia (żywoty świętych, idealizacja)
 apokryt (historia oparta na Biblii ale nie zawarta w kanonie)
 dramat liturgiczny (wpleciony w obrzęd mszy)
 memento mori (pamiętaj o śmierci)
 danse macabre (taniec śmierci; wszyscy są równi wobec śmierci, demokratyzm, galitaryzm)
 chansons de geste (pieśń o czynach)
 pareneza (wzorce osobowe)

#16 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 16 wrzesień 2005 - 09:35

RENESANS


20. RAMY CZASOWE
WŁOCHY
Początek: przełom XII i XIV w.
Koniec: XVI w.
EUROPA
Początek: XV w.
Koniec: XVI w.
21. PODSTAWOWE CECHY KULTURY RENESANSU
Epoka ta narodziła się we Włoszech w XIV wieku. Bogate mieszczaństwo przejmowało władzę w republikach włoskich. Wielkie rody skupiały w swoich pałacach uczonych, artystów i poetów. Ośrodkiem zainteresowania się uczonych i twórców stał się człowiek i jego doczesne sprawy. Chciano zjednoczyć kraj i przywrócić Italii rolę dawnego imperium Rzymskiego. Ponownie odkryto piękno starożytnej sztuki. Na rozwój renesansu, jako epoki w dziejach kultury europejskiej, złożyło się wiele czynników historycznych. Do głównych należy kryzys papiestwa i rozwój reformacji, rozbicie jedności cesarsko-papieskiej Europy oraz powstawanie, po okresie rozbicia feudalnego, zjednoczonych państw (m.in. Hiszpania, Francja, Szwajcaria, Polska).
21.1 NAZWY EPOKI
• Renesans
Nazwę epoce dał późniejszy włoski malarz, architekt i pisarz, Giorgio Vasari. Nazwa ta miała wyrażać przeciwstawienie nowej epoki czasom średniowiecza. Termin ten oznacza powrót do starożytności, do sztuki i filozofii antycznej oraz odrodzenie człowieka i kultury. Z początku używano tej nazwy w znaczeniu odrodzenia państwa na wzór starorzymski, później dotyczyło to też literatury, filozofii i ideałów antycznych. Później znaczyło to również odnowę i rozwój ludzkości.

• Odrodzenie
Z włoskiego renessaince. Odrodzenie literatury antycznej,ę ludzkości (renovatio hominis), przeszłości ,odnowienie,
podnoszenie się jej na wyższy poziom, odnowienie starożytności (renovatio antiquitais), odrodzenie przeszłości, dawnej wiedzy, kultury i sztuki antyku, programowo zapoczątkowane w XIV w.

• „Złoty wiek kultury polskiej”
Nazwa polskiego renesansu. Podobnie jak złoty wiek starożytności, odrodzenie polskie obfitowało w świetne wydarzenia w dziedzinie kultury i sztuki (architektura, malarstwo, muzyka, literatura).
21.2 PODSTAWOWE PRĄDY UMYSŁOWE I RELIGIJNE
21.2.1 HUMANIZM
Prąd światopoglądowy rozwijający tradycje antycznej wiedzy o człowieku jako o jednostce (psychika i wrażliwość). Dążył do rozwoju osobowości uznając wartość jego rozumu. Humaniści głosili potrzebę poznania i kształtowania indywidualnej, silnej jednostki ludzkiej. W myśl humanizmu człowiek jest wielce wartościowy, liczy się jego talent, liczy się każde odrębne istnienie. Poznawano przyrodę, piękno, patriotyzm. Był to antropocentryzm. Usytuowanie człowieka w centrum świata. Hasłem humanistów stało się zdanie Terencjusza: „Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce”

21.2.2 REFORMACJA
Oderwała ok. 1/3 Europy od kościoła katolickiego. Przyczyniła się ona do rozwoju tolerancji religijnej, rozkwitu kultur, języków i literatur narodowych. Sprzyjała kształtowaniu się stosunków wczesnokapitalistycznych i republikańskich teorii pochodzenia władzy. Za formalny jej początek uznaję się ogłoszenie 95-u tez Marcina Lutra. Powstały nowe prądy religijne. Reformacja była powodem wybuchu długoletnich wojen religijnych np. wojnę chłopską rozpętano w 1525 roku poprzez nietolerancję religijną. W roku 1529 - protest mniejszości luterańskiej w Spirze na sejmie. Rozbiły one wspólnotę wyznaniową Europy.

21.2.3 LUTERANIZM
(Niemcy, Skandynawia, Francja, Czechy, Węgry, Polska)
Twórcą był Marcin Luter. Istotne jest podejście wyznawców do Biblii. Głosili bowiem, że można ją interpretować indywidualnie, że należy tłumaczyć je na języki narodowe, że Kościół nie jest jedynym autorytetem rozumiejącym Biblię. Kościół na ziemi nie może dawać udzielenia rozgrzeszenia czyli uwolnienia ludzi od męk czyśćcowych czy piekielnych.

21.2.4 KALWINIZM
(Francja, Szwajcaria, Niderlandy)
Twórcą był Jan Kalwin. Kalwiniści głosili teorię predestynacji czyli wierzyli w przeznaczenie, w to, że każdy człowiek ma swój los zapisany w gwiazdach. Przeznaczone jest mu niebo lub piekło, a życie to realizacja ustalonego scenariusza. Propagowali ideał pracy i gromadzenie dóbr. Posiadanie to zasługa, a bezczynność to grzech.

21.2.5 ANGLIKANIZM
Nurt powstały w Anglii. Ruch ten powstał z natury politycznej i prywatnej. Henryk VIII chciał poślubić Annę Boleyn, a kościół katolicki zabraniał mu (odmowa rozwodu). Dlatego król Anglii sam mianował siebie zwierzchnikiem kościoła anglikańskiego i poślubił ukochaną, którą i tak skazał na ścięcie.

21.2.6 ARIANIE
Zwani też jako bracia polscy. Nurt ten rozwinął się w Polsce i był nurtem radykalnym bo głosił oprócz założeń religijnych również hasła społeczne. Arianie potępiali poddaństwo chłopów, głosili potrzebę wyrzeczenia się majątku. W połowie XVII wieku wygnano ich
21.3 KANON ZASAD POETYCKICH (CECHY ODRODZENIA)
 wyzwolenie się z ciemnoty
 interesowanie się jednostką ludzką (jako wartość, godne zainteresowania).
 powrót do wzorców kultury (sztuki obyczajów) antycznej - utwory Platona, Horacego itp.
 afirmacja życia
21.4 ZNACZENIE DRUKARZY
Znajomość dzieł sztuki renesansowej nie była tak powszechna jak dzieł literatury powielanych w wielu egzemplarzach i przez to łatwo dostępnych, zwłaszcza wobec wzrastającej konkurencji drukarni i obniżających się przez to cen. W RP liczba warsztatów drukarskich wzrastała od 1503 roku. Drukarnia stała się bronią i narzędziem ideologii, postępu, walki na pióra toczonej o istotne problemy (wiara i religia). Ograniczyło ono obieg rękopiśmiennej literatury.
22. INDYWIDUALNOŚCI RENESANSU POLSKIEGO I EUROPEJSKIEGO
22.1 DOKONANIA
22.1.1 DANTE ALIGHIERI (1265-1321)
„Boska komedia”
Obszerny poemat w stu pieśniach i podzielony na trzy części (Piekło, Czyściec, Raj). Dante podróżuje, a jego przewodnikiem jest Wergiliusz, potem przez raj prowadzi go Beatrycze czyli ziemska, doskonała kobieta uosabiająca piękno, dobroć, miłość, doskonała kobieta. Miłość do niej zbliża Dantego do Boga. W piekle widzi przestępców (również własnych wrogów politycznych), dusze cierpiące za grzechy, najpodlejsze występki, małostkowość, zdradę, fałszerstwo, obłudę, chciwość. Po przez zobrazowanie ludzkich męk chciał przestrzec przed grzeszeniem i ukazać konieczność wyrzeczenia się wojny. W czyśćcu skruszonych pokutników (są tu też jego przyjaciele). W raju są zjawy zażywające wiecznego szczęścia. Wędrówka ta jest o charakterze alegorycznym, ukazuje podniesienie się człowieka z grzechu i upadku po przez poznanie swoich win oraz pokutę ku świętości. Utwór napisany w średniowieczu. Pomysł wędrówki po zaświatach, wymowa moralizatorska utworu są zgodne z programem poezji średniowiecznej. Jednocześnie jednak w utworze przejawia się humanistyczna wiara w człowieka, troska o jego ludzkie potrzeby i prawo do szczęścia. Renesansową tendencją jest też to iż utwór napisany jest po włosku, a nie po łacinie. Obecność liczby 3 i wielokrotność liczby 10 (3 księgi i 100 pieśni) to symbole doskonałości w średniowieczu.

22.1.2 JAN BOCCACIO (1313 - 1375)
„Dekameron”
Zbiór stu nowel opowiadanych przez dziesięć dni w grupie siedmiu dam i trzech kawalerów, którzy schronili się na wsi uciekając z miasta przez zarazą. Opowiadają sobie historie znane im z autopsji. Głównym tematem ich historii jest miłość cielesna, zmysłowa i namiętność przedstawiona jako przyjemność i dobro. Nowele Boccaccia ukazują życie we wszystkich jej przejawach, są to humor, ironia, troska, wzruszenie. Jest też erotyzm, zbrodnia, poświęcenie, chciwość, cnota.

22.1.3 FRANCISZEK PETRARKA (1304 - 1375)
„Sonety do Laury”
Cykl ten składa się z około 317 utworów napisanych po włosku. Prezentuje tu poezję miłosną - erotyki. Są to jej początki. W sonetach tych stara się on opisać miłość, uczucie doczesne, zajmuje się własnymi uczuciami, analizuje swoją psychikę. Jest szczery i spontaniczny. Opisuje kobietę ziemską czyli ideał doskonałości i piękna. Zauważa harmonię jej ciała i ducha. Autor dzieł naukowych, poświęconych kulturze starożytnego Rzymu.

22.1.4 MICHAŁ MONTAIGNE (1533 - 1592)
„Próby”
Zbiór luźnych przemyśleń o życiu (charakter autobiograficzny). Był inspirowany przez starożytnych filozofów. Dzieło to stanowi główny dokument literatury renesansowego sceptycyzmu powiązanego z hedonizmem i stoicyzmem. Ma ona charakter antropocentryczny. Występuje tu afirmacja niezależności i swobodnego rozwoju jednostki. Montaigne głosił tolerancję religijną, racjonalizmu i relatywizmu etycznego oraz uznania naturalnego rozumu ludzkiego za instancję rozstrzygającą. Zajmował on postawę laicką.

22.1.5 FRANCISZEK RABELAIS (1494 - 1553)
Francuzki pisarz i humanista, a z zawodu lekarz.
„Gargantua i Pantagruel”
Fantastyczno-satyryczna epopeja. Propagował on swobodny i wszechstronny rozwój człowieka zgodnie z prawami i wymogami natury. W dziele swym zawarł obraz współczesnego mu społeczeństwa, ostro wyszydzając przestarzałe instytucje feudalne. Niezwykłe bogactwo wyobraźni, rubaszny humor przechodzący w groteskę i parodię, realizm i często dosadność opisów, wielka swoboda słowotwórcza stanowią o walorach artystycznych dzieła.

22.1.6 ERAZM Z ROTTERDAMU [GERHARD GERHARDS] (1469 - 1536)
Był to holenderski filolog, filozof, literat, teolog i pedagog. Był też czołowym humanistą renesansu. Piętnował nadużycia duchownych (korupcja, handel relikwiami itp.). Głosił umiłowanie wolności, prostoty i pokoju. Zabiegał o pogłębienie duchowej więzi z Jezusem Chrystusem przez modlitwę i dobre uczynki. Nie przystąpił do reformacji i polemizował z Marcinem Lutrem broniąc wolności woli ludzkiej i wartości uczynków człowieka. Wywarł duży wpływ na umysły swej epoki (również w Polsce). „Korespondencja Erazma z Polakami”, „List do króla Zygmunta I”, „Podręcznik żołnierza Chrystusowego”.

22.1.7 TOMASZ MORE (1478-1535)
„Utopia”
Angielski mąż stanu i pisarz polityczny. Reprezentował idee społeczno-polityczne i filozofie. Przedstawił obraz państwa idealnego i systemu społecznego. Został oskarżony o zdradę i osadzony w więzieniu gdzie pisał listy. Skazany na śmierć. Wyrok wykonano.

22.1.8 WILLIAM SZEKSPIR (1564-1616)
Wybitny dramaturg angielski uchodzący za twórcę nowożytnego teatru. Był aktorem, dramaturgiem aż stał się dyrektorem. Gdy się wzbogacił stworzył grupę teatralną „The Globe”. Odgrywała ona jego sztuki. Napisał ich około 37.
 komedie
„Sen Nocy Letniej”, „Wieczór trzech króli”, „Jak wam się podoba”
 kroniki
„Juliusz Cezar”, „Ryszard III”
 tragedie
„Romeo i Julia”, „Hamlet”, „Otello”, „Król Lear”, „Makbet”
W komediach opisywał uroki życia i piękno przyrody. Głosił wiarę w człowieka i jego wartości w zwycięstwo dobra i sprawiedliwości. Podłożem zmiany nastroju w tragediach stała się obserwacja rzeczywistości, która ostudziła wiarę w ludzi, tragiczne zawiłości ludzkiego losu, zwątpienie w możliwość urzeczywistnienia pięknych ideałów. Tak więc w wielkich tragediach ukazywał dramatyczne ludzkie przeżycia:
 „Makbet” - żądza władzy, ambicje.
 „Romeo i Julia” - miłość nieszczęśliwych kochanków
 „Hamlet” - tragizm życia człowieka o pięknej niepospolitej duszy
 „Otello” - okrutna siła niszczycielskiej namiętności jaką jest zazdrość.

Cechy dramaturgii Szekspira:
1. mistrzostwo w kreśleniu charakteru człowieka (dramat psychologiczny) i miotających nim sprzecznych uczuć (dramat ludzkich namiętności).
2. nastrój grozy i niesamowitości (sceny wizyjne i fantastyczne).
3. zerwanie z trzema jednościami
4. rezygnacja z chóru
5. sceny zbiorowe
6. w tle akcji przyroda (zjawiska atmosferyczne potęgujące nastrój)
7. swobodna i umowna inscenizacja
8. odejście od zasady decorum
9. język patetyczny pełen ozdób retorycznych, ale również zindywidualizowany. Dostosowany do postaci. Bogactwo mowy potocznej, regionalizmy, przysłowia, celne powiedzenia.

22.1.9 MIGUEL CERVANTES (1547-1616)
Hiszpański pisarz, twórca nowożytnej powieści europejskiej. Autor „Don Kichota”. Napisał około 20 utworów dramatycznych, wystawianych przez trupy aktorskie. Wydał w jednym tomie 8 komedii wzorowanych na dramaturgii Lopego de Vega i tyleż intermediów (scenki obyczajowe) stanowiącą najwartościowszą część jego dzieł.

„Don Kichot”
Parodia średniowiecznej powieści rycerskiej. Krytykuje jednocześnie społeczeństwo hiszpańskie. Don Kichot i jego giermek Sancho Pansa to symboliczne postacie o walorach ogólnoludzkich.
22.2 PREKURSORZY IDEI HUMANIZMU W POLSCE
22.2.1 KONRAD CELTIS
 niemiec, humanista
 znalazł się w Akademii Krakowskiej
 założył towarzystwo Humanistyczne
 pisał ody, elegie, epigramaty
 posługiwał się klasyczną łaciną

22.2.2 FILIP BUONACCORSI (KALLIMACH)
 prześladowany przez papiestwo Włoch
 wykształcony, znał łacinę i posługiwał się nią
 nauczyciel synów Kazimierza Jagielończyka oraz doradca Jana Olbrachta
 pisał elegie i epigramaty
22.3 WIELCY POLACY I ICH WKŁAD
22.3.1 MIKOŁAJ REJ
 ojciec polskiej literatury pięknej
 pisał dzieła oryginalne, ukazujące obraz życia narodu, w Renesansie Naród to szlachta i ludzie z wyższych warstw społecznych
 pierwszy świecki autor
 miał oryginalny styl i pisarski język, który przypominał język mówiony
 był gawędziarzem
 chciał po przez swoje utwory stworzyć dla szlachty szkołę
 mówił jak żyć i postępować
 realistycznie opisał obyczajowość
 pierwszy wprowadził do literatury chłopa i to wypowiadającego i krytykującego wyższe stany
 słynne są jego słowa „Polacy nie gęsi i swój język mają”
 twórca piszący po polsku, samouk
 zostawił po sobie duży dorobek, pisał dużo i szybko bez zbytniej pieczołowitości  dlatego jego styl określa się jako mało wypracowany.

22.3.2 JAN KOCHANOWSKI
 najwybitniejszy twórca renesansu
 dbał o swój styl, formę uprawianych gatunków, artyzm języka i wszechstronną wiedzę
 znał łacinę, grekę, hebrajski
 studiował epokę starożytną (filozofię i sztukę)
 znał dzieła Erazma z Rotterdamu i innych mu współczesnych twórców
 nawiązywał do antyku min. w gatunkach literackich (pieśni, fraszki, dramat klasyczny, elegie)
 propagował starożytne filozofie i odwoływał się do twórczości Horacego
 podejmował motywy mitologii i literatury greckiej
 przetłumaczył psalmy Starego Testamentu (Psałterz Dawidów)
 uważał, że świat to jedna harmonia
 widział wielkie wartości natury i wsi
 wielbi człowieka
 głosi epikureizm i stoicyzm.
23. LITERATURA POLITYCZNA XVI STULECIA
23.1 OBRAZ ZANIEDBAŃ SPRAW PUBLICZNYCH I WIZJA NAPRAWY
23.1.1 „O POPRAWIE RZECZYPOSPOLITEJ” ANDRZEJ FRYCZ-MODRZEWSKI (DIAGNOZA)
Dzieło to nawiązuje do myśli Arystotelesa i Cycerona i związane jest z ówczesną myślą społeczno-polityczną zapoczątkowaną przez Erazma z Rotterdamu. Traktat ten wynika z obserwacji sytuacji w Polsce, stosunków politycznych, społecznych, ekonomicznych i religijnych w niej panujących. Jest to pięcioksięgowy traktat polityczny. Moraczewski uważał, że są trzy wyznaczniki prawidłowego państwa:
 uczciwe zwyczaje
 srogie, ale sprawiedliwe sądownictwo
 biegłość w sztuce wojennej

• KSIĘGA I [o obyczajach]
Jest to traktat o uczciwości i rozumie, który ma wspomagać działanie każdego człowieka. Mówi też o sprawiedliwości; wszyscy są równi. Za najwyższą cnotę uznaje on rozum (humanista). Zlikwidowanie żebractwa przez przytułki. Żąda opieki nad starcami i kalekami. Postuluje o ograniczenie wywozu zagranicę zboża, aby nie było głodu w kraju. Pragnie wprowadzenia urzędu czuwającego nad jakością i ceną towarów. Należy kultywować tradycje i obyczaje każdego narodu.

• KSIĘGA III
Potępia on wojnę i uważa, że walczyć można tylko w obronie. Krytykuje wydarzenia wojenne (śmierć, cierpienie). Spory należy rozstrzygać pokojowo - dyplomatycznie. Wojny są wywołane przez władców, którzy chcą dać ujście zapędom przywódczym. Wojna sprawiedliwa w obronie honoru, granic i statusu narodu, a nie wojna zaborcza. Jest ona przyczyną kalectwa fizycznego i psychicznego. To prości ludzie cierpią, a nie władcy, którzy je wywołują.

• KSIĘGA IV
Nawołanie do reformy kościoła. Duchowieństwo zasługuje na krytykę. Powinno propagować wartości duchowe i moralne, a nie zabiegać o doczesność, jednocześnie pragnąc władzy.

• KSIĘGA V
Krytyka ludzi nie pragnących wykształcenia i źle traktujących nauczycieli. Pieniądze zamiast wydawać na zabawy i stroje należy wydać na naukę. Korzyści płyną też dla państwa i religii. Nauczycielami nie powinni być księża lecz ludzie świeccy. Uczący w duchu wiary. Łączenie moralności i wykształcenia intelektualnego.

23.1.2 „PIEŚŃ O SPUSTOSZENIU PODOLA” JAN KOCHANOWSKI
Jest to V pieśń. Ma ona charakter patriotyczny. Po ucieczce Henryka Walezego Podole łupią Tatarzy. Nazywa ich zbójcami. Jednocześnie zachęca Polaków do walki. Boleje nad porwaniami. Jest oburzony zachowaniem się Polaków. Poddali się oni niemal bez walki. Zwyciężyli ich innowiercy, koczownicy, nie godni Polaków. Wstydzi się za nich, że doprowadzili do takiej hańby. Jest oburzony obojętnością szlachty, brakiem zainteresowania, apatii, bezwolnością Polaków wobec psów tureckich. Proponuje im walkę, by płacili na wojsko, na broń, by walczyli. Uważa, że należy opodatkować szlachtę i zorganizować stałą doborową armię. Kochanowski chce by walczył cały naród. Żąda patriotyzmu. O jego oburzeniu świadczy ironiczne zakończenie iż Polak jest głupi przed i po szkodzie. Mimo szkody nie starają się oni naprawić błędu. Nie uczą się na nich. Nie dbają o ojczyznę, a o prywatę. Nie wyciągają z tragedii wniosków. Nie umieją ustrzec się przed podobną sytuacją w przyszłości.

23.1.3 „ODPRAWA POSŁÓW GRECKICH”
Akcja tej tragedii rozgrywa się w starożytnej Troi lecz problem jest aktualny w czasach Kochanowskiego. Dylemat bohaterów dramatu: czy oddać Helenę posłom i uchronić ojczyznę od wojny czy pozostawić ją w Troi według życzenia królewicza, a ojczyznę narazić na wojnę. Staje się to uniwersalnym problemem przedstawiania interesów prywatnych ponad sprawy kraju. Antenor (patriota, Iketaon (poseł przekupny). Troja to alegoria Polski, świadczy o tym podobny w Troi Kochanowskiego ustrój jak w szesnastowiecznej Rzeczypospolitej , podobieństwo Rady Królewskiej do Sejmu i analogia w obradach tych ciał. Pouczenie polskich rządzących. Władcy otrzymali władzę od Boga , a to pociąga za sobą odpowiedzialność. Mają dbać o swoich poddanych. Poddani zaś muszą umacniać państwo umysłem, szlachetnością i mądrością. Trwałość i potęga państwa zależy od poszanowania prawa i przez rządzących jak i poddanych.

23.1.4 „NA SOKOLSKIE MOGIŁY”
Jest to krótki utwór o patriotycznym wyrazie. Przesłanie jego jest następujące: Nie ma nic ponad ojczyznę, człowiek powinien nawet z radością umierać za nią.

23.1.5 „KAZANIA SEJMOWE” PIOTR SKARGA
Polska w XVI wieku nie miała potężnej armii i systemu prawnego ani mocnego skarbu. Wśród szlachty szerzyła się anarchia. Nie którzy chcieli uzdrowić tę sytuację po przez odwołanie się do sumienia i przekonań szlachty. Piotr Skarga był doradcą króla i kaznodzieją królewskim. Chciał on poprawić sytuację poprzez jedność wiary. Chciał wzmocnić władzę centralną. Według niego Polska cierpiała na pewne choroby:
 nieżyczliwość i chciwość - brak patriotyzmu
 niezgody sąsiedzkie
 naruszenie jedności katolickiej
 osłabienie władzy i dostojności królewskiej
 niesprawiedliwe prawa
 grzechy i jawne złości
W KAZANIU II porównuje on kraj do matki i tonącego okrętu. Na tym okręcie wszyscy dbają tylko o siebie, tak jak w Polsce. Poprzez brak współpracy gubią się, a należy uratować „okręt” czyli Polskę by uratować siebie. Ten kraj (matka) jest chora, a mimo to oddała wszystko dzieciom, a one są niewdzięczne. Matkę trzeba szanować bo ona nas chroni. Miłość do ojczyzny powinna być szczera, prosto z serca, bezinteresowna. Ojczyzna też dała swym dzieciom wszystko bezinteresownie.
Skarga zaleca podnieść rangę Senatu oraz umocnić centralną władzę. Szlachtę zaś poddać krytyce. Kazanie VIII pokazuje tą anarchię, bałagan, niesprawiedliwość w kraju w którym szlachta może grabić, łupić i mordować. W „Kazaniach” zawarty został patriotyzm wraz z szacunkiem dla ojczyzny. Chęć pokierowania narodem i wskazania mu właściwej drogi.
23.2 PREZENTACJA FEUDALNYCH STOSUNKÓW NA WSI
„KRÓTKA ROZPRAWA MIĘDZY TRZEMA OSOBAMI” MIKOŁAJ REJ
Utwór ten to rozmowa przedstawicieli trzech stanów przebywających na wsi: jej właściciela, proboszcza i wójta. Pan gromi Plebana za nadużycia duchowieństwa, jego chciwość i rozpustę. Zauważa, że księża nie wykonują swoich obowiązków, nadużywają alkoholu, nakładają opłaty. Pleban wytyka Panu złe funkcjonowanie instytucji szlacheckich, zwłaszcza sądownictwa oraz przekupywanie posłów na sejm, brak troski o sprawy ojczyzny. Wójt zaś czuje się „straszno” w tej rozmowie dochodzi do wniosku, że duchowieństwo i szlachta porozumieją się, „a nam prostym zawsze nędza”, chłop bowiem ponosi największe ciężary na rzecz państwa, płaci podatki i narażony jest na rabunki żołnierskie, a nie posiada prawa obywatelskich.
Utwór ten to krytyka sądownictwa, systemu obronnego, niedoli chłopów, ciężarów szlacheckich na rzecz kościoła. Narzekanie na władców, Senat i króla są pełne aluzji.

• Pleban
Źle odprawia msze, na niej każdy robi co chce, brak wiary, nie zachęca ludzi do wiary, msze są nieregularne, spiera się z Panem, ale to chłopu jest źle. Jest tłusty, a powinien być ubogi, dba o pieniądze, pijaństwo, obżarstwo, próżniactwo, lenistwo, nie wypełnia obowiązków, niesprawiedliwy

• Pan
Wykorzystuje chłopów, prywata przed ojczyznę, zabiega o urzędy, szlachta nie płaci daniny. Podejmuje nie słuszne i nie przemyślane decyzje. Jest przekupny i bierze łapówki - zaniedbuje obowiązki na sejmie.
Jest obraz antagonizmów społecznych. Duchowieństwo walczące o władzę i bogactwo ze szlachtą.

ANDRZEJ FRYCZ-MODRZEWSKI „ŁASKI, ALBO O KARZE ZA MĘŻOBÓJSTWO” ; „O POPRAWIE...”
Modrzewski zastanawia się czy karać za mężobójstwo grzywną czy śmiercią. Za karą grzywny przemawiają następujące argumenty:
- rodzina zmarłego uzyska finansową rekompensatę
- skoro zginął jeden obywatel to drugi musi żyć by służyć RP i wynagrodzić swój błąd
- należy mieć na względzie zasługi stanu szlacheckiego
KSIĘGA II
Opisana jest sytuacja gdy plebeusz i szlachcic pobili szlachcica, który zmarł. Plebeusz stracił głowę, a szlachcic nie zapłacił nic. Autor wyraża się z niechęcią o niesprawiedliwym prawie, ludzie nie mogą być szlachetni, szczęśliwi i spokojni. Każdy człowiek powinien być sądzony ze względu na winę. Żąda równouprawnienia wobec prawa i sądu.

„ŻEŃCY” SZYMON SZYMONOWIC
Obraz pracujących w polu żeńców. W trakcie pracy rozmawiają trzy osoby Oluchna, Pietrucha, Starosta. Oluchna i Pietrucha narzekają na ciężar pracy i okrucieństwo Starosty, który nahajką pogania pracujących. Pieśń będąca oskarżeniem, przekleństwem pod adresem Starosty. Jednak złorzeczy mu gdy ten jest daleko. Gdy ten nadchodzi to dziewczyna śpiewa pieśń pochlebną, życzliwą co chroni Pietruchę przed biciem. Przedstawienie konfliktu między Panem i chłopem, który jest całkowicie zależny, ubezwłasnowolniony, podległy Panu. Jedyną pociechą chłopów były żarty i pieśni. Życie na wsi przedstawione zostało bez upiększeń i poetyckiej dowolności. Jest to obraz okrutnych stosunków na wsi. Ukazują trud pracy w polu, dają obraz zwyczajów. Pokazują charakter „dyscypliny” i nadzorców. Utwór oskarża niesprawiedliwość ówczesnych stosunków społecznych i okrucieństwo pilnujących.
24. OBYCZAJOWOŚĆ POLSKI XVI WIEKU
24.1 WIEŚ I JEJ UROKI
JAN KOCHANOWSKI
Są to fraszki Czarnoleskie w których poeta zawarł pochwałę spokojnego, szczęśliwego życia na wsi, gdzie zaistniały odpowiednie warunki do uprawiania twórczości poetyckiej, a czarnoleska lipa urosła do rangi symboli.

„Na lipę”
Poeta wyznał, że w jej dobroczynnym cieniu chronił się chętnie, tu bowiem nie dochodziły promienie słoneczne nawet w południe, w największy upał. Znajdował ukojenie w powiewie wiatru i śpiewie ptaków. Pochwała odpoczynku, wiejskiego życia. Fraszka o charakterze pochwalnym. Fraszka przedstawia idylliczną naturę arkadyjską, która dostarcza człowiekowi różnych pożytków, zaś życie zgodne z nią daje ludziom ukojenie, beztroskie bytowanie i szczęście.

„Na dom w Czarnolesie”
Charakterystyka podstawowych ideałów życiowych człowieka renesansu. Są to przede wszystkim czyste sumienie, zdrowie, życzliwość ludzka i skromność obyczajów. Dom ten jawi się jako arkadia spokoju i radości.

„Pieśń świętojańska o sobótce”
Utwór liryczny o charakterze sielankowym. Składa się z krótkiego wstępu, opisującego obchody Sobótki na wsi w wieczór Świętojański. Potem następuje pieśni dwunastu panien. Obok nuty miłosnej, w pieśniach poszczególnych panien brzmi pochwała życia na wsi, znana z utworu Reja „Żywot człowieka poczciwego”.

Panna XII
Pochwała wsi gdzie ludzie żyją bezpiecznie i spokojnie. Ci co żyją w miastach, na dworze lub są marynarzami to narażają się na niebezpieczeństwo. Na wsi człowiek spokojnie zajmuje się swoim polem. Uczciwie zaopatruje rodzinę i zajmuje się dobytkiem. Dobytek gospodarzowi przynosi pożytek. Wokoło śpiewają ptaki. Skrzętna gospodyni krząta się i pomaga mężowi, a dobrobyt pomaga uniknąć awantur. Dzieci uczą się życia skromnego i umiarkowanego.

MIKOŁAJ REJ
„Mnich”
Rej otwarcie krytykuje mnichów (bestie, wyzyskiwacze, próżniacy). Porównuje ich do starych diabłów, szalonych i bezdusznych ludzi, którym bark wiary, nauki i bogobojności. Naśmiewa się z ludzi, którzy uważają kleryków za świętych, bogacili się. Tych nazywa największymi szaleńcami.

„Pleban pieska na cmentarzu pochował”
Rej wskazuje na chciwość duchowieństwa. Krytycznie ocenia postawę biskupa, który za pieniądze uznał psa za chrześcijanina. Wskazuje to też na przewrotność ludzi - czasem nie chcą pochować ludzi na cmentarzu, ale chowają psa - zwierzę. A łakomy na pieniądze biskup „uwierzył” w historyjkę plebana aby zgarnąć dukaty.

„Baba co w pasyją płakała”
Poeta naśmiewa się z księdza i baby, która płacze podczas wielkopostnego nabożeństwa. Kobieta płacze bo głos księdza przypomina jej głos ukochanego osiołka, który zdechł. Docina, śmieje się z księdza (zapewne bardzo grubego) przypominającego grubego osiołka, spasionego i zadbanego. Jest to też przytyk do wartości księży i ich zawziętości, w myśl przysłowia „Uparty jak osioł”.

„Żywot człowieka poczciwego”
W utworze tym zauważamy, że nie obca jest Rejowi reguła „Złotego środka” czyli życia zgodnie z naturą, umiejętność cieszenia się życiem. Człowiek poczciwy według Reja powinien osiąść wraz z rodziną w cichym wiejskim majątku, bo celem ziemianina jest praca na własnym wiejskim gospodarstwie. Życie toczyć się powinno tu zgodnie z naturą. Człowiek powinien podporządkować się rytmowi przyrody, zmienności pór roku i wynikającym z nich obowiązkom. (patrz także punkt 25.1)

„Krótka rozprawa...”
Stosunki panujące na wsi - patrz punkt 23.2

SZYMON SZYMONOWIC
„Żeńcy”
Szymonowic prezentuje wieś dwojako: przynoszącą bogactwo i swobodną staroście (ekonomowi) oraz ciężką pracę i niedolę robotników i chłopów. Chłop zależny jest bowiem od starosty. Musi go słuchać (ile pracować, kiedy jeść, co mówić). Starosta ma pełną swobodę, pełnię władzy nad chłopem bo sprzyja mu prawo i siła (bogactwo i bicz). Chłop pańszczyźniany, robotnik folwarczny lub rolnik ma ciężkie życie, pełne cierpienia. Zależny jest od pana, który jest surowy, ostry i nie żałuje bata czy korbacza. Chłop żyje w ciągłym strachu, by nie powiedzieć czy nie zrobić czegoś co rozgniewało by pana. Chłop nie pracuje w zgodzie z prawami natury lecz prawami ustanowionymi przez Pana.
Sielanka realistyczna („Żeńcy”) ukazuje prawdziwe oblicze wsi i warunki życia chłopa wraz ze wszystkimi jego wadami i ciężarem jakie ono nakłada. Nie ukazuje zgodnie z konwencją renesansu życia pięknego, zgodnie z naturą, bez trosk i cierpień, brak afirmacji życia, będącej podstawową cechą utworów renesansowych. Realistyczna, prawdziwa rzeczywistość, obraz wsi, obdarty ze wszystkich złudzeń i wyobrażeń o lekkim i przyjemnym życiu na wsi.
24.2 OBLICZE SZLACHTY XVI WIEKU
„O POPRAWIE RZECZY POSPOLITEJ” FRYCZ-MODRZEWSKI
• KSIĘGA I [o obyczajach]
Jest to traktat o uczciwości i rozumie, który ma wspomagać działanie każdego człowieka. Mówi też o sprawiedliwości; wszyscy są równi. Za najwyższą cnotę uznaje on rozum (humanista). Zlikwidowanie żebractwa przez przytułki. Żąda opieki nad starcami i kalekami. Postuluje o ograniczenie wywozu zagranicę zboża, aby nie było głodu w kraju. Pragnie wprowadzenia urzędu czuwającego nad jakością i ceną towarów. Należy kultywować tradycje i obyczaje każdego narodu

• KSIĘGA IV
Nawołanie do reformy kościoła. Duchowieństwo zasługuje na krytykę. Powinno propagować wartości duchowe i moralne, a nie zabiegać o doczesność, jednocześnie pragnąc władzy.

• KSIĘGA V
Krytyka ludzi nie pragnących wykształcenia i źle traktujących nauczycieli. Pieniądze zamiast wydawać na zabawy i stroje należy wydać na naukę. Korzyści płyną też dla państwa i religii. Nauczycielami nie powinni być księża lecz ludzie świeccy. Uczący w duchu wiary. Łączenie moralności i wykształcenia intelektualnego.

FRASZKI I PIEŚNI JANA KOCHANOWSKIEGO
„O Kapelanie”
Dowcipna anegdota o kapelanie, który na wymówkę królowej, że zaspał i późno wyszedł na mszę, tłumaczył się, że wogóle nie spał tej nocy. Kochanowski naśmiewa się z kościoła i z duchownych rozpustnych, pijących i nie spełniających swoich obowiązków.

„O Kaznodzieji”
Mowa o duchownych, którzy prawią kazania, ale się do nich nie stosują. Grzeszą, ale potępiają na ambonie grzeszników. Są źli i przewrotni.

„O Doktorze Hiszpanie”
Opowiada ona anegdotę o prawniku królewskim Rozjuszu, który wymknął się z grona zabawiających się kielichem kompanów, jednak towarzysze zabawy wywarzyli zamknięte drzwi jego pokoju i zaczęli przepijać do niego tak, że następnego dnia się dziwił: „Szedłem spać trzeźwo, a wstaję pijany”.

„Pieśń o spustoszeniu Podola”
Patrz punkt 23.1.2

„Odprawa posłów greckich”
Symbolem szlachty jest na przykład Aleksander. Samolubny egoista, uciekający w swych niecnych czynach do szantażu i przekupstwa. Ludzie żyjący w zbytku, przepychu. Zepsuta i zdegenerowana młodzież to przyszłość narodu. Młodzi ludzie mają albo mądrość albo bogactwo. Te dwie sprawy nie łączą się nigdy. (patrz także w punkcie 23.1.3)
25. CZŁOWIEK RENESANSU I JEGO SPRAWY
25.1 WZORCE OSOBOWE OKRESU ODRODZENIA
„ŻYWOT CZŁOWIEKA POCZCIWEGO” MIKOŁAJ REJ
Jest to utwór parenetyczny czyli propagujący pewien typ osobowości, który ma być wzorem cnót dla czytelników współczesnych autorowi. W tym przypadku ideałem jest szlachcic, właściciel dóbr ziemskich, wiodący prawy i spokojny tryb życia. Rej podaje wiele pouczeń jak wychowywać młodego człowieka. Autor kładzie nacisk na wiek dojrzały. Według niego szlachectwo to nie tylko powód do chwały i wyróżnienie, ale obowiązek, który nakłada człowiekowi herb , powinność wobec ojczyzny i szereg cnót. Rej pokazuje to prezentując też scenki negatywne. Wyśmiewa naśladowców obcej mody, pretensjonalność i snobizm szlachciców zapatrzonych na inne kraje. Proponuje on szlachcicowi spokojny tryb życia w posiadłości wiejskiej, korzystanie z wszelkich dóbr, jakie przynoszą kolejne pory roku (zbiór owoców jesienią, rybołóstwo, a zimą polowania...). Rej nie stroni od analizowania kwestii życia człowieka (dobór małżonków, praca, rozrywka, obowiązki obywatelskie). Poczciwy ziemianin prowadzi pogodny tryb życia, nie boi się starości ani śmierci. [stoicyzm - spokój, umiar, cnotliwe życie w zgodzie z naturą i rozumem, rozplanowanie bez zbytnich namiętności][epikureizm: nie zakazuje on pełnego korzystania z dóbr natury i wsi, namawia do czerpania rozrywek, przyjemności wynikające z życia zapobiegliwego i gospodarnego człowieka poczciwego.

• KSIĘGA I
Opowiada o młodości, kładzie nacisk na wychowanie, moralność i obyczajowość. Nie mówi o nauce. Zabawy, ćwiczenia cielesne. Po dzieciństwie może znaleźć się na możnym dworze (uczyć się) lub iść do wojska będzie ono go uczyło pożytecznych zachowań (oszczędność, rzemiosło rycerskie, cierpliwość, pokora wobec niewygodności, życie towarzyskie). Następnie powinien wrócić do domu, ożenić się i wieść życie rodzinne.

• KSIĘGA II
Szlachcic powinien być cnotliwy. Szlachectwo bowiem zależy od życia, a nie od urodzenia. Nie należy być pysznym, egoistycznym i trzeba dbać o wartości moralne. Na wszystko jest czas i miejsce. Życie ma być zgodne z rytmem natury. Natura wyznacza kolejność prac gospodarczych. Kontakt z naturą doskonali estetyczność i moralność.

• KSIĘGA III
Suma rozważań nad dostojeństwem, powagą wieku starczego. który otoczony jest czcią, szacunkiem, miłością, jest autorytetem i doradcą.
25.2 IDEAŁY ŻYCIOWE KOCHANOWSKIEGO WYRAŻONE W JEGO FRASZKACH I PIEŚNIACH
„Stateczny umysł...”
Przestrzega przed popadaniem w skrajność, dystans przed szczęściem i nieszczęściem. Należy cieszy się życiem i nie myśleć o śmierci, która dopadnie każdego. Należy spędzać dni wesoło i pogodnie. Człowiek powinien pozostawić coś po sobie potomnym. Jest to antyczny stosunek do życia.

„Patrzaj jako śnieg po górach się bieli...”
Refleksja nad przemijającym życiem. Nie należy poddawać się losowi, przeciwstawić się nieszczęściu. Jeśli człowiek sam sobie pomaga to Bóg go chroni. Ukazanie nie trwałości ludzkich dokonań i życia. Należy pogodnie, śmiało i z wiarą w dobro iść przez życie. Doceniać w jego wartości.

„Nie wierz fortunie...”
Ostrzeżenie o zmienności losu. W jednej chwili można stracić wszystko. Przestroga przed fałszywymi przyjaciółmi, których obchodzą pieniądze przyjaciela. Krytyka ludzi pieszczących się z bogactwem. Największym skarbem jest cnota, która nie zależy od losu. Uznawanie wartości życia, dobroci, mądrości, szlachetności.

„Nie porzucaj nadzieje...”
Ukazanie chwiejności i nie stabilności losu. Nie należy się jednak poddawać, bo kieruje nami Bóg i Fortuna. Należy mieć nadzieję na lepsze jutro, cieszyć się życiem - afirmacja życia. Los jest zmienny, można wszystko stracić lub wszystko zyskać. Przemija to co dobre i to co złe. Umiar we wszystkim. Rozumnie i pokornie przyjmować to co jest nam przeznaczone.

„Miło szaleć, kiedy czas po temu...”
Należy korzystać z życia, wolną chwilę przeznaczyć na zabawę, ale należy zachować umiar, bo nie zawsze jest na to odpowiedni czas i miejsce. Uznaje wartość jedzenia, picia i tańca. Nawołuje do zabawy, cieszenia się życiem, do zapomnienia o różnicach stanowych. Należy poświęcić się całkowicie zabawie. Człowiek jest panem chwili, a o przyszłości decyduje Bóg. Radość z życia. Przy zabawie należy zapomnieć o waśniach i sporach.

„O żywocie ludzkim”
Fraszka ta mówi o przemijalności ludzkiego istnienia i ludzkich spraw. Treść nawiązuje do filozofii stoickiej. Daremność walki z Fortuną z ludzkim losem. Nieubłagalne przemijanie życia jest nieodłączną cechą ludzkiej egzystencji.

„Na lipę”
Ukazana jest tu zaduma nad urokami świata i piękna przyrody, pochwała odpoczynku na łonie natury. Arkadyjska natura dostarcza człowiekowi różnych pożytków. Daje ludziom ukojenie, beztroskie bytowanie i szczęście.

„Do gór i lasów”
Znajdujemy tu humanistyczną akceptację życia i świata oraz pochwałę Carpe diem. „Dalej co będzie? Srebrne w głowie nici, a ja z tym trzymam, to co w czas uchwyci.

„O doktorze hiszpanie”
Omówione - biesiady

„O miłości”
Ukazuje on potęgę miłości. Miłość jako uczucie nadające sens ludzkiemu życiu. Oraz miłość jako flirt, gra miłosna, pełna renesansowego humoru i radości życia.

„Ku muzom”
Pragnie przetrwać w pamięci potomnych.
25.3 POETA DOCTUS W TWÓRCZOŚCI K.JANICKIEGO I J.KOCHANOWSKIEGO
Klemens Janicki był mecenasem i finansistą. Nie czerpał z tego korzyści. W „Elegii o sobie samym do potomności” ukazuje on swoją biografię. Wspomina ludzi, nauczycieli, ojca, lekarza, poetów starożytnych, Zygmunta Starego, Atenę i Piotra Kmitę. Jest wdzięczny za pomoc, szanuje ich, odnosi się do nich z ufnością i ciepłem. Są jego dobroczyńcami. Szanował siebie i był świadom swojego talentu. Widzimy tu typową postawę renesansowych twórców. Szacunek do siebie jako człowieka, do własnego talentu, poczucie indywidualności i mocy twórczej
 humanista - artysta
 głód wiedzy
 satysfakcja i radość z nauki
 otacza czcią dokonania artystyczne antyku.
 szanuje innych ludzi
 oddaje cześć istocie ludzkiej
 wierzy w moc twórczą
 poczucie własnej indywidualności, dba o nią, rozwija swój talent i osobowość
25.4 IDEAŁ DWORZANINA W UTWORZE Ł. GÓRNICKIEGO
Górnicki napisał „Dworzanina Polskiego”. Cechami, które powinny charakteryzować dworzanina są:
 ogłada i kultura
 szlachcic z poszanowaniem dla szlachectwa
 wykształcony
 znawca sztuki (muzyki)
 wytworne maniery (wdzięk, usłużność)
 piękno wymowy (szacunek dla ojczystego języka)
 znajomość i kultywacja obyczajów narodu
 nie może naśladować obcych wzorców kulturowych i obyczajowych
25.5 ŚWIAT PRZEŻYĆ OSOBISTYCH JAKO TEMAT LITERACKI
W utworach renesansowych występuje bezpośrednia apostrofa do Boga. Bóg jest dobry, wszechobecny. Kościół jest znakiem obecności Boga w całej naturze. Jest nieśmiertelny. Człowiek musi mu dziękować i czcić go za dobrodziejstwa.

„Czego chcesz od nas Panie...”
Synonimem Boga jest wszystko co on stworzył i ciągle tworzy. Świat jest harmonijny i zgodny tak jak potężny jest Bóg. Obserwując naturę człowiek stwierdza jej doskonałość czyli doskonałość Boga. Pieśń ta jest pochwałą harmonijnego świata. Potęga Boga polega na tym iż Ten stworzył świat. Bóg jest artystą i doskonałym konstruktorem. Hołd naturze, a przez to Bogu. Człowiek nie boi się Boga, tylko wyraża wdzięczność za to co Bóg stworzył.

„Modlitwa o deszcz”
Człowiek modlący się do Boga, może oczekiwać spełnienia swoich pragnień.

„Psałterz Dawidów”
Jest to przekład głównych myśli, które zawierają psalmy. Przekład poetycki. Jest to najdoskonalszy wytwór poezji lirycznej Kochanowskiego.
26. WALORY ARTYSTYCZNE UTWORÓW RENESANSOWYCH
26.1 GATUNKI LITERACKIE
 fraszka
Z włoskiego słowa „frasca” co oznacza gałązka. Od frasche co oznacza bagatela, drobnostka. Jest to krótki utwór poetycki będący odmianą epigramatu, najczęściej żartobliwy i na błahy temat, dotyczy jakiegoś zdarzenia lub osoby, o charakterze anegdotycznym, zamknięty wyrazistą puentą stanowiącą wyostrzenie myśli lub konkluzje. Nazwę wprowadził Kochanowski w okresie renesansu. Fraszka renesansowa miała charakter głównie sytuacyjny, współczesna posługuje się chętnie kontrastem form językowych.

 figlik
Jest to utwór ośmiowierszowy o charakterze epigramatycznym, o treści przede wszystkim obyczajowej, podający często anegdotę bez puenty, dla samego zdarzenia. Taki tytuł nadał Mikołaj Rej swoim wierszom, stanowiącym część „Zwierzyńca”.

 dramat renesansowy
W Anglii w drugiej połowie XVI wieku nastąpił rozkwit kultury pod Elżbietą I. Panowała tam monarchia absolutna. Była ona dobrym mecenasem dla sztuki, dramatu i teatru. Wiązało się to ze średniowiecznym teatrem (misteria, moralitety). Teatr był rodzajem rozrywki dla dworu, mieszczaństwa i biedoty. Przedstawienia odbywały się pod gołym niebem na dziedzińcach oberży, dopiero jakiś czas później wybudowano specjalne dla teatru budynki. Przedstawienia odbywały się popołudniu. Budynek teatru był wieloboczny lub okrągły. W kształcie podkowy. Zadaszone miejsca dla bogaczy. Wewnątrz na dziedzińcu znajdowały się stojące miejsca dla biedoty. Scenę stanowiła zadaszona platforma. Wokół sceny znajdowały się pochodnie. Dekoracje były skąpe (napisy - „Tu jest las”). Bohaterowie mówili gdzie są, jaka jest pora dnia - nie trzeba było używać dekoracji. Kostiumy aktorów były prywatną własnością. Były bogate i strojne. Aktor był to zawód, który mogli wykonywać tylko mężczyźni. Autorami sztuk często byli sami aktorzy. Twórcami epoki elżbietańskiej są:
 Thomas Kyd
 John Lyly
 Christper Marlow
 William Shakespeare
Dramat Szekspira:
1. mistrzostwo w kreśleniu charakteru człowieka (dramat psychologiczny) i miotających nim sprzecznych uczuć (dramat ludzkich namiętności)
2. nastrój grozy i niesamowitości (sceny wizyjne i fantastyczne).
3. zerwanie z trzema jednościami
4. rezygnacja z chóru
5. sceny zbiorowe
6. w tle akcji przyroda (zjawiska atmosferyczne potęgujące nastrój)
7. swobodna i umowna inscenizacja
8. odejście od zasady decorum
9. język patetyczny pełen ozdób retorycznych, ale również zindywidualizowany. Dostosowany do postaci. Bogactwo mowy potocznej, regionalizmy, przysłowia, celne powiedzenia.

 pieśń
Jest to gatunek liryczny, którego pochodzenie wyprowadza się ze starożytnej pieśni obrzędowych, śpiewanych przy akompaniamencie muzyki. Pieśń cechuje uproszczenie budowy, prosta składnia, układ stroficzny, występowanie refrenów i paraleizmów (powtórzenie jakiegoś elementu lub zasady budowy). Charakter pieśni wynika z jej związków z muzyką; ułatwia ukształtowanie melodii. Do tradycji pieśni Horacego nawiązał Kochanowski. Obok najczęściej uprawianej pieśni jako wiersza lirycznego, często o tematyce miłosnej, wykształciły się różne jej odmiany, związane z ramą sytuacyjną (powitalna, pożegnalna, pochwalna, biesiadna). Istnieją pieśni popularne - ludowe, żołnierskie, powstańcze, legionowe.

 tren
Od greckiego słowa „threnos” czyli lament, pieśń żałobna, opłakiwanie. Jest to utwór poetycki o tonie elegijnym i charakterze żałobnym, poświęcony wspomnieniu osoby zmarłej, rozpamiętywanie jej zalet i uczynków. Gatunek ten ukształtowano w antyku, a do poezji polskiej wprowadził go Kochanowski.

 traktat
Rozprawa obszernych rozmiarów podejmująca podstawowe problemy danej dziedziny wiedzy. Występuje często w tytułach prac filozoficznych.

 kazanie, homilia
Przemówienie o treści religijnej, wygłaszane podczas nabożeństwa, objaśniające teksty religijne i zawierające pouczenie moralne. Kazania średniowieczne wprowadzały realia życia codziennego w celu ilustrowania nauk moralnych. W okresie reformacji zbiory kazań przybrały charakter utworów literackich niekoniecznie pełniące funkcje użytkowe. Kazania sejmowe Skargi w proroczym tonie przeciwstawiły ideały heroizmu i patriotyzmu wzorom życia ziemiaństwa.

 sielanka
Jest to gatunek poetycki wywodzący się z antycznej Grecji (idylla Teokryta), obejmujący utwory utrzymane w pogodnym tonie.
Opowiadają one o życiu pasterzy lub wieśniaków. Gatunek ten w starożytnym Rzymie rozwinął Wergiliusz. Znany był również w czasach nowożytnych i oznaczał wówczas wierszowany utwór o formie monologu włożonego w usta postaci literackiej na ogół pasterza, z przeważającym udziałem elementów dialogowych i opisowych. Do literatury polskiej ten gatunek wprowadził Kochanowski. Obok sielanki narracyjne występował również sielanka dialogowa, sielanka udramatyzowana. Tematyka z życia pasterskiego lub wiejskiego przedstawiana była w sposób realistyczny lub konwencjonalny (sielanka konwencjonalna). Dla sielanki staropolskiej charakterystyczna była dwupłaszczyznowość, polegająca na występowaniu podmiotu wypowiedzi (i sytuacji) oraz wypowiedzi przytoczonej. W sielance wyrażała się tęsknota za życiem natury i niechęci do miasta, charakterystyce to dla kultury dworskiej z właściwym jej pragnieniem zwrotu do ludowości.

 nowela
Od włoskiego słowa „novella” co oznacza nowość. Jest to krótki utwór epicki, który charakteryzuje zwięzłość kompozycji (wyraźny punkt kulminacyjny, puenta), ograniczenie liczby postaci, wprowadzenie tylko jednego wątku, skupienie się na jednym tylko problemie, jeden punkt widzenia. Ukształtowała się ona we Włoszech w renesansie. Stała się środkiem wprowadzenia do literatury środowiska mieszczańskiego z jego życiem codziennym i ludźmi, problematyką obyczajową i psychologiczną, co wyraźnie odróżniało ten gatunek od epiki wierszowanej.
26.2 RELIGIJNOŚĆ MIKOŁAJA SĘPA-SZARZYŃSKIEGO
Mikołaj Sęp-Szarzyński to twórca renesansu, ale wprowadza on elementy barokowe. W jego poezji zauważamy brak pogody ducha czy afirmacji życia. Na pierwszy plaan wysuwają się sprawy religijne. Stawia człowieka wobec siły jaką jest Bóg. Utwory jego to zbiór sonetów. Wydał tomik „rymy, albo wiersze polskie”.

Sonet IV
Człowiek walczy z pokusami i słabościami świata. Pierwsza strofa mówi o sytuacji człowieka w świecie. Ciągła walka z hetmanem ciemności-szatanem, który popycha ludzi do zła. Ciało dąży do przyjemności i szkodzi duszy. Pokój duszy jest szczęściem, ale dusza ludzka nie ma spokoju i musi walczyć. Jest to dramatyzm ludzkiego życia. Człowiek jest skazany na rozdwojenie między pragnieniem, a niespełnieniem. Różni się to od humanizmu chrześcijańskiego w którym nie ma diabła w przeciwieństwie do liryki Sępa-Szarzyńskiego.
Świat jest miejscem gdzie czekają na ludzi pokusy prowadzące do nieszczęścia i braku zbawienia. Człowiek uzależniony jest od czynników zewnętrznych. Dusza i ciało to dwie części ludzkiej naatury. Ciało jest prymitywnie ziemskie i pragnie rozkoszy. Dusza zaś dąży do doskonałości, obce są jej pragnienia ziemskie. Stąd ból w człowieku w pragnieniu rozkoszy i jednoczesnym dążeniu duszy do doskonałości. Człowiek może zwyciężyć tylko przy pomocy Boga. Sam jest słaby i wątły i nie radzi sobie z rozdwojeniem. W świecie stworzonym przez Boga, panoszy się szatan, a człowiek skazany jest na walkę, której patronuje Bóg. Świat nie jest doskonałością. Bóg w swej wielkości pozostaje niewzruszony i obojętny.

Sonet V - "O nietrwałej miłości..."
Człowiek pragnie miłości, ale miłując traci z oczu cel życia. Zaślepiony miłością nie dostrzega prawdziwych wartości. Gdy człowiek nie kocha to ciało się smuci, a dusza raduje. Miłość to właściwość ludzkiego życia. Jest nie trwała i prowadzi do cierpienia. Ponownie widzimy, że człowiek zawieszony jest między pragnieniem, a nie spełnieniem. Człowiek nie może być szczęśliwy. Gdy kocha to też czegoś mu brakuje. Nie może być szczęśliwy. Czy kocha czy też nie kocha.
Człowiek zawieszony jest pomiędzy dobrem, a złem.
Człowiek by być w pełni człowiekiem musi podjąć walkę. Dopiero w chwili śmierci człowiek zyskuje pokój.

Mikołaj Sęp-Szarzyński tworzył poezję będącą pomostem renesansu i baroku. W utworach prezentowanych wyrzej elementy renesansu to:
1) miłość do życia, fakt iż przemijanie nie umniejsza jego wartości. Poeta pragnie żyć.
2) Walka z szatanem, ale nie odmalowuje strasznych obrazów szatana i śmierci (pełnych grozy)
3) Człowiek to istota godna i szlachetna choćby przez trud walki jaką podejmuje
4) Poeta doctus, uczony w rzemiośle poetyckim, na wzór humanistów.

Cechy baroku to:
1) Barokowy styl obrazowania, zmienność toku zdań, ozdobność wypowiedzi, gwałtowność i uczciwość wyrazu. Same tytuły sonetów też to potwierdzają: są długie, ozdobne i rozbudowane.
2) Zmiana renesansowego światopoglądu. Trwoga wynikająca ze zmienności i znikomości ludzkiego świata. Człowiek jest samotny i słaby. Życie to zadanie do wypełnienia. Ciągła walka z szatanem, niepokój, przemijalność, zagubienie zastępują ład i harmonię renesansu.
3) Barokowy motyw szatana, śmierci, przemijalności i marności rzeczy doczesnych.



#17 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 16 wrzesień 2005 - 09:36

Barok


27. RAMY CZASOWE
EUROPA
XVII w.
we FRANCJI nie było
28. CHARAKTERYSTYKA CZASÓW BAROKU
28.1 SYTUACJA POLITYCZNA I KULTURALNA NA ZACHODZIE EUROPY
 czas kontrreformacji
 tolerancja religijna zanikała
 we Francji rozwijała się kultura
 zapanowała moda na wszystko co francuskie
28.2 ABSOLUTYZM
 najdoskonalszy typ ustroju XVII w.
 uważany za najlepszy ustrój państwowy
 król miał w nim nieograniczoną władzę
 sam nikomu i niczemu nie podlegał
28.3 SYTUACJA POLITYCZNA POLSKI
 kryzys renesansowych ideałów humanistycznych: harmonii, ładu życia, umiejętności godzenia wartości ziemskich i wiecznych, tolerancji religijnej
 spadł autorytet Polski na arenie międzynarodowej
 dominacja szlachty i magnaterii
 upadek autorytetu władzy króla
 nastąpił oficjalny zakaz nabożeństw protestanckich
 wzrosło znaczenie duchowieństwa
 polska była państwem bardzo rozległym
 nękana było wieloma wojnami
 walczyła ze Szwedami, Turcją, Kozakami
 w 1596 roku Zygmunt II Waza przeniósł stolicę z Krakowa do Warszawy
 dwory magnackie były namiastką ośrodków kultury
28.4 NURTY KULTURY BAROKOWEJ
28.4.1 GENEZA
 dworski  z renesansu
 metafizyczny  ze średniowiecza
 sarmacki  z baroku

28.4.2 BAROK DWORSKI
Ulegał wpływom zagranicznym. Był nurtem oddalającym się od tradycji i wzorującym się na hierarchii wartości dworów Europy.
Kultura była związana nie tylko z dworem królewskim ale i magnackim  kultura elitarna. Rozwój tej kultury miał dowieść o sile magnatów. Przedstawicielami tego nurtu są: Jan Andrzej Morsztyn i Daniel Naborowski.

28.4.3 BAROK SARMACKI (DWORKOWY)
Nurt ten rozwijał się w dworkach szlacheckich. Cechował go sarmatyzm. Pogląd ten spopularyzował się u schyłku XVI wieku. Dowodził on starożytnego pochodzenia Polaków od plemienia sarmatów. Plemię to charakteryzował wielki patriotyzm. Byli oni bardzo uczciwi i moralni. Uważano, że Polacy są spadkobiercami tych cech. Zakres tych poglądów ograniczony był do szlachty. Uważano, że ponieważ posiadali oni takie cechy powinni mieć też władzę. Szlachta była przekonana o swojej doskonałości. Sprzyjało to powszechnej wtedy megalomanii, czyli manii wielkości, przesadnemu przekonaniu o swej wartości i wyższości. Sprzyjało to konsolidacji stanu szlacheckiego. Szlachcice uważali się wzajemnie za braci. Nie były ważne różnice majątkowe. Trzeba było tylko mieć herb. Przedstawiciele tego nurtu to: Wacław Potocki i Jan Chryzostom Pasek.

28.4.4 CECHY ŚREDNIOWIECZNE
W czasie kontrreformacji odżyły mistyczne idee średniowiecza, epoki wzorów ascetycznego życia. Przeciwstawiono się więc renesansowej radości życia, „pogańskiemu podziwowi”, i umiłowaniu ciała, domagano się umartwiania, postów, pokory i surowości obyczajów. Spopularyzowane zaś przez renesans elementy kultury antycznej włączono w służbę katolicyzmu.
28.5 WZÓR OSOBOWY SZLACHCICA - SARMATY (CECHY)
 prywata (uwielbienie tego co własne)
 poszanowanie dla tradycji
 konserwatyzm
 obrońca wiary, wolności i ustroju
 pogarda dla nauki i rozwoju intelektualnego
 nieważne studia za granicą i wyjazdy zagraniczne
 wiódł stateczny żywot ziemianina - katolika
 uważa, że ma obowiązek decydować o losach kraju
 skłonność do przepychu, ceremonialności i przesady
29. CECHY CHARAKTERYSTYCZNE KULTURY BAROKOWEJ
29.1 SZTUKA BAROKU - CECHY
 przepych, bogactwo ozdób i złoceń
 kontrastowość
 alegoryczność
 celem miało być zaskoczenie, oszołomienie i olśnienie odbiorcy
29.2 LITERATURA OKRESU BAROKU
29.2.1 CZAS TRWANIA I PODZIAŁ NA OKRESY (W POLSCE)
Ustalenie dokładnej daty początku Baroku jest niemożliwe. Pierwsze symptomy baroku były w latach sześćdziesiątych XVI wieku. Barok trwał przez cały wiek XVII. Schyłek baroku to lata trzydzieste i czterdzieste XVIII wieku. Barok trwał więc prawie dwa wieki.

29.2.2 CECHY LITERATURY BAROKOWEJ W POLSCE
 długowieczność
 dwunurtowość (nurt dworski i sarmacki)
 brak programu, ukształtowanych zasad i poetyk
 rękopiśmienniczy charakter piśmiennictwa
(utwory powstawały jako rękopisy i nie ukazywały się w druku bo przestały funkcjonować drukarnie i zanikło zapotrzebowanie na utwory; szlachcic jeśli chciał mieć utwór to przepisywał go do „Silva Rerum”; były w nim przepisy kulinarne, receptury różnych mikstur, przemówienia pana domu, które wygłaszał na sejmikach, przemówienia przyjaciół, dzieła artystyczne - pisał je prawie każdy szlachcic ale tylko do prywatnego użytku)

29.2.3 CECHY STYLU LITERATURY BAROKOWEJ
 bogactwo słownictwa i jego niezwykłość
 zawiły szyk
 skomplikowana składnia
 niezwykłość metafor i epitetów
 paradoks
 antytetyczność (przeciwstawność, posługiwanie się kontrastami, sprzecznościami)

29.2.4 MARINIZM
Barok pomimo, że nie miał określonego programu poetyckiego odwoływał się do Włoskiego poety Sianbattisty Mariniego. Od jego nazwiska pochodzi nazwa nurtu poetyckiego - marinizmu (konceptualizmu).
Cechy:
 najważniejsza jest forma, która ma zadziwiać i zaskakiwać
 odwołania do własnej fantazji i natchnienia
 stosowanie niezwykłych środków stylistycznych
 każdy utwór miał opierać się na koncepcie, koncept powinien zawierać elementy niespodzianki
 utwory powinny mieć charakter sensualny (odbierany poprzez zmysły)
 odbiorcę należy zaszokować

PODZIAŁ POLSKIEJ LITERATURY BAROKOWEJ
METAFIZYCZNA DWORSKA SARMACKA
- śmierć, przemijanie
- Bóg (średniowiecze + renesans)
- kondycja człowieka w świecie
- vanitas
- dualizm natury
- powaga
- refleksyjność lżejsza, miłość, zabawa, salonowa, poezja kunsztowna pod względem artystycznym
a) dworkowa, ziemiańska
pochwała natury, życia na wsi
B) mieszczańska, plebejska
nawiązujące do stosunków społecznych wyrażających skargę na brak odpowiednich przywilejów dla plebejuszy i mieszczan a) sarmatyzm rubaszny
megalomania, ksenofobia (niechęć do obcych), dewocja (prymitywna religijność), konserwatyzm (niechęć wobec zmian), prymitywizm intelektualny, zabawa, prywata, tradycjonalizm
B) sarmatyzm szlachetny
demokratyzm, tolerancja, otwartość, liberalizm, patriotyzm
- Sęp Szarzyński
- Naborowski - Morsztyn
a) Potocki
B) Jan z Kijan a) Pasek
B) Potocki
29.3 TERMINY I OKREŚLENIA ŚRODKÓW ARTYSTYCZNYCH STOSOWANYCH W BAROKU
1. Koncept
(wiersz musiał być zaskakujący i w miarę możliwości nowatorski; „Do trupa” Morsztyn)
2. Wyliczenie
(nagromadzenie kolejnych, podobnych, synonimicznych cech)
3. Anafora
(jest to powtórzenie zdania o podobnej konstrukcji zaczynające się od tego samego wyrazu; „Do Anny” Naborowski)
4. Antyteza
(zestawienie dwóch opozycyjnych znaczeniowo elementów wypowiedzi, najczęściej zdań)
5. Hiperbolizacja
(wyolbrzymienie, przesadne przedstawienie jakiegoś zjawiska; „Do trupa” Morsztyn)
6. Gradacja
(jest to stopniowanie, wzrastające napięcie  aż do pointy; „Niestatek” Morsztyn)
7. Epitet
(określenie)
8. Porównania
9. Przerzutnia
(Zdanie nie mieści się w jednym wersie i jego część zostaje przerzucona do następnego; „Do trupa” Morsztyn
„Ty masz związane ręce, ja, wolności
Zbywszy, mam rozum łańcuchem powity”)
10. Metaforyka
11. Motyw wanitatywny
(marnościowy, wykorzystywanie tych wszystkich pojęć, które kojarzą się z przemijaniem i niestałością życia  „Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt”  „Krótkość żywota” Naborowski)
12. Kontrast
(operowanie przenośniami; „Niestatek” Morsztyn)
13. Oksymoron
(zestawienie dwóch wyrazów sprzecznych znaczeniowo, „mróz gorejący, ogień lodowy”)
14. Pytania retoryczne
„Cuda miłości” Morsztyn
15. Powtórzenia
16. Pointa
„Niestatek” Morsztyn
17. Figura sumacji
(zebranie w poincie elementów z wiersza; „Do Panny” Morsztyn)
18. Paradoks
(sformułowanie zaskakujące swoją treścią na pozór bez sensu, „Do trupa” Morsztyn )
19. Operowanie brzydotą
(ukazywanie bólu, cierpienia)
20. Inwersja
(przestawienie wyrazów)
30. JAN ANDRZEJ MORSZTYN JAKO POETA DWORSKI
Jan Andrzej Morsztyn był poetą związanym z dworem królewskim. Piastował wiele urzędów. Był dworakiem i intrygantem ale też sprawnym dyplomatą. Był skazany na banicję i wygnany z kraju. Styl życia, który uprawiał był odpowiedni barokowi dworskiemu. Poświęcił się całkowicie polityce. Poezja była dla niego tylko tłem. Był uznawany za twórcę bardzo zdolnego. Jego utwory nawiązywały do marinizmu. Jego utwory nie podejmowały tematyki trudnej lecz łatwą, związaną z flirtem dworskim. Utwory były zbudowane sprawnie. Charakterystyczny był przejaw formy nad treścią.
30.1 MIŁOŚĆ JAKO NACZELNY TEMAT UTWORÓW J. A. MORSZTYNA
Jan Andrzej Morsztyn najchętniej pisał o miłości. Nie było to jednak bezpośrednie wypowiedzenie uczuć o ukochanej. Były to wiersze będące wyrazem flirtu, który odznacza się dworską elegancją i salonowym dowcipem.
Związek tematyki miłosnej z biografią autora i jego poglądem na zadania literatury.

„Niestatek”
Autor wylicza zjawiska, które musiały by się spełnić by jakakolwiek kobieta stała się stateczna. Są to zjawiska zaczerpnięte z przyrody i niemożliwe.

„Starej”
Jest to złośliwy epigramat. Podmiot liryczny wylicza pewnej kobiecie jaka jest stara.

„Na Tomka”
Kobieta, do której zaleca się Tomek jest bardzo bogata i chora. Tomek dostrzegając te zalety chce zostać bogatym wdowcem i w pogoni za posagiem zaprzedaje sam siebie.

„Niestatek II”
Podmiot liryczny wychwala pannę tylko jak jest w nim w zgodzie. Gdy są w niezgodzie panna ta jest brzydka. Są tu dwa obrazy. Pierwszy to wyraz zachwytu zaprezentowaną piękną kobietą. Drugi prezentuje kobietę szpetną i okropną. W obu obrazach są elementy przesady.

„Do trupa”
Jest to sonet. Z utworu tego wynika wniosek, że lepiej nie żyć niż być zakochanym. Człowiek zakochany ma świadomość swojego zniewolenia.
30.2 FORMA UTWORÓW J. A. MORSZTYNA I JEJ ZWIĄZEK Z TREŚCIĄ
Treść utworów Morsztyna jest mało istotna. Ważna jest natomiast ich forma. Stosował on wiele środków artystycznych np.: anafora, wyliczenie, koncept, gradacja, hiperbolizacja. Pisał także utwory bardzo krótkie np.: „Starej”.
30.3 DLACZEGO J. A. MORSZTYNA MOŻNA NAZWAĆ POETĄ KONCEPTUALISTĄ
Jana Andrzeja Morsztyna można nazwać konceptualistą, ponieważ w swoich utworach używał konceptu. Głównym zadaniem jego poezji był zaskakujący, wręcz szokujący czytelnika pomysł - koncept dotyczący formy lub treści. Przykładem może tu być utwór pod tytułem „Niestatek”, do końca utworu nie wiemy po co podmiot liryczny wylicza zjawiska przyrody. W utworze pod tytułem „Niestatek II” przeciwstawione są dwa obrazy kobiety.
31. TWÓRCZOŚĆ DANIELA NABOROWSKIEGO
31.1 TYPOWE CECHY EPOKI (NP.: VANITAS) W POEZJI D. NABOROWSKIEGO
Naborowski wprowadza w krąg barokowej literatury zainteresowanie przemijaniem. Wiersze pod tytułami: „Marność” i „Krótkość żywota” prezentują postawę człowieka wobec życia i śmierci. Człowiek powinien się cieszyć i bawić ale pobożnie i uczciwie. Trzeba się bać Boga. Całe życie człowieka, który myśli o przyszłości jest napiętnowane pewnym tragizmem. Człowiek podlega czasowi i jego destrukcyjnej sile. Naborowski twierdzi nawet, że życie to ciągłe umieranie. Człowiek już gdy się rodzi zaczyna umierać. Naborowski twierdzi, że świat należy przyjąć takim jaki jest. Człowiek nie jest doskonały. Bóg jest potężny i człowiek powinien mu się podporządkować. W wierszu pod tytułem „Cnota grunt wszystkiemu” Naborowski przedstawia cnotę jako zaletę człowieka i jego wielką wartość. Człowiekowi nic nie dają dobra materialne. Jedyną wartością, która nie przemija i jest godna uwagi to właśnie cnota. Cnota daje wszystko: szczęście, satysfakcję z życia. Temu, który nie miał cnoty dobra materialne nie dadzą nic po śmierci.
32. WACŁAW POTOCKI JAKO GŁÓWNY PRZEDSTAWICIEL LITERATURY DWORKOWEJ
32.1 TEMATYKA I KOMIZM DROBNYCH UTWORÓW POTOCKIEGO
„Ogród fraszek”
Jest to zbiór 1800 utworów rozmaitej wielkości i różnorodnej treści (O czym mówi bardzo dziwaczny i bardzo rozbudowany tytuł - „Ogród ale nie plewiony, bróg, ale co snop to inszego zboża...” wypełniający całą stronę.) W zebranych tu fraszkach autor porusza tematy polityczne, społeczne, obyczajowe, moralne. Piętnuje wady ustroju politycznego Polski, a więc anarchię, bezprawie, złotą wolność, prywatę, brak obrony granic, słabość pospolitego ruszenia, zanik ducha rycerskiego.

„Moralia”
Jest to zbiór zawierający kilkaset utworów rozpoczynających się od jakiegoś przysłowia polskiego lub łacińskiego w tłumaczeniu lub przeróbce dokonanej przez Potockiego. Utwory mają charakter przypowieści, których zadaniem jest unaocznić określoną myśl najczęściej dotyczącą niedomagań Rzeczypospolitej. Wiele w nich krytyki, bolesnej zadumy i pesymizmu.
32.2 GENEZA „WOJNY CHOCIMSKIEJ” WACŁAWA POTOCKIEGO
Za treść tego utworu autor przyjął wojnę ze szczególnym uwzględnieniem jednej bitwy pod Chocimiem. Potocki powraca do konkretnych wydarzeń. Jest to upoetyzowana kronika tej wojny. Została napisana na podstawie jednego z pamiętników jednego z dowódców. Jest to poemat rycerski. Charakterystycznym elementem takiego eposu jest inwokacja. W niej autor zwraca się do Boga. Są tam porównania homeryckie. Jest tam zawarta prośba o błogosławieństwo dla dzieła, które właśnie tworzy autor.
32.3 „WOJNA CHOCIMSKA” JAKO PODRĘCZNIK PATRIOTYZMU DLA WSPÓŁCZESNYCH
Autor charakteryzuje przodków broniących ojczyzny i przez to wskazuje jak powinni zachowywać się współcześni. Polacy biorący udział w tej bitwie stali w obronie wolności szlacheckich, wiary, własnego domu, dobytku, własnej czci, w obronie ojczyzny i jej wolności. W dalszej części tego utworu jest ocena wrogów. Autor mówi, że nie są oni dobrzy w walce. Uważa ich za ludzi złych. Służy to pokazaniu waleczności Polaków. Polska miała być podmurzem chrześcijaństwa i nie dopuścić heretyckiej zarazy, żeby rozpowszechniła się wśród ludzi. Utwór ten miał pokazywać duszę rycerską Polaków. Według Potockiego o doskonałości żołnierzy świadczyło ich męstwo i religijność. Charakteryzując przodków zwraca uwagę na ich waleczność, dumę i dbałość o honor. Zasługi są obserwowane przez Boga i wynagradzane przez niego. Bóg pomaga zwyciężać. Pociechą dla żołnierzy jest to, że walczą w jego imię.
W utworze jest alegoria, gdzie biały orzeł płacze nad mogiłą ojczyzny wspominając wspaniałą przeszłość.
32.4 TEMATYKA AUTOBIOGRAFICZNA W TWÓRCZOŚCI W. POTOCKIEGO
Ukazuje swoje przejścia podczas prześladowań arian (należał do nich)  „Kto pierwszy ten lepszy”.
32.5 PATRIOTYZM W. POTOCKIEGO I JEGO OCENA WSPÓŁCZESNYCH
„Nierządem Polska stoi”
To opinia poety na temat własnego kraju. Dostrzega grożące państwu niebezpieczeństwo, wewnętrzne rozprężenie. Ubolewa nad tym, ze w Rzeczypospolitej ciągle zmieniane jest prawo. Obwinia szlachtę za ich warcholstwo, pieniactwo i prywatę.

„Pospolite ruszenie”
Jest to obraz polskiego pospolitego ruszenia. Autor krytykuje stosunek szlachty do obowiązku wobec ojczyzny, pokazuje sytuację w obozie żołnierskim w przededniu bitwy. Żołnierze nie chcą walczyć. Brak dyscypliny, chęci do walki. Żołnierze pobyt w obozie traktują jako odpoczynek. Brak szacunku dla wyższej hierarchii wojskowej, przewidywania skutków postępowania. Niewypełnianie obowiązków. Przejaw postawy niepatriotycznej. Nie bano się odpowiedzialności. Polska jest bez obrony i jest łatwym łupem dla najeźdźców.

„Zbytki polskie”
Autor opowiada o szlachcie, która interesuje się tylko swoim dobrem materialnym. Potocki wymienia najważniejsze przyjemności do których dąży społeczeństwo. Szlachta traci bogactwo aby je pokazać. Mowa jest o prywacie i egoizmie szlachty, która nie jest zainteresowana obroną Rzeczypospolitej. Utwór kończy się pewną przestrogą: wszystkie bogactwa może człowiek utracić, Pogoń za rzeczami zbytecznymi powoduje utratę majątków i osłabia polskie społeczeństwo.
33. TWÓRCZOŚĆ PAMIĘTNIKARSKA OKRESU BAROKU
33.1 PAMIĘTNIK JAKO GATUNEK LITERACKI
33.1.1 RODZAJE I TYPY PAMIĘTNIKÓW
Pamiętniki w XVII wieku pisali prawie wszyscy. Nie pisali ich tylko chłopi. Można wyróżnić trzy rodzaje pamiętników:
 pamiętniki, które powstawały dla upamiętnienia jakiegoś wydarzenia
 pamiętniki pisane u schyłku życia
 pamiętniki spisywane z dnia na dzień (były to tzw. diariusze)

33.1.2 FUNKCJA I ZNACZENIE W CZASACH BAROKU
1. opowiadania oparte na faktach historycznych
wojnach jakie Polska prowadziła w XVII wieku (wojny ze Szwecją, Moskwą i Turkami, wojna domowa, zwana rokoszem Lubomirskiego)
2. kreślą realistyczny obraz życia stanu szlacheckiego w XVII wieku
zabawy, pijatyki, bójki, pojedynki, rokosze, uczty okolicznościowe, stosunki z sąsiadami, obyczaje (np.: zaręczyny), procesy, zajazdy, zamiłowanie do przepychu, wystawność i rozrzutność, przesadne dbanie o własny honor, zewnętrzna dewocyjna pobożność
3. dają portret duchowy przeciętnego szlachcica tych czasów
jego sposób myślenia, reakcje i doznania, zachowanie, brak zamiłowania do wiedzy
4. prezentują poglądy typowe dla ówczesnej szlachty
brak szerszych horyzontów myślowych, kpiny z cudzoziemskich obyczajów, brak tolerancji religijnej, negatywny stosunek do chłopów i mieszczan, wywyższanie się nad innymi narodami, konserwatyzm, zanik ducha rycerskiego, brak poczucia patriotyzmu, dbanie o własne interesy, zamiłowanie do gospodarowanie na ziemi, wiara w zabobony, czary i cuda.
5. rysują barwny obraz życia żołnierza
brak dawnych cnót rycerskich, chęć zrobienia kariery, zdobycia łupów, pycha, prywata, brak karności, niepodporządkowanie się rozkazom, walki, utarczki, pojedynki bez przestrzegania reguł, dbanie o własne wygody itp.
6. stanowią doskonałe źródło wiedzy o kulturze życia obyczajowego i politycznego Polski szlacheckiej

33.1.3 TWÓRCY PAMIĘTNIKÓW W XVII W.
1. Jan Chryzostom Pasek
2. Jędrzej Kitowicz
3. Bogusław Maskiewicz
4. ŻYCIORYS JANA CHRYZOSTOMA PASKA
Jan Chryzostom Pasek urodził się w 1636 roku. Pochodził z niezamożnej szlachty, dzierżawiącej majątki w okolicach Rawy Mazowieckiej. Edukację zakończył na niższym kolegium jezuickim w Rawie. Jako 19-letni chłopak wstąpił do wojska. Walczył w Danii, po czym brał udział w zwycięskich walkach z Moskwą pod Połonką i nad Basią, skąd prowadził posłów moskiewskich do Warszawy. Podczas rokoszu Lubomirskiego stanął po stronie króla, brał udział w elekcji Michała Korybuta Wiśniowieckiego, a w 1667 roku powierzono mu dowodzeniem pospolitym ruszeniem przeciwko Turkom. W tym samym roku niespodziewanie się ożenił i osiadł na roli gospodarując na dożywociu żony i dzierżawiąc wsie w województwie krakowskim. Zmarł w 1701 roku w swym majątku w Niedzieliskach. Pamiętnik zaczął spisywać pod koniec życia.
33.2 PAMIĘTNIKI JANA CHRYZOSTOMA PASKA JAKO PRZEJAW SARMATYZMU
33.2.1 WARSTWA OBYCZAJOWA
Dzięki bezpośredniemu stosunkowi autorów do przedstawionych faktów, dzięki żywości i barwności wysławiania się pamiętniki są znakomitym źródłem poznania ludzi i obyczajowości tamtych czasów.

33.2.2 WZORCE OSOBOWE
Z pamiętników Jana Chryzostoma Paska wyłania się wzorzec osobowy szlachcica - ziemianina wiodącego spokojne życie, pełne towarzyskich, trochę rubasznych biesiad, wyróżniającego się wśród okolicznej szlachty głównie swym talentem do oswajania dzikiego ptactwa i zwierząt. Zupełnie inny priorytet rysują nam jednak księgi sądowe. Wynika z nich, że był to znany w okolicy awanturnik, warchoł i pieniacz, na którym ciążył pięciokrotnie wyrok sądowy, skazujący go na banicję. Przekupna i słaba władza ówczesnej Rzeczypospolitej nigdy tego wyroku jednak nie wyegzekwowała.

33.2.3 JĘZYK I STYL UTWORU
1. wydarzenia historyczne, które prezentował były jedynie tłem dla zaprezentowania jego przygód
2. szeroka skala realizmu w przedstawianiu życia wojennego i obyczajowego ówczesnej szlachty
3. używane są makaronizmy, latynizmy
4. dużo porównań
5. bardzo długie zdania z orzeczeniem na końcu
6. język zbliżony do języka potocznego, żywy
7. narracja - styl gawędziarski, dynamiczny w partiach opisowych, czasami nieco rozwlekły
8. dialogi krótkie, żywe, dynamiczne
9. sceny dramatyczne i komediowe
10. wprowadzenie świata zwierzęcego (np.: koń, wydra)
34. EPISTOLOGRAFIA BAROKOWA - CECHY
34.1 „LISTY JANA III I MARYSIEŃKI”
Jan zwraca się do niej: serca mego królewno, najdroższa moja. Używa wielu zdrobnień aby ukazać swą czułość. Zwroty takie dowodziły miłości Jana II i jego skłonności do przesady. Listy te są stylizowane na utwory literackie (romanse). Idealizował on w nich swoją żonę. Wyznania do Marysieńki przeplatają się z informacjami o kolejnych bitwach. Autor używa francuskich zwrotów (świadczy to o wykształceniu Jana i o tym, że był przedstawicielem baroku dworskiego). Dużo jest w nich przenośni, epitetów, odwołań do mitologii, inwersji.
35. GATUNKI LITERACKIE
EPIKA
 pamiętnik
 epos
 powieść („Don Kichot”)
 listy
 poemat
LIRYKA
 pieśń
 sonet
 wiersz miłosny
 fraszka
 carmen figuratum (wiersze napisane w różnych kształtach, np. dzwonu)
DRAMAT
 tragedia
 komedia
 klasycyzm francuski
36. CZASY SASKIE W KULTURZE POLSKIEJ
36.1.1 DWA NURTY KULTURY
 szlachecki - rodzinność
 magnacki - wzorowany na dworach zachodniej Europy

36.1.2 CECHY KULTURY DWORSKIEJ (MAGNACKIEJ)
 umowność, konwenans życia towarzyskiego
 hedonizm pod przykrywką etykiety dworskiej

36.1.3 SYTUACJA KOŚCIOŁA
 triumf kontrreformacji
 instytucja coraz bardziej sprymityzowana, zgnuśniała
 gromadzenie ogromnej liczby ludzi w klasztorach

36.1.4 SYTUACJA POLITYCZNA W POLSCE
 przywileje dla szlachty
 elementy państwa policyjnego, niewygodni i zbuntowani byli usuwani z tego świata
 chęć wzbogacenia się Sasów kosztem Polaków
 dwór był bardzo rozpolitykowany
W czasach saskich w Polsce panowali Wettini - August II Mocny, August III. Byli oni związani z Saksonią (byli tam władcami). Polska była dla nich tylko spichlerzem i armią potrzebną w czasie zagrożenia Saksonii. Elekcyjni królowie Polski nie byli Polakami. Władcy ci władali Polską despotycznie, utrzymywali społeczeństwo w ryzach pozornego spokoju.

36.1.5 SYTUACJA KULTURY W POLSCE
Żaden wzór nie pojawia się wśród kultury obyczajowej, szlacheckiej, dworskiej lub kościelnej. Kultura literacka i piśmiennicza nie miała możliwości rozwoju. (Władcy woleli teatry i opery niemieckie oraz inne rozrywki.) Wartością stał się przepych, luksus, zbytek bez wartości artystycznej (nagromadzenie ozdób tworzyło zwykły kicz). Nastąpił upadek gospodarczy kraju (poza dworem) a to spowodowało kiepskie warunki do rozwoju kultury artystycznej. Nie było środowiska, które mogłoby zająć się mecenatem artystów.

36.1.6 OBLICZE SARMATYZMU
W czasach saskich zmieniło się oblicze sarmatyzmu. Na początku był on pozytywny, potem jednak stał się synonimem prymitywizmu i skrajnego zacofania. Szlachta obdarowywana nowymi przywilejami traciła patriotyzm, stawała się zadufana w sobie.

#18 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 16 wrzesień 2005 - 09:37

oświecenie


37. RAMY CZASOWE
FRANCJA
Początek: XVII w.
Koniec: lata 70 XVIII w.
EUROPA
Początek: początek XVII w.
Koniec: lata 70 XVIII w.
POLSKA
Początek: początek XVIII w.
Koniec: 1822 - wydanie przez Mickiewicza „Ballad i romansów”
38. KLASYCYZM WE FRANCJI
38.1 POJĘCIE KLASYCYZMU
Klasycyzm - pewien model kultury powstały w starożytności (Grecja, Rzym); nawiązanie do antyku (np. w gatunkach literackich - tragedia antyczna, zasada decorum)
38.2 PODŁOŻE FILOZOFICZNE
38.2.1 KARTEZJUSZ
Podbudową filozoficzną myślenia o sztuce były poglądy Kartezjusza. Autor „Rozprawy o metodzie”. Za największą wartość uznawał ludzki rozum. Celem człowieka było poznanie prawdy o świecie, dostępnej rozumowi ludzkiemu. Prawdziwe jest to co jasne i zrozumiałe. Kartezjańska filozofia nawiązywała do aforyzmu „Myślę więc jestem”. Ta sama zasada obowiązywała w sztuce.
38.2.2 KANT
Nawiązuje do systemów antycznych. Poznanie prawdy możliwe jest na drodze dwuźródłowości: rozumu i zmysłów. Kant wychodzi z racjonalizmu oświeceniowego i empiryzmu, zrywa z obiektywizmem. Twierdzi, że świat, który człowiek postrzega może być przez niego kształcony.
38.2.3 LOCKE
Stworzył podstawy teoretyczne empiryzmu. Źródła wiedzy szukał w doświadczeniu zewnętrznym - zmysłowym i wewnętrznym - refleksji. Propagował tolerancję religijną. Uważał, że człowiek dąży do szczęścia, które każdemu obywatelowi powinno zapewnić państwo.
38.3 ZALECENIA POETYKI KLASYCYSTYCZNEJ (M. BOILEAU)
1. piękne to co rozumne, rozsądne i harmonijne
2. doskonałość wykonania
3. zasada prawdopodobieństwa
4. kryterium doboru - rozum
5. język wykwintny, ale i pełen prostoty
6. poszanowanie języka ojczystego
7. ścisłe przestrzeganie zasad gatunków literackich
8. typowość (bohaterowie typowi dla danego środowiska)
9. klarowność (przejrzystość kompozycji)
10. kompozycja musi być regularna
11. powrót do zasady umiaru
12. styl jasny i prosty
13. powrót do zasady Horacego (uczyć-bawiąc)
38.4 LITERATURA FRANCUSKA XVII W - MOLIER
Molier to twórca francuski. Pisał on komedie. Jego najlepsze dzieła to „Świętoszek” i „Skąpiec”.
W „Świętoszku” Molier krytykuje wady Francuzów. Próbuje ośmieszyć dość rozpowszechnione przywary. Jest to satyra na bigoterię i wszelkie przejawy hipokryzji. Krytykuje też przejawy dewocji. Ośmiesza naiwność, kłamstwo, łatwowierność i obłudę. Według Moliera zadaniem poezji jest poprawiać ludzi bawiąc ich jednocześnie. Molier przeciwstawiał się obłudzie na płaszczyźnie moralnej.
„Świętoszek” to komedia. Charakteryzuje się więc komizmem. (Komizm to kategoria estetyczna oznaczająca właściwości jakiegoś przedmiotu lub zjawiska. Przybiera różne formy. Występuje w postaci satyry, ironii, humoru. Są między innymi następujące rodzaje komizmów: sytuacyjny, słowny, postaci.) W „Świętoszku” są następujące rodzaje komizmu:
postaci (Pani Peurelia, Tartufe, Doryna)
1. sytuacyjny (Orgon - pod stołem)
2. słowny (rozmowa Doryny z Orgonem o sytuacji w domu)
39. OŚWIECENIE W EUROPIE
39.1 FILOZOFIE
39.1.1 RACJONALIZM
Twórcą był Kartezjusz. „Cogito ergo sum” - „myślę więc jestem”. Uważał, ze celem poznania jest myślenie. Człowiek poznaje prawdę o świecie za pomocą myślenia. Prawdziwe jest tylko to, co da się rozumowo wytłumaczyć. Odrzucenie przesądów.

39.1.2 EMPIRYZM
Twórca - Franciszek Bacon. Twierdził, ze prawdziwe jest to co można sprawdzić za pomocą doświadczenia.

39.1.3 ATEIZM
Odrzucał wszelkie zasady religijne, również istnienie Boga. Ateiści uznawali kult materii. Wartości duchowe były dla nich nieważne. Ateizm wypływał z racjonalizmu.

39.1.4 DEIZM
Założenie o istnieniu jedynie Boga jako stwórcy i początku świata.

39.1.5 HUMANITARYZM
Zwracał uwagę na godność człowieka, a równość i braterstwo uznawał za zasadę niepodważalną. Oświecenie „odkryło” człowieka, który stał się centrum zainteresowania filozofii, nauki, sztuki i polityki. Dążono do ulżenia jego doli, oszczędzenia mu cierpień, zapewnienia wolności osobistej i odpowiednich warunków wszechstronnego rozwoju.

39.1.6 „TABULA RASA”
John Locke twierdził, że człowiek urodził się jak czysta tablica i w ciągu swojego życia zapisuje tą tablicę (korzystając z rozumu, doświadczenia). Była ona odzwierciedleniem niewinności człowieka.

39.1.7 UTYLITARYZM
Celem jednostki miało być dobro ogółu.

39.1.8 SENSUALIZM
Źródłem wiedzy są wrażenia zmysłowe, są odbiciem rzeczywistości. Dzięki nim człowiek może dociec sensu istnienia. Wszystko daje się nazwać, określić słowami.

39.1.9 RELATYWIZM
Teoria względności.
39.2 OSIĄGNIĘCIA CZOŁOWYCH PRZEDSTAWICIELI
39.2.1 ENCYKLOPEDYŚCI
W oświeceniu we Francji po raz pierwszy zaczęto wydawać pierwszą na świecie encyklopedię. Składała się z 28 tomów. Przedstawicielami są:
1. Wolter
2. Diderot
3. Rousseau
Hasła w encyklopedii zapisywali według własnych wiadomości o danych pojęciach. Encyklopedia miała zrewolucjonizować sposób postrzegania świata.

39.2.2 WOLTER
Było francuskim pisarzem. Uprawiał wiele gatunków literackich: powiastki filozoficzne „Kandyd”, „Prostaczek”; dramaty „Zaira”, pisma filozoficzne „Traktat o tolerancji”.

39.2.3 WOLTERIANIZM
 jest to postawa charakteryzująca się krytycyzmem, odrzuceniem autorytetów. Mówi o konieczności tolerancji dla innych postaw. Charakteryzuje ją libertynizm (swoboda, również obyczajowa, racjonalizm, podkreślenie niezależności).
 jest to wzorzec osobowy człowiek, który broni własnej niezależności, suwerenności, rozumu. Ma świadomość, że myśli i broni swoich myśli. Nie chce być traktowany jako ogół.
 wolterianizm to też styl literacki, charakteryzujący się dowcipem, paradoksem, elegancją wypowiedzi, błyskotliwością myśli. Służył do wyrażania filozoficznych myśli o człowieku i jego miejscu w kosmosie. Służył do przyglądania się ludzkiemu życiu jako pewnemu stereotypowi.

„Kandyd”
Treścią tego utworu są losy tytułowego bohatera.
• Część I
Kandyd zalecał się do Kunegundy. Zobaczył to jej ojciec i wygnał go z zamku. Kandyd chowa się więc w zamku. Autor dowodzi tu, że nie ma skutków bez przyczyny.
• Część II
Po wygnaniu Kandyd jeździ po świecie. Odwiedził Eldorado. Zobaczył, że żyje się tam dostatnio. Jest tam pełno złota, ale
tamtejsi nie traktowali złota jako czegoś cennego. Panował powszechny dostatek i dobrobyt. Gdy wszyscy go mają to nie liczy się on tak dla ludzi.
• Część III
Są tu refleksje na temat zła i dobra. Stwierdzają, że ludzka natura nie zmieni się Człowiek ma skłonność do zła. Mowa jest też o nietolerancji religijnej.

39.2.4 DENIS DIDEROT
Był pisarzem, filozofem, stworzył zarys teorii dramatu XVIII wieku pt. „Paradoks o autorze”. Znany jest jako autor powieści:

„Kubuś fatalista i jego pan”
Kubuś i jego pan podróżują konno i prowadzą rozmowy. Osią fabuły jest podróż, chwytem konstrukcyjnym dialog. Najważniejsze są przemyślenia bohatera. Wydarzenia są jedynie ilustracją. Większym filozofem jest Kubuś. On roztrząsa problemy dotyczące przypadku, miłości, wolnej woli. Kubuś jest wyznawcą fatalizmu. Wierzy w odgórne założenia co do jego losu. Tego typu zachowanie jest związane z teorią predestynacji Jest to teoria mówiąca, że ‘Kroczymy w ciemnościach, pod tym co zapisane w górze’. Komentarz autorski to zwroty do czytelnika. Narrator snuje opowieść jak tworzy swoje dzieło. Jest to, więc też powieść o stwarzaniu powieści. Rozmowy dotyczą Kubusia, jego miłości. Kubuś dąży do uogólnień, maksym. Z rozmowy możemy się dowiedzieć, że człowiek wypełnia to co jest zapisane. Człowiek nie wie jaki będzie jego cel. Każde wydarzenie pociąga za sobą następne. W życiu jest też istotna kwestia przypadku. Cały ten utwór kipi jednak optymizmem. Kubuś zgadza się na taki los i jest z tego zadowolony.
40. WIEK XVIII W POLSCE
40.1 SYTUACJA SPOŁECZNO-POLITYCZNA
W Polsce w odróżnieniu od Francji dominowała szlachta, a nie mieszczaństwo. Następował upadek miast. Był zły stan gospodarki. Następował rozkład organizacji państwowej. Prestiż Rzeczpospolitej na forum międzynarodowym upadł. Polska stała się pionkiem w rękach sąsiadów (rozbiory). Król (Stanisław August Poniatowski) przystąpił do walki z sarmatyzmem. W nim upatrywał źródło zła. Król starał się zaangażować różne środki do walki z zacofaniem.
40.2 PREKURSORZY
40.2.1 STANISŁAW KONARSKI
Wszechstronny działacz, zajmował się:
• praca nad reformą ustroju państwa

„Traktat o skutecznym rad sposobie”
Charakteryzuje ówczesną RP i wysuwa postulaty, żądania mające uzdrowić państwo. Przeciwstawia się liberum veto, proponuje, aby źródłem decyzji była większość głosów. Gani prywatę szlachty. Przeciwnik szlacheckiej megalomanii (manii wielkości).

• oświata
Zreformował szkolnictwo, żądał wprowadzenia nauczania rozumowego. Kładł nacisk na sprawy wychowania obywatelskiego, ludzi świadomych sytuacji społecznej i politycznej, świadomych obowiązku wobec ojczyzny i narodu. Podążał za nauczaniem poglądowym, opartym na racjonalnym poznawaniu rzeczywistości, empirystycznych metodach. Wprowadził obowiązek nauczania języka polskiego, historii literatury, nowożytnych języków. Wprowadzając też nauki przyrodnicze, historię, geografię. W 1740 r. założył szkołę dla synów szlacheckich „Collegium Nobilum”. Uważał, że dorośli są zbyt zdeprawowani sarmatyzmem i nie da się ich zmienić.

• twórczość literacka
W szkole działał teatr konwiktowy, w którym uczniowie wystawiali sztuki pisane w duchu klasycystycznym, posiadające morał, mające walory wychowawcze, np. „Tragedia Epaminoudas” Konarskiego. Pisał także traktaty: „O poprawie wad wymowy”. Wyszydzał skomplikowany, napuszony barokowy styl. Propaguje czystość, naturalność języka.

40.2.2 STANISŁAW LESZCZYŃSKI
Wydał traktat polityczny „Głos wolny, wolność ubezpieczający”. Domagał się jak najszybszego przeprowadzenia reform. Propagował ograniczenie liberum veto. Króla elekcyjnego ma wybierać cały naród, a nie tylko szlachta. Żądał wzmocnienia administracji państwowej, poprawy warunków chłopów.

40.2.3 KOMISJA EDUKACJI NARODOWEJ
Powołana w 1773 r. przez sejm na wniosek króla. Była pierwszym ministerstwem oświaty w Europie. Podstawowe zadania określało hasło: „Stworzyć naród przez wychowanie publiczne”. Pod kierownictwem komisji przeprowadzono reformę szkół w całym kraju. Po raz pierwszy zezwolono na naukę dziewcząt w szkołach, zaczęto powoływać szkoły ludowe  dla wszystkich. powołano również Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które opracowywało i wydawało nowe podręczniki. W szkołach zwrócono szczególną uwagę na problem kultury języka polskiego, a wzorem polszczyzny stały się dzieła pisarzy odrodzenia.
40.3 PRASA I TEATR JAKO NACZELNE ŚRODKI AGITACJI W SŁUŻBIE REFORM
40.3.1 ROLA WARSZAWY W XVIII W.
Warszawa stała się centrum kulturalnym i politycznym. Stało się to za sprawą urbanistycznego uporządkowania stolicy. Dwór stał się głównym ośrodkiem sztuki, centrum artystycznym.

40.3.2 DZIAŁALNOŚĆ KRÓLA I ZNACZENIE DWORU KRÓLEWSKIEGO
Poniatowski popierał architekturę. Przebudował zamek królewski, zbudował pałac na wodzie. Był mecenasem literatury. Wydawał publiczne, oświeceniowe utwory (u niego pojawiły się po raz pierwszy utwory Krasickiego).

40.3.3 CHARAKTERYSTYKA CZASOPIŚMIENNICTWA
40.3.3.1 tytuły czasopism
• „Merkuriusz Polski”
Pierwsze polskie pismo - 1661, wchodziło tylko przez 7 miesięcy.
• „Monitor”
Wzorowany na angielskim „Spectatorze”. Pierwszy redaktor to Stanisław Bohomolec. Zamieszczał tam swoje artykuły także Ignacy Krasicki. Monitor ukazywał zacofanie polski, żądał reform, walki z ciemnotą i sarmackimi zabobonami.
• „Zabawy przyjemne i pożyteczne”
Redaktorem naczelnym był Adam Naruszewicz. Celem było zaznajomienie z twórczością ówczesnych pisarzy. Za wzór uznawano J. Kochanowskiego.
• „Gazeta Warszawska”
Czasopismo wydawane podczas obrad Sejmu Wielkiego. Prezentowała bieżące informacje.
• „Gazeta narodowa i obca”
Czasopismo wydawane podczas obrad Sejmu Wielkiego. Był to dziennik. Przetrwała 160 lat.
• „Magazyn Warszawski”
Czasopismo okresu Sejmu Wielkiego. Było to pismo informacyjno-rozrywkowe.

40.3.3.2 funkcja i znaczenie rozwoju czasopiśmiennictwa
Czasopiśmiennictwo doby oświecenia miało charakter zaangażowany, patriotyczny. Interesowało się sprawami polskimi, przede wszystkim społecznymi, politycznymi, gospodarczymi i kulturalnymi. Było głównym środkiem masowego przekazu i oddziaływania na ówczesne społeczeństwo.

40.3.4 POWSTANIE SCENY NARODOWEJ W WARSZAWIE
40.3.4.1 dzieje teatru
17 listopada 1765 roku został otwarty polski teatr publiczny dla wszystkich. Powstał w budynku operalni saskiej. Pierwszą wystawioną sztuką była komedia „Natręty” Józefa Bielawskiego. Komedie tworzył Franciszek Bohomolec. Stworzył między innymi: „Małżeństwo z kalendarza”, utwór ośmieszający Polaków. Jest to przykład typowej komedii warszawskiej. W 1767 roku teatr zamknięto. Otwarto go dopiero w 1774 roku.

40.3.4.2 znaczenie teatru
W okresie oświecenia teatr publiczny pełnił bardzo ważną rolę. Wychowywał ówczesnego obywatela. Uczył go krytycznie myśleć i widzieć wady ustroju, w którym żył. Walczył o język narodowy. Propagował postępowe reformy państwowe. Jego działalność szczególnie wzrosła w czasie Sejmu Czteroletniego. Obok sztuk rozrywkowych wystawiał utwory, które w sposób pośredni lub bezpośredni nawiązywały do życia politycznego kraju, propagowały nowe idee oświeceniowe, domagały się przeprowadzenia w Polsce reform politycznych i społecznych w myśl założeń społecznych i humanitarnych.

40.3.4.3 obyczajowa komedia warszawska
Po ponownym otwarciu teatru w 1774 roku nastąpił rozkwit komedii warszawskiej. Twórcy teatralni to: Franciszek Zabłocki („Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale”, „Fircyk w zalotach”). Charakteryzuje się ona tym, że tematyka polityczna nie jest najważniejsza, a rzecz krąży wokół intrygi miłosnej
41. IGNACY KRASICKI - KSIĄŻĘ POETÓW POLSKICH
41.1 WALORY TREŚCI I FORMY BAJEK IGNACEGO KRASICKIEGO
Bajka to gatunek z pogranicza epiki i liryki. Jest to alegoryczna opowieść o zwierzętach, ludziach, przedmiotach, która służy do wypowiedzenia pewnej nauki moralnej o charakterze ogólnym i powszechnym. Ta prawda jest wyrażana często bezpośrednio jako pointa na końcu utworu, na początku utworu w postaci tytułu lub jest tylko zasugerowana czytelnikowi. Prawdą tą jest morał. Postacie występujące w bajce wyposażone są w jednoznaczne i niezmienne cechy. Wykształciły się dwa rodzaje bajek: narracyjna, stanowiąca jakby krótką opowieść o nieskomplikowanej budowie oraz epigramatyczna, bardzo krótka, zazwyczaj czterowersowa. Najbardziej rozpowszechniona jest tzw. bajka zwierzęca, w której przedstawione zwierzęta występują jako personifikacje typów ludzkich. Relacje między zwierzętami są odpowiednikiem stosunków społecznych. Za twórcę bajek uznaje się Ezapa, żyjącego w VI wieku p.n.e. W Polsce bajki tworzył w XV wieku Wiernat z Lublina. W epoce klasycyzmu twórcami bajek byli: w Rosji J Kryłow, we Francji J. La Fontaine, w Polsce Ignacy Krasicki wzorujący się na La Fontaine.
Ignacy Krasicki wydał dwa zbiory bajek: „Bajki i przypowieści” (dominują tu bajki krótkie i zwięzłe), „Bajki nowe” (ukazał się ten zbiór po śmierci Krasickiego, zawiera głównie bajki narracyjne). Krasicki korzystał z tego gatunku gdyż był to typ formy gatunku dydaktycznego. Treść tych bajek ma pouczać czytelnika, służyć mu radą.
Świat jaki prezentuje Krasicki w swoich bajkach przygnębia. Jest on tragiczny. Zwyciężają złe instynkty. Autor opisuje codzienność, rzeczywistość. Ludzie są źli i okrutni. Niszczą słabszych. Ludzie są obłudni. Charakteryzuje ich hipokryzja. Przedstawiony jest tu świat pesymistyczny. Bajki te nie są wesołe. Pesymistycznie brzmią słowa: ‘szlachetność, uczciwość można włożyć między bajki’.
Walory formy bajek Ignacego Krasickiego:
 są zwięzłe i oszczędne
 język jest prosty
 są pisane trzynastozgłoskowcem
 mają rytm
 zastosowany jest kontrast
 Krasicki oddziaływał na rozum
 odwoływał się do ludzkiego rozsądku i indywidualnej refleksji
 lapidarność (zwięzłość i skrótowość wypowiedzi połączone z rzeczowością)

41.1.1 TREŚĆ BAJEK
„Wstęp do bajek”
Jest to pierwsza bajka ze zbioru „Bajki i przypowieści”. Ukazany jest wymyślony, wyidealizowany, nieistniejący świat. Poeta przedstawia swoje pojęcie bajki, odpowiada na pytanie: Co to jest bajka ? Morał mówi, że te zaprezentowane postawy są nieprawdopodobne w realnym świecie. Wyraża pesymistyczny stosunek podmiotu lirycznego, który nie wierzy w uczciwość, prawość. Autor będzie kontrastował zachowanie ludzi jakie jest, a jakie powinno być. Będzie szydził z tych, którzy postępują źle. Ludzie nie są szlachetni i dzielni jacy powinni być. W swoich bajkach Krasicki ukazuje świat z jego wadami.

„Dewotka”
Krasicki w tej bajce piętnuje i wyśmiewa religijną obłudę i fałsz moralny, który można by zarzucić niejednemu człowiekowi. Tytułową bohaterkę charakteryzuje pobożność na pokaz, dla ludzi, bowiem taka naprawdę w sercu ma złość i nienawiść. Dewotka potrafi bowiem jednocześnie modlić się bez litości bić swoją służącą z błahego powodu. W ostatnim wersie Krasicki zachowuje jednoznaczne stanowisko wobec takiej postawy: ‘Uchowaj, Panie Boże od takiej pobożności’.

„Groch przy drodze”
Morał: zbytnia ostrożność też może zaszkodzić. Gospodarz usiłował być przebiegły i ostrożny. Za zbytnią zapobiegliwość los się zemści. Przebiegłość nie popłaca.

„Jagnię i wilki”
Wilki zauważyły w lesie jagnię. Miały go zjeść. Jagnię spytało się jednak jakim prawem wilki chcą to zrobić. Wilki odpowiedziały, że dlatego że one są silne a jagnię słabe i same. Morał: ten kto jest silniejszy ma przewagę i jest w stanie dominować.

„Szczur i kot”
Bajka ta mówi o pewnym szczurze. Siedział on podczas mszy pod ołtarzem i chwalił się, że go kadzą. W pewnym momencie zakrztusił się dymem i porwał go kot. Morałem jest tutaj to, że tego, który się zbyt przechwala i jest zbyt pewny, może niespodziewanie spotkać nieszczęście.

„Ptaszki w klatce”
Bajka ta to rozmowa dwóch czyżyków. Młody urodzony w klatce mówi, że jest mu w niej dobrze. Urodzony na wolności mówi, że źle czuje się w klatce. Morałem jest tutaj to, że jeżeli nie przebywało się w lepszych warunkach to uważa się swoje za dobre. Nie należy dziwić się osobom, które przebywając w pozornie złych warunkach twierdzą, że jest im dobrze, gdyż mogły nie widzieć nic lepszego. Możemy też wnioskować z tej bajki, że życie na wolności chociaż w złych warunkach jest lepsze niż w niewoli.

„Filozof”
Mowa tu jest o pewnym filozofie, który nie wierzył w Boga. Gdy jednak znalazł się w kłopotach uwierzył nie tylko w Boga ale i w upiory. Morał: Człowiek w obliczu niebezpieczeństwa jest w stanie zmienić swe poglądy. Szukając ratunku jest w stanie uwierzyć we wszystko.

„Kruk i lis”
Bajka ta ukazuje jak pewien lis podstępem zdobył ser. Wychwalał on pewnego kruka, który trzymał ser w pysku. Gdy chwalił głos ptaka ten chciał go zaprezentować. Zaczął śpiewać i ser wypadł mu z pyska na ziemię. Morałem jest tutaj to, że należy uważać jeżeli ktoś nas zbytnio chwali, gdyż może to robić wyłącznie dla swojej korzyści.

„Malarze”
Było dwóch malarzy. Jeden - Piotr malował ładnie, był dobry ale biedny. Drugi - Jan malował mało, był zły ale bogaty. Jan upiększał portrety, Piotr malował natomiast prawdziwe twarze. Morał: Kłamstwo może przynieść korzyści, a prawda nie zawsze. W naturze ludzkiej jest próżność. Człowiek lubi być chwalony. W ludzkiej naturze jest skłonność do idealizowania siebie samego.
41.2 BOHATER POZYTYWNY DRUGIEJ POŁOWY XVIII WIEKU - MIKOŁAJ DOŚWIAD-CZYŃSKI - WZORZEC OSOBOWY DOBY OŚWIECENIA
41.2.1 CECHY POWIEŚCI
W 1775 roku Ignacy Krasicki napisał pierwszą polską powieść literatury nowożytnej pod tytułem: „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”. Był to utwór, w którym Krasicki skoncentrował trzy typy powieści: cechy utworu satyryczno-obyczajwego (I księga), cechy powieści przygodowo - awanturniczego (II księga) oraz cechy powieści utopijnej (III księga). Utwór ten był napisany w formie pamiętnika. Motywem jego napisania było zabicie czasu w pożyteczny sposób. Utwór ten bawi, uczy i wychowuje. Była to autobiografia ówczesnego Polaka, przeciętnego szlachcica drugiej połowy XVIII wieku.

41.2.2 DZIEJE BOHATERA
Opisuje młodość i lata dojrzewania młodego szlachcica Mikołaja Doświadczyńskiego w domu rodziców. Jest w tej księdze przedstawiona charakterystyka jego rodziców. Byli oni patriotami i szczerzy. Jego ojciec jest niewykształcony, cały czas przebywa na sejmikach. Jest sarmatą. Matka jest kurą domową. Nigdzie nie wychodziła poza swój majątek. Rodzice nie dbali o edukację Mikołaja. Wynajęto pana guwernera, Który zajmował się edukacją i kształceniem Mikołaja. Potem Doświadczyński został posłany do szkoły, ale jej też nie skończył. Znów pojawił się oszust, który miał kształcić Mikołaja. Sprzedawał on jednak Mikołajowi jedynie sposoby oszukiwania w grze w karty. W końcu Mikołaj wraz z guwernerem umknął z rodzinnego domu. Grał w karty i stracił wszystko co posiadał. Obracał się w towarzystwie awanturników i oszustów. Ten fragment to krytyka i ośmieszenie sarmackiego sposobu kształcenia. Po tych wydarzeniach Mikołaj wyjeżdża do Paryża. Jest tam tak długo, aż ścigany przez dużą liczbę wierzycieli wyjeżdża stamtąd. W Amsterdamie jako majtek zaciągnął się na statek. Statek ten rozbił się jednak, fale Mikołaja wyrzuciły na brzeg wyspy Nipu, utopijnego świata, w którym nie znano kłamstwa i zła. Mędrzec Xaoo uczył Mikołaja zasad panujących w tym państwie. Po wielu perypetiach Mikołaj powrócił do ojczyzny. Osiadł na wsi w majątku odziedziczonym po rodzicach i zaczął prowadzić życie ziemianina - filozofa. Zbudował nawet gospodarstwo funkcjonujące na zasadach, jakich nauczył się na wyspie Nipu.

41.2.3 FUNKCJA POWIEŚCI
Krasicki ukazuje w swej powieści wychowanie młodzieży w ówczesnych czasach, płytkość zainteresowań ówczesnej szlachty, jej ciemnotę, nieuctwo, samowolę i pieniactwo, a także pijaństwo, bezkrytyczną pogoń za zagranicznymi nowinkami, okrucieństwo wobec służby i lenistwo umysłowe. Wskazuje na konieczność powrotu do natury oraz autentycznych wartości moralnych, zabitych przez destrukcyjny wpływ społeczeństwa, jego obyczajowości i kultury. Pouczający przykład Mikołaja ma być ostrzeżeniem, a zarazem wskazówką w wyborze życiowej filozofii.
41.3 SATYRY I. KRASICKIEGO - OŚMIESZANIE I DRWINA Z WAD SPOŁECZEŃSTWA
41.3.1 RODZAJE SATYR I DZIEJE GATUNKU
Satyra to gatunek literacki znany od starożytności. Jego twórcą był Horacy. Jest to gatunek z pogranicza liryki i epiki. Autor satyry przedstawia swój negatywny stosunek do jakiejś osoby lub rzeczy. Można wyróżnić następujące typy satyr: portretowe, sytuacyjne (zdarzenie jest ilustracją zjawiska), obyczajowe.

41.3.1.1 Sposób ośmieszania wad
Krasicki napisał 22 satyry o tematyce obyczajowej. Pisał je po to aby piętnować to co złe oraz nosicieli zła. Zadaniem satyry jest bezlitosne chłostanie zła. Były one wymierzone przeciwko saskiemu dziedzictwu: narodowej megalomanii, ciemnocie i zacofaniu, życiu ponad stan, pijaństwu, skłonności do hazardu, braku krytycyzmu, powierzchownemu przyjmowaniu obcych wzorów kulturowych. Krasicki kreślił obraz życia w XVIII wiecznej Rzeczypospolitej. Jest to doskonała ilustracja, a jednocześnie obnażenie i ośmieszenie największych wad społeczeństwa polskiego z czasów współczesnych poecie.

„Do króla”
Satyra ta to typowy przykład satyry portretowej. Przedstawiony jest w niej król August Poniatowski. Królowi stawiane są następujące zarzuty:
 nie wywodzi się z rodziny królewskiej
 jest za młody na to stanowisko
 jest wykształcony
 jest zbyt łagodny i jest zbyt dobry dla swoich poddanych
 jest królem i jest Polakiem
Poglądy te wyraża szlachcic sarmata. Robi to ktoś kto nie skorzystał na wyborze tego króla. Jest to portret króla postrzegany oczami szlachcica sarmaty. Pomimo, że portret króla składa się tu z zarzutów to jest to portret pochwalny. Ktoś kto uważa zalety króla jako wady jednocześnie sam siebie ośmiesza.

„Pijaństwo”
Satyra ta to próba walki z nałogiem pijaństwa jaki rozpowszechnił się u szlachty. Krasicki ukazuje zgubne i szkodliwe skutki picia alkoholu. Jest on przyczyną swad, prowadzi do warcholstwa i anarchii.

„Żona modna”
Jest to satyra napisana w formie dialogu między panem Piotrem a jego przyjacielem. Pan Piotr opowiada o swoim ożenku i życiu małżeńskim. Jest to typowy domator i pochodzi ze wsi. Jego żona pochodzi z miasta. Są to zupełnie przeciwstawne postacie. Powodem ożenku była jedynie chęć zysku. Już po zawarciu umowy przedślubnej dotyczącej majątku pan Piotr zaczyna tego żałować. Żona po przyjeździe do domu pana Piotra nie mogła zrozumieć wiejskiego stylu życia i tamtejszych obyczajów. Była przyzwyczajona do wygód. Brakowało jej nawet pokoi. Do służby odnosiła się z wielką pogardą. Nie podobał się jej też ogród. Chciał go przebudować. Pan Piotr nie chcąc słuchać rozkazów żony odsunął się na bok (uciekł). Żona przebudowała wtedy dom. Była bowiem zwolenniczką stylu francuskiego. Podobał się jej wszystko co pochodziło z tamtego kraju. Zaczęły się przyjęcia. Pan Piotr stracił znaczenie w swoim domu. Goście żony śmiali się z męża. Żona ciągle mówi o wsiach, które mają pokryć koszty jej zachcianek. Wkrótce obydwoje wrócili do miasta. Są w tej satyrze przedstawione dwie postacie (style): szlachcic sarmata (pan Piotr) i dworski (żona). Żona otacza się wszystkimi rzeczami zbytku. Marnuje majątek. Oba style są uważane za niewłaściwe i naganne. W tej satyrze są one skonfrontowane.

„Świat zepsuty”
W satyrze tej są skonfrontowane postawy ojca i synów. Postawa synów (obecnie) charakteryzuje się złymi cechami. Nie ma cnoty, prawdy. Za ojców (kiedyś, w przeszłości) było inaczej. Panowała cnota, prawda, porządek. Pojawia się też motyw tonącego statku. Jest to nawiązanie do „Kazań sejmowych” Piotra Skargi. Wszystko to prowadzi do zguby ojczyzny.
41.4 CIEMNOTA I ZACOFANIE DUCHOWIEŃSTWA - „MONACHOMACHIA”
41.4.1 TREŚĆ UTWORU
Na świecie dzieją się różne rzeczy. „Nieraz rycerzem bywa sługa boży”. Taka wojna między mnichami zdarzyła się pewnego razu w miasteczku, którym: „Było trzy karczmy, bram cztery ułomki, Klasztorów dziewięć i gdzieniegdzie domki”. Życie toczyło się tu leniwie, aż do pewnego dnia „Jędza niezgody” pojawiła się nad miastem i spokojne do tej pory zakony zapragnęły rywalizacji. Bracia dominikanie wyzwali karmelitów na pojedynek - uczoną dysputę. Zakonnicy do tej pory niewiele czasu spędzali w klasztornej bibliotece. Częściej można ich było zastać przy posiłku czy kuflu. Scholastyczna dysputa okazała się ponad ich siły. Refektarz (jadalnia klasztorna, w której prowadzono dysputę) szybko przemienił się w pole bitwy, gdzie miast rzeczowych argumentów latały kufle, talerze i ciężkie księgi. Ból był niezwykle zaciekły, ale gdy między zwaśnione strony uroczyście wniesiono vitrium gloriosum, sławny puchar pełen alkoholu, natychmiast nastąpiła zgoda. Krasicki, wielki moralista, wplótł między wiersze swojego poematu także myśli dydaktyczne: „I śmiech niekiedy może być nauką, Kiedy się z przywar nie z osób natrząsa”, i zgodnie z zasadą: „Prawdziwa cnota krytyk się nie boi” radzi: „Szanujmy mądrych , przykładnych, chwalebnych, Śmiejmy się z głupich, choć i przewielebnych”.

41.4.2 CECHY POEMATU HEROIKOMICZNEGO
Poemat heroikomiczny to stary gatunek, uprawiany już w starożytności, będący parodią eposu bohaterskiego. Stosowano parodię jako środek służący do ośmieszania zjawisk, osób poprzez ich nieudolne naśladowanie , odgrywanie.
Cechy poematu heroikomicznego:
 zastosowanie parodii
 charakter żartobliwy, częściej satyryczny
 celem jest ośmieszenie zachowań pewnych środowisk
 styl wysoki, typowy dla eposu
 obecność inwokacji, porównania homeryckiego
 naruszenie zasady decorum
 zderzenie patetycznego języka z błahą tematyką
42. TWÓRCZOŚĆ OKRESU SEJMU WIELKIEGO
42.1 PUBLICYSTYKA PATRIOTYCZNA
42.1.1 DZIAŁALNOŚĆ I PROGRAM SPOŁECZNO-POLITYCZNY STANISŁAW STASZICA.
Stanisław Staszic swoje poglądy i program społeczno-polityczny zawarł między innymi w poniższych utworach.

„Uwagi nad życiem Jana Zamojskiego”
Był to traktat polityczny wydany przed obradami Sejmu Czteroletniego. Jest on podzielony na 19 rozdziałów. Każdy rozdział traktuje o innym problemie. Najważniejsze są następujące rozdziały:
 „Sposób ratowania Polski od podziałów”
Staszic przewidywał rozbiory. Prezentuje on swoje poglądy i są one zgodne z poglądami Jana Zamojskiego, który był wówczas wielkim autorytetem.
 „Edukacja”
Podstawą nauki jest nauka moralna i religia. Człowiek powinien pracować w swoim zawodzie. Edukacja powinna działać jako wychowanie obywatelskie. Szkolnictwo ma wychowywać ludzi światłych. Propaguje on szkoły rycerskie.
 „Prawodawstwo”
Staszic jest przeciwny prywacie i egoizmowi posłów. Ustawy powinny przechodzić większością głosów. Chodzi o dobro większości.
 „Władza wykonywająca”
Opisane są w tym rozdziale trzy rodzaje władzy: demokracja, monarchia i anarchia. Chodzi tu o wzmocnienie władzy królewskiej.
 „Rozdział władza sądownicza”
Każdy obywatel nie może być sądzony bez wyroku niezawisłego sądu.
 „Wolne obieranie królów”
Staszic sugeruje żeby tron był dziedziczny. Wolna elekcja pozwala ingerować obcym krajom w sprawy polskie.
 „Polska”
Mowa jest o tym, że chłopi emigrują z Polski, bo jest anarchia i niesprawiedliwość. W Polsce nie mogą oni żyć godnie.

42.1.1.1 „Przestrogi dla Polski”
Utwór ten miał uzmysłowić szlachcie konieczność uchwalenia konstytucji. Staszic informuje czym dla niego jest naród. Dla niego naród to nie tylko szlachta, ale zbiorowość mieszkająca na danym terenie. Staszic zwracając się do szlachty stawia jej następujące zarzuty:
 brak poszanowania prawa
 zbezczeszczenie sprawiedliwości
 uczą podstępu, zdrady, podłości
 warstwa szlachecka przekupuje, oszukuje
Za słabość narodu Staszic oskarża szlachtę. Bardzo dużo miejsca poświęca on też miastom. Propaguje on rozwój przemysłu i handlu w miastach. Chce on, aby mieszczaństwo było bogate. Inne postulaty to: konieczność zniesienia Liberum Veto, wprowadzenie stałej armii, zmiana pańszczyzny na czynsz, wprowadzenie powszechnej edukacji narodowej.

42.1.2 HUGO KOŁŁĄTAJ
W swoich poglądach nie różnił się zbytnio od Stanisława Staszica. Różniło go jedynie to, że miał bardziej radykalne poglądy w sprawach przywilejów dla ludzi niższego stanu. Żądał wolności osobistej chłopów. Chłop miał mieć wolność osobistą, ale grunt ma być własnością pana.

„Dobra świetnej deputacji”
W odezwie tej Kołłątaj mówi o równomiernym obciążeniu prawami i obowiązkami wszystkich stanów.

42.1.3 ROLA PUBLICYSTYKI
Publicyści poprzez swoją działalność pisarską nawoływali do walki z anarchią i z obrońcami przywilejów feudalnych. Proponowali postępowe reformy ustrojowe i społeczne, domagając się wcielenia ich w życie.
42.2 „POWRÓT POSŁA” JAKO AKTUALNA KOMEDIA POLITYCZNA
42.2.1 CHARAKTERYSTYKA BOHATERÓW
W tym utworze są zaprezentowane dwa stronnictwa. Jedno z nich to stronnictw patriotyzmu (obóz reform). Zalicza się do nich: Podkomorzy z żoną, Walery i Teresa. Drugie to obóz wsteczny, konserwatywny: Starosta, Sarmacki. Wytknięte są tu ich wady.

• Obóz reform
 działacze stronnictwa patriotycznego
 zwolennicy reform dotyczących naprawy państwa: zniesienia Liberum Veto, wolnej elekcji i polepszenia doli chłopa
 rozumiejący potrzebę reform kraju
 pragnący pozyskać sobie jak najwięcej zwolenników wśród średniej szlachty
 ludzie godni naśladowania
Podkomorzy:
 przedstawiciel drobnej szlachty, urzędnik ziemski z wyboru, rozsądzający spory graniczne, cieszący się dobrą opinią
 wzorowy i dobry ojciec
 oświecony patriota, opowiadający się za patriotycznym wychowaniem młodzieży
 zwolennik reform
 wzór cnót obywatelskich
 dobry i ludzki opiekun swoich poddanych
Podkomorzyna:
 zwolenniczka reform
 narzekająca na skutki cudzoziemszczyzny i błahe wychowanie młodzieży
 oddana bez reszty rodzinie
Walery:
 uosobienie cnót rodzinnych i patriotyzmu
 uczciwy, stały w uczuciach
 przywiązany do rodziców
 patriota, rozumie potrzebę reform
 głosi potrzebę zniesienia Liberum Veto, wolnej elekcji i poddaństwa chłopów
 potępia obóz wsteczny

• Obóz wsteczny, konserwatywny
 obrońcy starych porządków feudalnych, broniący Liberum Veto, wolnej elekcji i poddaństwa chłopów
 sami się ośmieszają ich głupotą, tym co mówią
 bezkrytyczne przyjmowanie obcej mody
 konserwatywny pogląd na wychowanie dzieci
Starosta Gadulski:
 nie cieszy się dobrą opinią
 skompromitowany we wszystkich dziedzinach życia
 reprezentuje ciemną, zacofaną szlachtę, konserwatysta
 nieuk
 bojący się nowości
 obojętny na sprawy publiczne
 gadatliwy, chciwy, leniwy, kłótliwy, zły, pijak
Starościna:
 zwolenniczka francuszczyzny
 sentymentalna dama
 wodząca za nos swojego męża, szantażując go rozwodem
Szarmancki:
 utracjusz, fircyk, cwaniak, cynik, nierób
 modny kawaler
 goniący za uciechami życia dworskiego
 pogardzający niższymi stanami
 obojętny na sprawy narodu
 niegodnie postępujący z kobietami

42.2.2 „POWRÓT POSŁA” JAKO KOMEDIA KLASYCYSTYCZNA
„Powrót posła” porusza problematykę polityczną kraju, sprawę nowego ustawienia w Polsce władzy ustawodawczej i wykonawczej. Jest to komedia związana ściśle z pracami Sejmu Czteroletniego w okresie szczególnego napięcia politycznego i dramatycznej sytuacji narodu. Jest to echo wszystkich ważniejszych wydarzeń rozpatrywanych w czasie Sejmu Wielkiego. Jest to najostrzejsza w literaturze polskiej satyra na sarmatyzm w życiu politycznym, apelująca do sumień ludzkich. Jest to utwór o charakterze okolicznościowym, grany w Warszawie w czasie obrad Sejmu Czteroletniego.
43. SENTYMENTALIZM I ROKOKO JAKO NURTY TOWARZYSZĄCE KLASYCYZMOWI ORAZ TWÓRCZOŚĆ REWOLUCYJNA
43.1 NURT SENTYMENTALNY
Sentymentalizm jest nurtem literackim. Miał on charakter pewnej postawy filozoficznej. Nazwa wywodzi się od powieści „Podróż sentymentalna”. Sentymentalizm powstał jako reakcja przeciwko racjonalizmowi i dydaktyzmowi. Przejawiał się on pod koniec wieku XVIII w modzie, stylu bycia, życiu towarzyskim, ogrodnictwie. Słowo sentymentalizm ma następujące znaczenia:
1. nurt artystyczny drugiej połowy XVIII wieku
2. przesadna i uwidoczniona uczuciowość i wrażliwość
Modne stało się przebywanie na łonie natury i prostota życia. W Polsce sentymentalizm rozwinął się w latach 80 i 90 XVIII wieku. Ośrodkiem jego rozwoju były Puławy (siedziba książąt Czartoryskich). Głównym mecenasem była Izabela Czartoryska.
Drugim nurtem literatury sentymentalnej była poezja grobów. Przedstawiano: żal, smutek, grozę i rozpacz.

43.1.1 JAN JAKUB ROUSSEAU - PREKURSOR NURTU
Był francuskim pisarzem; autor „Emila”, „Nowej Heloizy”. Stworzył podstawę dla sentymentalizmu. Głosił tezę: „Człowiek jest cząstką natury”. Podkreślał rolę ludzkich uczuć, zwłaszcza miłosnych.

„Umowa społeczna”
Odrzucił w tym utworze styl życia salonów i cywilizację, która godzi w człowieka. Rzucił hasło powrotu do natury. Centrum zainteresowania był człowiek, ten który kieruje się uczuciem i emocjami. Na pierwszym miejscu powinna być spontaniczność, a rozum na końcu. Człowiek to ten, który kieruje się sercem, jest uczulony na piękno natury, potrzebuje czułości.

43.1.2 KARPIŃSKI - POETA SENTYMENTALNY
Był to polski twórca sentymentalny. Pisywał utwory miłosne, religijne, refleksyjne, patriotyczne. Zasłynął jako twórca pieśni erotycznych i sentymentalnych.

„O wymowie w prozie albo w wierszu”
Postuluje tam aby pisano jak najprościej i zrozumiale, aby dano upust swojemu natchnieniu.

„Pieśń dziada Sokolskiego”
Jest to utwór patriotyczny. Przedstawiony jest w nim obraz nędzy, ubóstwa, ruiny. Wskazuje on na rychły koniec państwa.

„Do Justyny. Tęskność na wiosnę”
Język w tym utworze jest łatwy w odbiorze, prosty i potoczny. Wiersz jest regularny i rytmiczny. Rymy są bardzo dokładne. Jest opis przyrody. Ostatnia strofa to pointa. Jest to wiersz o uczuciu i o tęsknocie. Uczucia są zaprezentowane za pomocą przyrody i na tle przyrody.

„Laura i Filon”
Jest to pieśń sentymentalna (sielanka). Jest to sielanka konwencjonalna. Nawiązuje ona do nurtu sielanek Wergiliusza. Świadczą o tym:
 imiona bohaterów (Lura, Filon) są wystylizowane na tą konwencję
 głównym tematem jest miłość, uczucie i mimo przeszkód i trudności zakończenie jest szczęśliwe
Jest to też sielanka sentymentalna ponieważ:
 zaprezentowana jest na tle przyrody
 tematem są uczucia
 bohaterowie kierują się uczuciem
 wyolbrzymione są reakcje i uczuciowość
 prymat uczuć nad rozsądkiem
 literackie wyznaczniki uczuciowości
 występują elementy ludowe
Karpiński wygłasza filozofię mówiącą o potędze miłości.

„Pieśń dziada Sokolskiego w kordonie cesarskim”
Ludzie szli za zbytkami. Wolność porównywana jest do ptaka. Jest to pieśń żalu za utraconą suwerennością. Utrata niepodległości spowodowana była niegodnym postępowaniem Polaków. Jest to utwór patriotyczny.

Cykl utworów: „Pieśń nabożna”
Pisane były te utwory z myślą o czytelniku ludowym, niewykształconym. Karpiński usiłował kształtować postawy obywatelskie. Propagował zasady wiary, etykę chrześcijańską. Boga prezentował jako dobrego i sprawiedliwego ojca. Jedna z tych pieśni to „Pieśń o narodzeniu pańskim”. Zawarte są w niej elementy religijności. Bóg cierpiał i był dobrym ojcem dla ludzi. Opiekował się i darzył uczuciem lud. Bóg kocha wszystkich. Jest wszechmocny. Utwór ten zawiera elementy patriotyczne. Propaguje powrót do natury. Bóg czuje to samo co ludzie.
43.2 CECHY CHARAKTERYSTYCZNE ROKOKA
Nurt ten obejmuje obyczajowość, styl życia i sztukę (malarstwo). Styl ten zrodził się we Francji. Miłowano huczne zabawy, przepych, nadmiar. W sztuce objawiał się jako zwrot ku miniaturyzacji. Tematyką stała się miłość (ale konwencjonalna). Dbano o wytworność i elegancję. Styl ten znalazł uznanie na dworach królewskich. W tym nurcie usiłował tworzyć Józef Szymanowski „Listy o guście”.
43.3 POEZJA JAKUBA JASIŃSKIEGO
Był on czołowym przedstawicielem nurtu Jakobińskiego w polskim oświeceniu. Jakobinizm skupiał radykalnych zwolenników przemian społecznych i ustrojowych. W większości byli to działacze: Kuźnicy Kołłątajowskiej, postępowi publicyści i pisarze. Domagali się oni przemian społecznych i ustrojowych, jak równouprawnienia mieszczan, zniesienia pańszczyzny i poddaństwa chłopa, a w czasie insurekcji kościuszkowskiej ukarania zdrajców i króla. W swoich utworach ostro krytykowali istniejący porządek społeczny, przywileje szlachty, samowolę magnaterii, ugodowość króla. Jakub Jasiński napisał wiele utworów. Jego wiersze patriotyczne przemawiają siła uczuć rewolucyjnych. Głoszą jedność idei wolności narodowej i wyzwolenia społecznego, wzywają do walki i zwycięstwa. Dzięki tym wartościom stał się Jasiński poetą rewolucyjnym, który walczył u schyłku Rzeczypospolitej ze światem ginącego feudalizmu.

„Sprzeczki”
Powstały na gruncie charakterystycznego dla epoki sceptycyzmu religijnego i skłonności do demaskowania obłudy kleru. Wątek poematu dotyczy sporu między probostwem a klasztorem i jest on właściwym tłem do dygresji dotyczących różnych dziedzin życia. Satyra ta uderza nie tylko w obżarstwo, próżniactwo i pijaństwo mnichów ale także w chciwość i niemoralność.

„Do świętoszka”
Wiersz ten wyraża pochwałę rozumu i daje wyraz deistycznego poglądu autora na świat. Do głosu dochodzą takie sprawy jak tolerancja religijna oraz równość społeczna.

„O stałości do exulantów polskich”
Jest to utwór skierowany do emigrantów po drugim rozbiorze. Jest to wezwanie do walki z carski najeźdźcą, pochwała Kościuszki i wskazanie na rewolucyjną Francję jako ojczyznę wolności. Za przykładem Francji hasło: „wolność i równość” rozszerzy się po ca
łym świecie. Wolność można zdobyć jedynie w walce, w której tyrani i despoci zginą.

„Wiersz w czasie obchodzonej żałoby przez dwór po Ludwiku XVI”
Nawiązuje do wydarzeń mających miejsce w Warszawie po dotarciu informacji o ścięciu króla Francji. Dwór królewski przewidział sześciotygodniową żałobę. Czasopisma potępiały wyrok wykonany na królu. Listy pasterskie także. Poeta pyta czy należy zajmować się sytuacją we Francji jeśli w Polsce sytuacja jest także bardzo dramatyczna i ważna dla narodu, kiedy dzieją się rzeczy straszne i przejmujące, ojczyzna traci wolność a jej obrońcy honor i majątki. Zaborcy traktują ludzi jak zwierzęta, naród cierpi. Wiersz kończy się akcentem antymonarchistycznym. Świat może być wolny dopiero wtedy kiedy nie będzie królów.

„Do narodu”
Napisany został ten wiersz w przeddzień wybuchu powstania kościuszkowego. Poeta zwraca się do narodu by ten nie poprzestawał w walce z zaborcą. Wzywa także do walki ze zdrajcami własnego narodu. Utwór ten łączy gorący patriotyzm z umiłowaniem ludu i nienawiścią do tyranów.
44. DOROBEK CZASÓW STANISŁAWOWSKICH
44.1 ZASŁUGI WOBEC JĘZYKA (WALKA O CZYSTOŚĆ JĘZYKA)
Twórcy pisali i żądali w swoich utworach czystości języka polskiego. Językiem wykładowym w szkołach stał się język polski zamiast dotychczas obowiązującej łaciny. Także teatr walczył o język narodowy. Także bohaterowie bajek Krasickiego mówili językiem potocznym, ale czystym i poprawnym.

„O poprawie wad wymowy”
Jest to dzieło autorstwa Stanisław Konarskiego. Dzieło to krytykuje napuszony, zawiły i skomplikowany styl budowy. Chce on aby język polski był czysty i naturalny.

„Gramatyka dla szkół narodowych”
Podręcznik autorstwa Onufrego Kopczyńskiego. Miał on kształtować poprawność językową ówczesnych Polaków.
44.2 GATUNKI LITERACKIE
EPIKA
 powieść
 powiastka filozoficzna
 poemat heroikomiczny
(parodia poematu heroicznego czyli eposu bohaterskiego)
 satyra dialogowa
 bajka
 powieść epistolarna
 publicystyka
LIRYKA
 sielanka
 wiersz
 erotyk
 oda
 hymn
DRAMAT
 komedia
 tragedia
44.3 CECHY CHARAKTERYSTYCZNE CZŁOWIEKA OŚWIECONEGO
• człowiek oświecony
 racjonalista
 encyklopedysta
 wróg ciemnoty i zabobonu
 optymista wierzący w ludzki umysł i przyszłe królestwo „rozumu”
 należący do wolnomularstwa, czyli masonerii

• człowiek ogładzony
 ma wykwintne maniery
 elokwentny
 wszechstronnie wykształcony
 elegancki
 racjonalista
 błyskotliwy
 entuzjasta nauki i przeciwnik zabobonów

• człowiek rewolucyjnego czynu
 świetny mówca
 zwolennik radykalnych rozwiązań
 głoszący ideały równości i braterstwa

• człowiek sentymentalny
 kierujący się sercem
 uczuciowy
 dobrotliwy



#19 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 16 wrzesień 2005 - 09:39

romantyzm

45. RAMY CZASOWE
EUROPA
Początek: koniec XVIII w.
Koniec: 1848 r. - Wiosna Ludów
POLSKA
Początek: 1822 r. - wydanie przez Mickiewicza „Ballad i romansów”
Koniec: 1864 r.
46. PRZEJAWY ROMANTYZMU W LITERATURZE OBCEJ
46.1 FILOZOFIA EPOKI
Za twórców tej filozofii uważanie byli niemieccy filozofowie: Hegel, Schlegel, Scheling. W procesie poznawania świata należy kierować się intuicją, przeczuciami i wyobraźnią. Rozum może być zawodny. Świat składa się z materii i ducha. Ważniejszy jest duch. Spirytualizm mówił o duchowej postawie świata. Poezja i umiejętność jej tworzenia to boskość w ciele człowieka.
46.1.1 IRRACJONALIZM
Artysta dociera do Boga poprzez sztukę opierającą się na intuicji i uczuciu.
46.1.2 MISTYCYZM
Wiara w istnienie świata pozazmysłowego i łączenie się z nim.
46.2 ROMANTYZM W NIEMCZECH
46.2.1 GOETHE - „KRÓL OLSZYN”
46.2.1.1 Treść
Jest to ballada romantyczna. Posiada fabułę. Ojciec i syn wracają nocą, wśród zamieci przez las. Syn jest umierający. Nawiązuje się dialog pomiędzy ojcem a synem. Syn mówi, że widzi króla olszyn. Widzi też jego córki. Postrzega je jako realne postacie. Ojciec mówi, że nie są to realne osoby. Próbuje wytłumaczyć synowi jego wyobrażenia. Król olszyn grozi chłopcu, że weźmie go siłą jeśli nie przyjdzie dobrowolnie. Chłopiec nie chce jednak rozstać się z ojcem. Syn jednak umiera. Są tu dwa światy: ojca - realny, racjonalny; syna - nierealny, chłopiec nie postrzega drzew, szumu wiatru i szelestu liści, widzi króla olszyn, to co postrzega syn jest niedostępne dla ojca. Autor chciał wpłynąć na emocje czytelnika. Mogą tu być dwie interpretacje finału. Światy realny i fantastyczny są równoprawne. Oba światy kontaktują się poprzez osoby należące do tych światów.

46.2.1.2 Cechy romantyczne
 istnienie dwóch światów (irracjonalny i racjonalny)
 mistycyzm
 świat mistyczny i rzeczywisty przenikają się nawzajem
 ukazane są ludzkie uczucia na tle przyrody (echo sentymentalizmu) (miłość ojcowska, strach, przerażenie, podekscytowanie, ból)
 operowanie nastrojem; tworzenie nastroju grozy i tajemniczości; natura kształtuje nastrój
 ludowość (elementy fantastyczne są przekazywane wśród ludu)

46.2.2 J.W.GOETHE - „FAUST”
46.2.2.1 Treść i problematyka
Jest to dramat, ale nietypowy w porównaniu ze wcześniejszymi. Nie ma regularności. Utwór nawiązuje do postaci pewnego alchemika, którego celem jest stworzenie złota. Utwór jest jednak o czymś innym. Faust chce rozszyfrować zagadkę życia. Chce zdemaskować człowieka i jego sens życia. Cecha charakterystyczna bohatera to aktywność. Chce wszystkiego sam doświadczyć. Zawiera pakt z diabłem. Faust zyskuje młodość i możliwość poruszania się w czasie i przestrzeni. Faust uważa, że nauka nic nie daje. Odrzuca wiedzę książkową, racjonalną, teoretyczną. Ma świadomość, że człowiek sam nie może poznać świata. Świat pozaziemski może pomóc w poznaniu świata ziemskiego. Całe życie dąży do poznania pewnych racji. Jest zafascynowany tym co go otacza i tym co się przed nim odkrywa. Jego tragizm polega na tym, że ucząc się całe życie nie uzmysłowił sobie, że nic nie wie. Boli go to, że musiał korzystać z pomocy diabła w celu poznania świata. Czuje się nic nie warty. Człowiek musi wybierać. Jest do tego zmuszony. Ludzka natura nakazuje człowiekowi zdobywanie wiedzy, ale nie daje mu do tego żadnych narzędzi.

46.2.2.2 Nowe motywy romantyczne
1. dwa światy: racjonalny i irracjonalny
2. nie interesowanie się nauką książkową
3. zainteresowanie przyrodą
4. brak prawdopodobieństwa
5. przedstawianie uczuć
6. tragizm
7. człowiek jest zagubiony w świecie i jest marionetką w rękach potężnych sił natury; zawodzą go własne zmysły

46.2.3 WERTERYZM
46.2.3.1 Treść i problematyka
Utwór ten ma cechy powieści epistolarnej. Składa się z listów jednej osoby. Narracja w pierwszej osobie. Każdy list jest oznaczony datą. Świat jest przedstawiony z punktu widzenia autora listów. W drugiej części jest fragment napisany w trzeciej osobie. Nacisk położony jest na prezentację uczuć bohatera. Jest to historia uczucia i portret psychologiczny bohatera, który w tamtej epoce był uważany za wyraziciela emocji i uczuć tamtego pokolenia. Werter przyjeżdża do małego miasteczka, aby załatwić sprawy spadkowe matki. Na początku mieszka samotnie. Nie cierpi jednak z tego powodu. Snuje refleksje dotyczące własnego życia. Poświęca się lekturze dzieł Homera. Werter próbuje zbliżyć się do ludzi z niższych klas społecznych. Odkrywa, że oni nie są gorsi. Podoba mu się ich szczerość, naturalność, prostota życia, bliskość obcowania z naturą, spontaniczność, brak zakłamania. Werter wręcz idealizuje tych ludzi. Jest to pogląd typowo sentymentalny. Werter jest szczególnie wrażliwy na piękno. Zafascynował go widok chłopca trzymającego swojego brata umożliwiając matce swobodną pracę. Wyciszyło go to. Zachwyca go natura i naturalność. Werter poznał Lottę. Od razu zafascynował się jej pięknem. Ostrzegano go by się w niej nie zakochał, bo jest ona już zaręczona. Werter czuje się jednak z nią szczęśliwy. Kocha ją ale wie, że nie może być jego. Nastrój Wertera ulega błyskawicznym zmianom. Otrzymuje propozycję pracy w poselstwie i wyjeżdża. Ma nadzieję, że w pracy zmniejszy się jego ból. Tęskni jednak jeszcze bardziej. Miażdży to jego osobowość. Jest opętany miłością, nie może jednak z miłości do Lotty i pragnienia jej szczęścia zniszczyć jej życia z Albertem. Przeżywa depresję. Werter prosi o dymisję. Spotyka się z Lottą. Zaczynają wspólnie czytać Ojsona i całować się. Lotta zrozumiała, że też kocha Wertera. Werter nie potrafiłby jednak już żyć z Lottą. Pożycza pistolet od Alberta i popełnia samobójstwo.

46.2.3.2 Tragizm Wertera
Tragizm Wertera polega na nieszczęśliwej miłości, jego wybujałej uczuciowości i wrażliwości. Żeby być szczęśliwie zakochany musiałby unieszczęśliwić inna osobę. Werter czuł się inny od wszystkich. Nie mógł pogodzić się z rzeczywistością. Był w niej zagubiony. Jego uczucia dominowały nad racjonalnym postępowaniem.

46.2.3.3 Cechy postawy życiowej - werteryzmu
 sentymentalizm
(wyraża się w kulcie natury i egzaltacji; wywyższanie, stan zachwytu spowodowany uczuciami, ożywienie, uzewnętrznianie własnych uczuć i namiętności)
 przesada, wybujała uczuciowość
 spoglądanie na otaczający świat poprzez pryzmat marzeń, poezji, sztuki, jego idealizacja
 wieczne niepogodzenie się ze światem, niemożność znalezienia sobie miejsca na nim
 wyobcowanie z ludzkiej społeczności
 odczuwanie bólu świata (choroba wieku)
46.3 CHARAKTERYSTYKA ROMANTYZMU FRANCUSKIEGO
46.3.1 ROUSSEAU
Jego hasła znalazły swój wyraz w „Nowej Heloizie”.
Powieść epistolarna. Temat:
 miłość dwojga kochanków
 listy pełne wyznań
 on starszy mężczyzna
 nie mogą się kochać gdyż ona jest bogatsza, dużo młodsza
 nieszczęśliwa miłość
 utwór nawiązuje do sentymentalizmu
 czułość

46.3.1.1 Elementy sentymentalne
1. jest dużo o przyrodzie
2. utwór o uczuciach
3. wykrzykniki, które świadczą o emocjach
4. wyolbrzymiona uczuciowość

46.3.2 GERMAINE DE STAËL
Teoretyk epoki romantyzmu. Zafascynowana tym co tajemnicze. Literaturę dzieliła ze względu na położenie geograficzne. Wykreowały się dwie postawy:
1. aktywna, chętna do radykalnych zmian, energiczna
2. bierna, pesymistyczna, charakteryzująca się ucieczką od rzeczywistości

46.3.3 RENE CHATEAUBRIAND
Napisał powieść poetycką „Rene”. Od postawy głównego bohatera powstał nurt - reneizm.

46.3.4 WIKTOR HUGO
Był on dramaturgiem. Napisał „Cronuwell”, ze wstępem, w którym zaprezentował artystyczną deklarację romantyzmu.
Żądał w niej:
 aby dramat romantyczny powinien sięgać do dramatów historycznych
 zburzenia zasady trzech jedności
 mieszania się scen tragicznych i szczęśliwych
 nadawania cech realizmu (poprzez zgodność z epoką)
 posługiwania się zróżnicowanym językiem, który wskazywałby na pochodzenie i siłę emocji bohatera
 może być wprowadzona mowa potoczna

46.3.5 ALEKSANDER DUMAS
Tworzył powieści awanturnicze. Fabuła była fikcją. Nagromadzenie przygód i perypetii, z których wydaje się, że nie ma wyjścia. Zakończenie zawsze jest szczęśliwe. Obecny jest wątek romansowy.

46.3.6 ALFRED DE MUSSEL
Napisał utwór „Spowiedź dziecięcia wieku”.
46.4 ROMANTYZM W ANGLII
46.4.1 BYRONIZM
Nurt ten rozwinął się w latach 1812 - 1830. Człowiek, który wyznawał byronizm był zazwyczaj skłócony ze światem i innymi ludźmi.
Cechy byronizmu:
 nienawiść do świata ucisku
 nakaz bezkompromisowej walki ze wszystkim co ogranicza swobodę

46.4.2 CECHY BOHATERA BYRONICZNEGO
 człowiek dumny i wyniosły
 człowiek wyobcowany z otaczającego go świata
 indywidualista (w swój własny sposób postrzega świat)
 jest obciążony tajemnicą z przeszłości
 nie jest skłonny do pokory i skruchy
 jest skłonny do śmiałych i desperackich czynów
 jest odważny, śmiały i niezwykły, dotyczy to też siły charakteru
 przedkłada uczucia i emocje nad rozsądek i rozum, bywa bardzo impulsywny
 bohater tragiczny (tragizm potęgowany jest przez nieszczęśliwą miłość)
 nie ma sojuszników
 jest skłócony ze światem i nie chce zgodzić się na rządzący nim porządek
 poświęca własne życie osobiste dla wyższej idei
 jest bohaterem aktywnym, który walczy o wolność i swobodę

46.4.3 CECHY POWIEŚCI POETYCKIEJ („GIAUR”)
 utwór fabularny
 posiada akcję
 narracja w trzeciej osobie
 kilku narratorów (pierwszy to narrator wszechwiedzący, drugi narrator bohater)
 narratorzy są często subiektywni
 brak chronologicznego ułożenia wydarzeń
 narrator reguluje prezentowanie fabuły, tak aby ukazać tragiczne elementy
 nastrój ponury, tajemniczości, grozy
 przyroda wzmaga nastrój
 egzotyka scenerii, dotyczy umiejscowienia akcji w przestrzeni, w przeszłości (sceneria orientalna)
 słownictwo orientalne
 występowanie bohatera byronicznego
 powiązanie narracji z innymi rodzajami literackimi

46.4.4 TREŚĆ I PROBLEMATYKA UTWORU „GIAUR”
Giaur (niewierny) przybył z Grecji, z Wenecji. Był chrześcijaninem ale zmienił wiarę na muzułmanizm. Prowadził życie rycerza. Był wykształcony i zacnie urodzony. Zabił on Hassana z chęci zemsty za zabicie ukochanej. Giaur urasta do rangi bohatera tragicznego. Utracił kobietę, którą kochał. Sprzeniewierzył się prawom natury (zabił), z drugiej zaś strony czynił to w imię miłości, czyli prawu natury. Giaur cierpi. Wstępuje do zakonu. Odsuwa się od świata zewnętrznego i chce odprawić pokutę, która polega na ograniczeniu wolności i swobody, czyli tego czego w swoim postępowaniu był rzecznikiem. Zawsze był człowiekiem czynu i nagle pozbywa się tego. Nie zwierza się nikomu. Nie chce zapomnieć o swoim czynie. Przed śmiercią postanawia się wyspowiadać. Nie był to jednak typowa spowiedź. Nie okazuje skruchy. Jest to bardziej opowiadanie o sobie. Nie chce rozgrzeszenia i nie oczekuje współczucia. Nie wstydzi się tego co zrobił i nie ukrywa tego. Chce spowiadającego przerazić tym jakim jest łotrem. Pokazuje mu jak bardzo jest niezależny.
46.5 SPECYFIKA ROMANTYZMU ROSYJSKIEGO
W pierwszej połowie XIX wieku kapitalizm w Rosji rozwijał się bardzo słabo. Istniały w pełni stosunki feudalne. Wszelkie przejawy życia poddane były ścisłemu nadzorowi policyjnemu, najmniejsze ślady wolnej myśli były tłumione w zarodku, rósł ucisk pańszczyźniany chłopów. Przeciwko temu występowali młodzi przedstawiciele ówczesnej literatury rosyjskiej. W ten sposób romantyzm rosyjski wyrażał walkę narodu z carskimi rządami i przeżytkami feudalizmu. Był wyrazem walki z uciskiem społecznym i politycznym. Reprezentował wolnościowe dążenia szerokich mas narodu rosyjskiego. Romantyzm trwał jednak w Rosji stosunkowo krótko. Od początku nurtowały w nim tendencje realistyczne, które szybko doprowadziły do zaniku typowych cech poezji romantycznej, jak fantastyka, wybujałość uczuć, indywidualizm.

46.5.1 ALEKSANDER PUSZKIN
„Eugeniusz Onegin”
Jest to poemat. Jest to obraz ówczesnego życia arystokracji i ziemiaństwa rosyjskiego na wsi i w mieście. Bohaterem poematu jest znudzony życiem, pełen sceptycyzmu, szarpany wewnętrznymi sprzecznościami Eugeniusz Onegin. Jest on typowym wytworem warunków w jakich dorastała ówczesna rosyjska młodzież. Prowadziły one do bierności, pesymizmu, do uświadomienia sobie bezsensu własnego życia i uczucia pustki duchowej. Eugeniusz marnuje swoje wybitne zdolności, zabija przyjaciela w niepotrzebnym pojedynku, unieszczęśliwia siebie i zakochaną w nim Tatianę. W utworze tym przedstawiony jest obraz życia ziemiaństwa i arystokracji w Rosji w latach dwudziestych XIX wieku. Utworze występują dwa wątki miłosne (miłość Leńskiego i Olgi oraz miłość Tatiany do Onegina).

KONDRATIJ RYLEJEW
Poeta, dekambrysta, pierwszy rosyjski tłumacz Mickiewicza. Przełożył balladę Mickiewicza „Lilije”.

ALEKSANDER BESTUŻEW
Dekambrysta, teoretyk romantyzmu, dramaturg, powieściopisarz.

ALEKSANDER GRIBOJEDOW
NIKOŁAJ GOGOL
MICHAŁ LERMONTOW
47. WALKA KLASYKÓW Z ROMANTYKAMI - PRZEŁOM ROMANTYCZNY W POLSCE
47.1.1 SPÓR POKOLENIOWY
Spór klasyków z romantykami był sporem pokoleniowym. Pokolenie starsze opowiadało się za klasycyzmem. Młodsze, w kwestiach światopoglądowych poza cechami racjonalnymi i empirycznymi popierało także uczucia i emocje. Wiązało się to z dążeniami wolnościowymi i demokratycznymi. Był to spór nie tylko o sprawy estetyczne ale i światopoglądowe oraz polityczne. Polemika ta miała charakter czysto teoretyczny. Twórcy byli podzieleni do czasu wydania „Ballad i romansów” Adama Mickiewicza.

47.1.2 KAZIMIERZ BRODZIŃSKI
1818r. W „Pamiętniku warszawskim” zaczęły ukazywać się pierwsze fragmenty rozprawy Brodzińskiego „O klasyczności i romantyczności”. Dążył do pokojowego połączenia klasycyzmu i romantyzmu. Uważał, że nowe idee romantyczne można połączyć z klasycystycznymi. Według niego rozwój literatury polskiej powinien iść własną drogą.
Trzy główne elementy, jakie według niego powinna spełniać literatura:
1. narodowość
prezentowanie w utworach literackich typowych, charakterystycznych cech dla danego narodu (odwołania do przeszłości, wydarzeń historycznych)
2. oryginalność
nie kopiowanie obcych wzorów, utwory nie powinny być przeróbkami
3. ludowość
która wiązała się z narodowością. Brodziński uważał, że wśród ludu, mieszkańców wsi można odnaleźć spontaniczność, szczerość, zdrową moralność, kształtowaną w wyniku kontaktu z przyrodą
Brodziński propagował sielankę, gatunek, który spełniał wszystkie 3 jego założenia. Uważał, że narodową cechą Polaków jest umiłowanie pokoju, prostoty, bezpośredniego kontaktu z przyrodą. Jego rozprawa rozpętała dyskusję na temat klasycyzmu, jako kierunku, który do tej pory dominował i romantyzmu, który zaczął zdobywać popularność.

47.1.3 JAN ŚNIADECKI
W 1819 napisał rozprawę „O pismach klasycznych i romantycznych”. Był intelektualistą, racjonalistą. Atakował tendencje romantyczne. Romantyzm uważał za zagrożenie dla rozwoju literatury i oświaty. Sądził, że może mieć zgubny wpływ na czystość polszczyzny, a światopogląd romantyczny miał być zagrożeniem dla zdrowego rozsądku (strefa duchowa jest empirycznie nie sprawdzalna).

47.1.4 MAURYCY MOCHNACKI
Brał udział w sporze. Był jednym z przywódców powstania listopadowego. Wystąpił po stronie romantyków. Napisał „O literaturze polskiej w wieku XIX”. Przedstawił tu takie myśli:
 domagał się literatury narodowej, w utworach polskich miały odbijać się charakterystyczne elementy z życia Polaków. Literaturę klasycystyczną uważał za złą, bowiem była na wzór innych utworów, innych narodów. Osłabiała ducha narodu.
 literatura, poezja miała odwoływać się do twórczości ludowej, przeszłości historycznej (zwycięstwa i klęski), uczuć narodowych.
 konieczność odrzucenia wszelkich kanonów i reguł w sztuce, gdyż krępują one twórcę. Literaturę czynią pozbawioną spontaniczności.
 natchnienie i bezpośrednie przeżycie twórcy jest najlepszą inspiracją do tworzenia
 konieczność głębokiego przeżycia i odwoływania się do własnej wyobraźni.
48. TWÓRCZOŚĆ ADAMA MICKIEWICZA
48.1 ROMANTYCZNE AKCENTY W „PIEŚNI FILARETÓW” I „ODZIE DO MŁODOŚCI”
W 1817r. przy Uniwersytecie w Wilnie założone zostało Towarzystwo Filaretów (organizacja tajna, młodzież ze starszych roczników). Miała za cel samokształcenie. Postulaty społeczne i moralne. Chcieli wyplenić egoizm, zawiść, kłamstwo. Program był nierealny. Istotne było powiązanie przyjacielskie pomiędzy członkami towarzystwa. Hasła: „Będziemy wzorem i sami sobie chlubą”, „Ojczyzna, nauka, cnota”. Miały one przyświecać ich działalności.

• „Pieśń filaretów”
Po brzmieniu możemy zauważyć, że twórcą jest człowiek młody.

Myśli, wezwania:
 wezwania patriotyczne
 użycie życie
 potrzeba walki o prawa
 potrzeba braterstwa, jedności
 potrzeba korzystania z wiedzy i pogłębiania jej
 nawiązania do antycznej kultury
 czynić spontanicznie, żywiołowo

Cechy romantyzmu:
 pragnienie wolności i swobody najwyższych wartości
 entuzjazm, zabawa
 dominacja uczucia nad rozumem
 fascynacja młodością, żarliwość, nie zwracanie uwagi na reguły to przywilej młodości; apoteza młodości: ubóstwienie, idealizowanie, wysławianie
 bunt wobec zastanej rzeczywistości, inności, bunt aktywny

Treść i problematyka:
Jest to tekst wskazujący na to, że jego autorem i adresatem jest człowiek młody. Podmiot liryczny wysuwa różne hasła. Wzywa by korzystać z życia. Należy walczyć o wolność. Jest tam wezwanie do braterstwa i wzajemnej jedności. Należy korzystać ze zdobytej wiedzy i doskonalenia się poprzez nią. Są nawiązania do antycznej kultury. Spontaniczność i żywiołowość w działaniu, nieograniczone możliwości powinny charakteryzować filaretów. Jest tam wezwanie do walki, zabawy, nauki, czerpania wzorów antycznych.

• „Oda do młodości”
1820r. - napisana dla Filomatów. Wyrażała poglądy młodego pokolenia. Oda (utwór pochwalny, patetyczny, wyrażający światopogląd autora) upodobana przez klasyków, uprawiano ją powszechnie.

Prezentacja dwóch światów:
1. zastanego
gnuśny, nie dążą do nowości, nie kierują się uczuciami, są egoistyczni, nie dbanie o szczęście ogółu, świat martwy, ludzie bez uczuć i duszy, krępujący świat
2. powstającego dopiero
świat dla młodych ludzi, musimy się jednoczyć, szczęśliwa młodość, świat lepszy, nieograniczona swoboda, ludzie otwarci na nowości, nieprzesądni, walczący, droga nie będzie łatwa, przełamać słabości, ludzie uczciwi, młodość dzielona z innymi daje radość, jedność, braterstwo, życie według pragnień
Wiersz ma charakter odezwy, apelu. Oda ta adresowana jest do młodych. Scharakteryzowane dwa odmienne światy. Podmiot liryczny pragnie zmian, stary świat przeciw nowemu. wezwanie do walki ze wszystkim co następuje.

Podmiot liryczny nawołuje do działania:
 mamy poszerzyć horyzonty, przyjęcie nowych światopoglądów
 zjednoczyć się
 wartością młodość, młodzi będą kształtować świat dla samych siebie
 szczęście innych szczęściem wszystkich
 ludzie zawsze młodzi czynem
 istotna jest młodość ducha
 umiejętność poświęcenia
Mowa o idei wolności i swobody. Wiara w zwycięstwo młodości, oda pełna optymizmu.

Jest to utwór z pogranicza klasycyzmu i romantyzmu.
Elementy romantyczne:
 apoteza młodości, jawna
 wyraźny bunt
 wyższość uczuć, spontaniczne reakcje, emocje
 obecność dwóch światów, przeplatanie się ich
 najwyższe wartości: swoboda, wolność, nieskrępowanie
 przezwyciężenie norm racjonalnych, empirystycznych
 skreślenia, epitety, które nie miały miejsca w klasycyzmie, nowe elementy obrazowania miały oburzać klasyków

Elementy klasycystyczne:
 gatunek - oda, w to wpleciony wiersz, odezwa, apel
 odwołanie do cech antycznych

Treść i problematyka:
Powstała ona w 1820 roku. Została ona napisana do filomatów. Stał się to utwór bardzo popularny. Wyrażał poglądy młodego pokolenia. Jest tu prezentacja świata rzeczywistego zastanego i świata, który ma powstać, który jest dopiero w zamysłach. Obecnie ludzie zadowalają się tym co mają. Ukazany jest świat klasycyzmu. Ludzie widzą tylko to co da się wytłumaczyć. Ludzie starego pokolenia są egoistami. Ludzie są bez serca. Świat jest gnuśny, krępujący. Panuje w nim marazm i apatia. Apoteoza młodości i pewnego braterstwa. Nowy świat będzie o wiele lepszy. Będzie swoboda i wolność. Nieograniczone możliwości dla młodzieży. Należy walczyć choć początki będą ciężkie. Ludzie powinni trzymać się razem i kierować się uczuciami i emocjami. Zapanuje wtedy jedność, wspólnota i braterstwo. Będą ludzie wtedy mogli żyć tak jak tego będą pragnąć. Wiersz ma charakter pewnej odezwy. Świadczy o tym często wypowiadane zdanie wykrzyknikowe. Adresatem jest młodzież. Podmiot liryczny pragnie zdecydowanych zmian. Kontrastowany jest tu świat stary, obecny z nowym, z marzeniami. Są tu żądania walki z tym co ogranicza wolność i swobodę. Aby nastał nowy świat należy się jednoczyć. Młodzież powinna patrzeć dalej niż stare pokolenie. Nie wolno się przejmować niepowodzeniami. Jeżeli nie zacznie się działać to pozostanie się w starym świecie. Nowy świat ma być rozpoczęty przez młodość. Oni będą nim władać. Ci którzy walczą nigdy nie zestarzeją się duchem. Wiersz ten ma charakter rewolucyjny. Jest to nawoływanie do walki o wolność. Oda wyraża optymizm wierząc, że świat zostanie zmieniony. Jest to utwór z pogranicza romantyzmu i klasycyzmu.
48.2 ROMANTYCZNY CHARAKTER BALLAD
48.2.1 PROGRAMOWY CHARAKTER BALLADY „ROMANTYCZNOŚĆ”
Występuje tam Karusia, starzec i gawiedź gminna, narrator. Dziewczyna Karusia widzi swojego zmarłego kochanka. Nikt inny go nie widzi. Starzec mówi, że ona majaczy. Lud jednak wierzy jej. Narrator też wierzy Karusi. Zwraca się ona do Jasieńka. Reaguje bardzo emocjonalnie. Zachowuje się jak osoba nienormalna. Literatura romantyczna lubi robić bohaterów z osób ciężko chorych, półprzytomnych ponieważ twierdzi, że ujawniają oni bez żadnych zahamowań świat nieracjonalny, nierzeczywisty. Są oni najbardziej spontaniczni i szczerzy. Tłum dziwi się postępowaniem dziewczyny. Nie wiedzą jednak, czy jej wierzyć, czy nie, ale w końcu stają po jej stronie. Staje się tak wtedy kiedy Karusia upada na skutek cierpienia. Ona to czuje. W tym momencie pojawia się starzec. Przekonuje on, że duchy nie istnieją i że Karusia nic widzieć nie może. Przekonuje on, że nie ma tu niczego. Wiejska gromada przeciwstawia się starcowi i nadal wierzą Karusi. Teraz zjawia się narrator i opowiada się po stronie ludu. Mówi „Dziewczyna czuje”, co ma świadczyć o prawdzie. Czuje i emocje są narzędziami sprawdzenia realności i prawdy. Emocje i uczucia mocniej do niego przemawiają niż dowody empiryczne. Cała ballada kończy się apelem, wezwaniem: ”Miej serce i patrzaj w serce”. Narrator zarzuca starcowi to, że widzi świat w rozsypce, nie całościowo. Prawdy, które zna to prawdy martwe. Narrator posługuje się prawdami żywymi, np.: ”Czucie i wiara silniej mówi do mnie, Niż mędrca szkiełko i oko”. Z utworu wynika, że postrzegamy zarówno okiem jak i duszą. Przesłanie o dwoistości świata zostało potwierdzone.

48.2.2 PRAWDY ŻYWE W BALLADACH
„Lilije”
„Nie masz zbrodni bez kary”.

„Świteź”
„Godna kary jest ciekawość ludzka”.
Treść:
Opowiada o jeziorze, z którego w nocy wydobywają się rożne odgłosy. Aby je zbadać założono sieć i wyłowiono kobietę, która opowiedziała historię miasta (zatopionego). Władca poszedł z odsieczą innemu miastu, pozostawiając swoje bez obrony. Napadli wtedy na nie żołnierze Rusi. Ludzie wołali wtedy o śmierć do Boga, aby się nie shańbić. Miasto zostało wtedy zatopione. Ludzie stali się roślinami, które jeśli dotknie jakiś Rusin to zginie.

„Świtezianka”
„Kto przysięgę naruszy, ach bieda jemu, za życia biada i biada jego złej duszy”.
Treść:
Każdej nocy spotyka się chłopiec z dziewczyną. Chłopiec chce aby dziewczyna z nim zamieszkała. Wymusza na niej przysięgę. Ona chętnie ją składa. Dziewczyna zniknęła. Chłopak wraca do domu, a z wody Świtezi wyłoniła się piękna dziewczyna, która namawiała go aby z nią pozostał. On oczarowany idzie do niej. Gdy się zbliżył poznał dziewczynę, która składała mu przysięgę. Zostaje on ukarany. Będzie zaklęty wiecznie wspominał tą dziewczynę pod modrzewiem.

„Rybka”
Treść:
Dziewczyna zwierza się Świteziankom, że jej narzeczony zdradził ją i żeni się z kimś innym. Rzuca się do wody. Zostawia jednak dziecko. Dziecka nie ma kto karmić. Krysia wypływa z rzeki jako syrena i karmi je. Raz jednak zdarzyło się, ze nie wyniesiono dziecka nad rzekę dziecka bo wyszedł sam pan. Krysia zamieniła dawnego kochanka z żoną w kamienie.

48.2.3 CECHY BALLADY ROMANTYCZNEJ
1. Ludowość
 wiara w obecność nimf, rusałek, duchów
 obecność ludzi, mieszkańców wsi
 duża rola przyrody
język stylizowany na język ludowy (z elementami mowy potocznej i gwary, prosty) cały tekst ma charakter zwykłej, ludowej o
 powieści
 w każdej balladzie zawarte jest przysłowie ludowe, złota myśl, która kształtuje moralnie ludzi
 autor (utożsamiony z narratorem) solidaryzuje się z ludźmi (ze wsi)

2. Obecność przyrody
 jest tłem dla wszystkich wydarzeń
 tajemnicza, groźna i niesamowita, tworzy groźny nastrój
 siłą sprawczą wydarzeń
 surowym trybunałem osądzającym człowieka
 stoi na straży wierności i lojalności, honoru i cnoty itp.
 związana ze światem ludzkim

3. Światopogląd romantyczny, czyli to wszystko co zawarte jest w balladzie „Romantyczność”. Są wydarzenia, które mają swój wymiar duchowy. Uczucia dominują nad faktami. Świat można poznać poprzez empirię ale też poprzez uczucia.
48.3 II TOM „POEZJI”
Ukazał się w 1823 roku. Wywołał on wiele sporów. Zawiera między innymi następujące utwory: „Grażyna”, „Dziady” cz. 2 i 4.

48.3.1 IDEAŁ PEŁNI SPOŁECZEŃSTWA W II CZ. „DZIADÓW”
Jest tu prezentacja ludowego obrzędu. Dzieje się to w kaplicy. Jest określony czas. Obrzęd odbywa się według ściśle określonego rytuału. Prowadzącym jest Guślarz. We wstępie Mickiewicz chce przybliżyć czytelnikowi co to są dziady. Był to obrzęd pogański, ale utrzymujący się w krajach chrześcijańskich. Odbywały się one w pobliżu cmentarza. Przywoływano duchy różnej kategorii. Starano się ich nakarmić. Ludzie pojawianie się duchów uważali za oczywiste. Na początku mają się pojawić dusze najmniej winne. Przybywają dusze Juzia i Rózi pod postacią aniołków. Dzieci mówią o swoim życiu. Mówią, że było to życie pełne beztroski, dobroci. Dzieci nigdy w życiu nie zaznały goryczy i proszą o nią, bo inaczej nie zaznają szczęścia w niebie, „Kto nie zaznał goryczy ni razu, Ten nie dozna słodyczy w niebie”. Na pełnię życia składa się i dobro i zło. Nie można poznać dobroci w niebie, jeśli nie zna się zła. Następnie przywoływane są duchy , które charakteryzują najcięższe grzechy. Przybywa widmo (duch pana) wraz z gromadą ptaków, które są duchami ludzi, którzy zginęli przez pana. Pan za życia nie dawał ludziom pomocy, jedzenia, więc ich duchy mszczą się. Kruk mówi, że jego przyczyną śmierci była kradzież kilku jabłek z pańskiego sadu. Sowa zamarzła wraz z dzieckiem po wygnaniu z biesiady. Nieludzki pan zostaje odesłany. „Kto nie był ni razu człowiekiem, Temu człowiek nic nie pomoże”. Pan nie był czuły na ludzkie cierpienia. Kolejna kategoria duchów to duchy z grzechami nie najcięższymi, ale i nie najlżejszymi. Przybywa dziewczyna, którą za życia była obojętna na zaloty chłopców ze wsi. Nie dała nikomu szczęścia. Wraca więc po śmierci prosząc o pomoc. Nie zwracała ona uwagi na sprawy ziemskie. Żyła w świecie marzeń. Dziewczyna żyła samotnie, pogardzała uczuciami. „Kto nie dotknął ziemi ni razu, Ten nigdy nie może być w niebie”. Wszystkie duch w życiu doczesnym grzeszyły. Jest tu więc zawarty problem winy i kary. Po śmierci ludzie muszą ponieść karę i konsekwencje swoich grzechów.

48.3.2 GUSTAW- KOCHANEK ROMANTYCZNY I INDYWIDUALISTA W IV CZ. „DZIADÓW”
IV część „Dziadów” zaczyna się sielankowym nastrojem. Nastrój zmienia się od czasu pojawienia się pustelnika. Nie wiadomo, czy jest on duchem, czy osobą żywą. Gustaw (pustelnik) przybywa do księdza ponieważ był on jego księdza i szuka u niego pomocy, chce się wyspowiadać. Zwraca się do księdza jak do człowieka, który go dobrze zna. To on wprowadzał Gustawa w świat. Przedstawił mu wiedzę o świecie uporządkowanym (klasycystycznym). Gustaw poznał jednak inny świat. Świat uczuć (cierpienia i miłości). Wtedy to zawaliła się cała wiedza, którą przekazał mu ksiądz. Główną treścią spowiedzi Gustawa są dzieje jego miłości . Barierę stanowił inny stan majątkowy wybranki. Oboje byli w sobie zakochani. Rozmawiali ze sobą. Miłość okazywali także czynami (troską o siebie, opieką). Łączyły ich poglądy na temat życia, uczuć. Łączyła ich także literatura (Homer, „Cierpienia młodego Wertera”). Łączyły ich wspólne zainteresowania. Swoje losy przyrównywali do losów bohaterów literackich. Gustaw wyjechał jednak a po powrocie dowiedział się, że jego ukochana wyszła za kogoś innego. To, że wyszła za mąż było decyzją jej rodziców. Nie kochała swojego męża. Prowadzi to do takich cierpień Gustawa, że popełnia samobójstwo. Uczucie miłości zmieniło więc całe jego życie. Miłość jest ogromną siła, którą ma moc sprawczą. Miłość to zgodność ideałów i poglądów. Miłość romantyczna to miłość platoniczna, która stanowi o wartości istnienia, i która, jeśli zaistnieje, jest najważniejsza dla człowieka. Miłość ta polega głównie na związku dusz. Istnieje również po śmierci. Jest więc wieczna i nieśmiertelna. Cała wypowiedź Gustawa jest dokładną analizą psychiki ludzkiej w obliczu nieszczęścia. Wyeksponowane jest wszystko to co dzieje się w duszy Gustawa. Wydaje się, że pustelnik popadł w obłęd , że zachowuje się nienormalnie. Uczucie miłości jest silniejsze od strachu przed śmiercią. Gustaw (poprzez to cierpienie) znienawidził kobiety. Od księdza oczekuje zrozumienia i wytłumaczenia. Ksiądz nie pojmuje (pomimo, że przytakuje) ogromu cierpień Gustawa. Odruchy serca nie przemawiają do niego. Obydwaj mówią jakby innymi językami. Ksiądz stara się racjonalnie wytłumaczyć postępowanie Gustawa. Próbuje pojąć to wszystko za pomocą zmysłów, co jest niemożliwe. Gustaw przebija się sztyletem. Ksiądz samobójstwo próbuje zrozumieć też w sposób racjonalny. Nie może jednak pojąć zmysłami tego, że Gustaw dalej żyje. Rozmowa księdza z Gustawem to polemika na temat świata. Gustaw mówi, że umarł, ale umarł dla świata. Koniec jest dość nieoczekiwany. Kończy się pewną myślą. „Kto za życia choć raz był w niebie, Ten po śmierci nie trafi od razu”. Jeśli za życia człowiek był opętany miłością to opóźnia tym drogę do szczęścia w niebie. Myśl tą powtarza także, niespodziewanie chór. Gustaw chce o wszystkim opowiedzieć ale nikt go nie może zrozumieć. Musi więc pozostać ze swoimi uczuciami sam. Jest indywidualistą. Dla niego samotność jest koniecznością bo nikt nie potrafi odczuwać tak silnie jak on sam.

48.3.3 POSTAWA PATRIOTYCZNA GRAŻYNY
Jest to utwór o konflikcie pomiędzy korzyściami materialnymi a dobrem ojczyzny. Litawor sprzymierzając się z Krzyżakami stawia nad dobro podwładnych swoje własne korzyści. Jego żona stara się nie dopuścić do najazdu na Litwę. Pod koniec bitwy rozpoczętej przez Grażynę pojawia się tajemnicza postać. Dzięki jej rozkazom Litwini zwyciężają nad Krzyżakami. Ginie jednak Grażyna (przebrana za męża). Zostaje też zdemaskowany tajemniczy rycerz. Był to Litawor, który pod wpływem bohaterskiej postawy żony zmienia się i pomaga ojczyźnie. Jest to pierwszy utwór Mickiewicza o tematyce politycznej. Przynosi on prawdę uniwersalną - konieczność zrezygnowania z dóbr osobistych na rzecz ojczyzny, zwłaszcza gdy ta jest w biedzie i znajduje się w zagrożeniu. Treść utworu była ważna. Za maską historyczną kryją się
polityczne aluzje dla tych, którzy godzą się z zaborcami.
Cechy romantyczne:
 nastrój romantyczny i groźny
 przypisanie ogromnie ważnej roli ludowi

48.4 SONETY ODESKIE JAKO PAMIĘTNIK LIRYCZNY POETY
Sonety odeskie prezentują:
 miłość i tęsknotę do ukochanej kobiety i do ojczyzny („Sonet do Niemna”)
 realistyczne scenki rodzajowe z życia odeskich salonów, z życia towarzyskiego
 zadumę nad własną twórczością i własnymi dokonaniami poetyckimi („Ekskuza”)

„Ekskuza”
(Usprawiedliwienie). W utworze tym mówi, że pisze o sobie, nie podejmuje tematów patriotycznych. Ludzie mają pretensję, że pisze o sprawach banalnych i mało istotnych. Zajmuje się swoimi uczuciami, a nie tym co istotne dla całego narodu. W drugiej części mówi on jednak, ze pisze o sprawach istotnych. Mówi, że będzie pisał dla tych, którzy go rozumieją. Usprawiedliwia się, że tworzy taką poezję jakiej oczekują ludzie, którymi się otacza. Usprawiedliwia się, że jest na wygnaniu, wśród obcych ludzi. Przyznaje się do schlebiania ich gustom oraz do zaprzepaszczania swojego talentu.
48.5 RÓŻNE OBLICZA BOHATERA „SONETÓW KRYMSKICH”
Zostały wydane w 1826 roku. Wyrażają zachwyt orientem, krajobrazem górskim. Kultura orientalna była dla romantyków tajemnicza, ciekawa, inna. Jest wprowadzone słownictwo orientalne. Tymi sonetami Mickiewicz potwierdza swoje zainteresowanie orientem. Każdy z tych wierszy stanowi samodzielny utwór. Elementem głównym i wiodącym jest przyroda. Jest ona pretekstem do wyrażania uczuć podmiotu lirycznego. Z jednej strony jest to poezja gór, krajobrazów, morza. Z drugiej strony jest to prezentacja odczuć poety. We wszystkich wierszach jest ten sam podmiot liryczny.

„Pielgrzym”
Podmiot liryczny mówi, że podoba mu się krajobraz orientalny. Znajduje się w krainie dostatku i pięknych ludzi. Zachwyca się pięknem, ale tęskni za swoją ojczyzną i przeszłością. Nie może teraz wrócić do swojej ojczyzny. Wiąże mu się ta rzeczywistość z Litwą. Wyraża tutaj nostalgię. Woli Litwę, choć jest niedostępna niż piękne obszary orientalne. Sceneria jest piękna, ale uczucia ulokował gdzie indziej. Potrafi kontemplować piękno przyrody, ale nie może zdobyć się na poruszenie uczuć. Tekst kończy się zastanowieniem się podmiotu lirycznego czy ojczyzna o nim pamięta. Pielgrzym to człowiek wygnany z ojczyzny. Tęskni za nią i tuła się po świecie. Poszukuje miejsca dla siebie. Dąży do miejsca świętego dla siebie. Jest to trudna wędrówka. Dąży do celu poprzez myśli, wspomnienia. Pielgrzym zawsze wraca do swojego miejsca. U Mickiewicza jest to pielgrzymka ducha i uczuć.

„Stepy akermańskie”
Porównanie jazdy przez zielony step do żeglowania przez ocean. Trawy to fale, krzewy to wysepki. Podmiot liryczny słyszy motyle, węże, pomimo, że panuje cisza. Wspomina Litwę. Wydaje mu się, że słyszy ją. Wytęża słuch, ale nikt go nie woła, zapomnieli o nim. Podmiot liryczny jest samotny, wygnany, odosobniony. Cisza może oznaczać brak buntu i sprzeciwu wobec zaboru.

„Burza”
Jest to czwarty sonet. Autor używa tu równoważników zdań aby wytworzyć nastrój grozy, szaleństwo żywiołu burzy. Pokazany jest atak żywiołu na statek. Pokazane są bezradne próby ratowaniu statku. Ukazane są reakcje ludzi. W części refleksyjnej ukazane są uczucia poety. W godzinie śmierci ludzie płaczą, modlą się, są przerażeni. Tylko jeden podróżny nie postępuje tak. Martwi się natomiast, że jest samotny, nie ma się z kim żegnać. Nie ma nikogo bliskiego obok siebie, nie ma wiary. Nie jest związany emocjami z nikim i z niczym.

„Czatyrdach”
Czatyrdach to góra. Podmiot liryczny opowiada o pięknie tej góry. Podmiot liryczny jest tamtejszym przewodnikiem. Czatyrdach jest porównany do sułtana Tureckiego. Szczyt ten jest groźny, wspaniały. Jest uważany za rzecz świętą przez ludzi wschodu. Góra pozostaje niczym niewzruszona przez tysiąclecia. Jest potężna, wielka. Podmiot liryczny wyraża zachwyt nad jej majestatem. Zwraca uwagę na jego monumentalność.

„Widok gór ze stepów Kozłowa”
Pielgrzym opisuje krajobraz. Hiperbolizuje go. Używa przenośni aby uwydatnić ten obraz. Od Czatyrdachu bije światło (odbite słońce od lodu). Jest to wysoka góra. Chmury kończą tam swój bieg. Cała wypowiedź pielgrzyma jest w formie pytań i domysłów. Podmiot liryczny jest niepewny. Dopiero Misza, który jest specjalistą zapewnia o tym wszystkim .Był tam. Opisuje krajobraz jako osoba, którą zna go z autopsji. Podziwia krajobraz. Jest pełni epitetów i innych środków stylistycznych. Na zakończenie jest wyraz zachwytu i zdumienia całą tą górą.

„Bakczysaraj”
Miasto Bakczysaraj jest wielkie ale puste. Jest to dawna stolica Krymu. Ludzie pozostawili tam cały dorobek swojego życia. Miasto staje się coraz bardziej tajemnicze. Coś co kiedyś oznaczało potęgę, teraz obraca się w ruinę. W części refleksyjnej jest opis fontanny, której woda utożsamia łzy mieszkańców. Ludzie opuścili już miasto, ale źródło wciąż bije. Ludzie przemijają, a natura pozostaje. Jest to refleksja nad przemijalnością świata. Natura odrodzi się, będzie trwać.
48.6 DYLEMATY PATRIOTYCZNE I MORALNE W „KONRADZIE WALLENRODZIE”
48.6.1 WALTER ALF JAKO TYPOWY BOHATER BYRONICZNY
 działa samotnie
 jest skłonny do desperackich czynów
 nieszczęśliwie zakochany w Aldonie
 poświęca życie osobiste dla ojczyzny
 bohater aktywny, walczy
 indywidualista
 skłócony ze światem, walczy z porządkiem rządzącym nim
 kieruje się emocjami i uczuciami
 impulsywny
 popełnia samobójstwo
 popada ze skrajności w skrajność
 dąży do osiągnięcia założonego celu
 bohater dynamiczny, przekształca się w czasie trwania utworu

48.6.2 FUNKCJA POEZJI I POETY W ŻYCIU NARODU POZBAWIONEGO WOLNOŚCI
„Pieśń Wajdeloty”
Poezja ma:
 być pomostem łączącym literaturę klasycystyczną i romantyczną
 powinna ocalić od zapomnienia historii
 zagrzewać do czynu
 przechowywać najcenniejsze skarby narodowe
 być świadectwem tożsamości narodowej, jest gwarancją jej zachowania
 nie ma siły, która by zabiła literaturę
 ma być zdolna do sterowania zbiorową świadomością
 oddziaływać na czytelnika
 być kluczem do zrozumienia narodowych dziejów
 być formą przetrwania i odnowienia narodu
 ukazywać dzieje narodu, jego przeszłość i żywą tradycję
 musi łączyć naród by nie był podzielony i rozbity
 ma budzić uczucie patriotyczne
 być adresowana do całego społeczeństwa i zrozumiała dla wszystkich
 być pielęgnowana przez naród
 być przewodniczką narodu
 wyrażać uczucia i myśli całego narodu

Poeta:
 ma do spełnienia misję w literaturze jaką pełnił Tyrteusz (zagrzewać do walki)
 łączyć pokolenia całego narodu
 spajać teraźniejszość, przeszłość i przyszłość

48.6.3 CECHY POWIEŚCI POETYCKIEJ
1. Jest kilku narratorów
- narrator autorski, wszechwiedzący, opisuje dzieje Konrada
- narrator, bohater, jest nim Wajdelota w swojej pieśni
- narrator bohater, jest nim Konrad Wallenrod
2. brak chronologii (Wallenroda poznajemy przy wybraniu go na Wielkiego Mistrza, potem jest opisane jego życie)
3. nastrój tajemniczości i grozy
4. egzotyka scenerii odnosi się do głębokiego średniowiecza
5. obecny jest bohater byroniczny
6. połączone są elementy liryckie, epickie i dramatyczne (do liryki należy „Hymn”, do epiki „Pieśń Wajdeloty”, do dramatu pieśń Aldony z Wallenrodem)

48.7 III CZ. „DZIADÓW” - DRAMAT NARODOWY OBRAZUJĄCY DRAMAT NARODU
48.7.1 SPOŁECZEŃSTWO POLSKIE
• młodzież
Aresztowania najczęściej dotyczą młodzieży. Są oni świadomi tego co robią, są nieugięci, wierni ideałom, patrioci, solidarni, zawzięci. Dla niektórych z nich walka stała się częścią ich życia. Walczą do końca. Ich środowisko: bohaterskie, ludzie konsekwentnie potwierdzający swe ideały, wartości; w rękach wroga walczą jeszcze bardziej zaciekle, bronią polskości, sprawy o która walczą i ludzkiej godności. Środowisko to jest ukazane w sposób idealistyczny. Ma to uzasadnienie w zasadzie moralnej  patriota musi znosić cierpienie i zachować wiarę w sens tego cierpienia. Dlatego więźniowie nie popadają w rozpacz, która byłaby zabójstwem dla sprawy.

• arystokracja
Potomkowie magnatów, którzy w konfederacji targowickiej doprowadzili do rozbiorów. Przyjmują Rosjan, sytuację uważali za normalną, Rosjan nie traktowali jak wrogów, nie zauważali problemów Polski, zajmowali się zabawą. Nie interesują się kulturą, tradycją, nauką polską. Pogardzają tym co polskie. Mówią o swojej znajomości języka francuskiego. Mieszkając na Litwie dowiadują się o losach Polski z gazet francuskich. Arystokracja chce przypodobać się moskalom  chęć zysku. Świadomie izolują się od kultury. Są to ludzie próżni, obłudni. Wolność ich nie obchodzi bowiem nie czują się uwięzieni. Wszędzie czują się dobrze w gronie ludzi znanych sobie. Kosmopolici - ludzie, którzy nie czują związku ze swoim krajem. Ich zainteresowanie skupia się na sprawach błahych: własnej wygodzie, zabawie, flirtów. Chcą wejść w towarzystwo ludzi obdarzonych dużą władzą. Konformiści - dostosowują się tak do sytuacji aby było im wygodnie. Według arystokracji Polska po rozbiorach zyskała opiekuna. Uważają, że potrzebują dworu takiego jak Rosjanie. Sam fakt obcowania z ludźmi posiadającymi dużą władzę czyni ich nietykalnymi. Uważają się za wiodących w narodzie. Megalomani. W sposób bezkrytyczny przejmują obce wzory. Występują przeciwko zmianie sytuacji politycznej w Polsce.

• inteligencja
Przedstawieni negatywnie. Nie spełniają swojej roli. Nie piszą utworów, nie zagrzewają do walki. Literatura nie podtrzymuje świadomości narodowej (celowo). Zbyt długo trzeba czekać na skutki utworów. Literaci uciekają od aktualnych problemów, od odpowiedzialności. Boją się pisać o teraźniejszości. Nie są silni duchem. Obawiają się konsekwencji. Najważniejszy jest dla nich dwór. Mają świadomość sytuacji politycznej ale w niej nie uczestniczą, uciekają od ważnych spraw narodu. Nie ważne jest przesłanie utworu, ale to czy się spodoba.

• kolaboranci
Ludzie obłudni, dwulicowi. Aby zachować stanowiska gotowi są zniszczyć innych. Ważne dla nich są dobra materialne, donosiciele, pochlebcy. Zdają sobie sprawę z władzy Nowosilcowa i chcą, aby ich ochraniał, uprzedzają jego zachcianki, chcą się zasłużyć. Eliminują przeszkody. Działają poprzez zastraszenie, kłamstwo, szantaż. Interpretują fakty tak aby im było wygodniej.

48.7.2 PROMETEIZM
Konrad ma cechy bohatera mitologicznego. Został uwięziony za udział w spisku przeciw carowi. W celi więziennej następuje jego przemiana wewnętrzna. Uważa się za jedynego, który mógłby być przywódcą duchowym Polaków. W Wielkiej Improwizacji wzywa Boga na rozmowę. Żąda od niego „rządu dusz”, który pokaże drogę zbawienia. Dopuszcza się aktu bluźnierstwa wobec Boga. Wytyka Mu brak serca i mówi, że jest „tylko mądrością”, nie obchodzi Go los świata. Bóg nie umie wskazać Polakom drogi do zwycięstwa, za to Konrad jest do tego zdolny. Chce obwołać się nowym przywódcą duchowym ludzi, których „kocha i za milijony cierpi katusze”, gdyż tylko one chce przeciwstawić się władzy ziemskiej i boskiej.
Charakter prometejski: Konrad stylizowany jest na polskiego Prometeusza, chce zbawić ludzkość, sam wybiera sobie walkę z Bogiem i realizowanie swojej idei. Nie boi się skutków swojej działalności. Liczy się z potępieniem wiecznym, ale wyprowadzi ludzi z nacisku carskiego.

48.7.3 MESJANIZM
 miał zjednoczyć naród
 Polacy są narodem wybranym i od nich zależy wyzwolenie całej Europy
 cierpienie narodu ma przynieść Polsce zwycięstwo
 przelana krew młodych romantyków ma sens, bowiem przez nią wiedzie droga do odzyskania niepodległości
 miał podtrzymać Polaków na duchu i umacniać wiarę w zwycięstwo
 tajemniczy mąż 44 ma być wskrzesicielem narodu, miał jako jedyny ocaleć z rzezi, ma wszystkie cechy apokaliptycznego wybawcy

48.7.4 STOSUNEK DO ROSJI I ROSJAN
patrz: społeczeństwo polskie - arystokracja

48.7.5 WIERSZE „USTĘPU” JAKO REPORTAŻ Z KRAINY DESPOTYZMU
„Droga do Rosji”
Tereny puste, niezaludnione. Ukazana siła, ogrom przyrody. Kraj przykryty śniegiem, który często bywa niebezpieczny. Zbiorowisko wielu niedużych, takich samych chatek. Spotkani ludzie są potężni, zdrowi. Ich twarze są jednak bez wyrazu, w oczach nie widać żadnych uczuć. Ludzie Ci jeszcze nie zaczęli się przeciwstawiać, ale kiedyś nadejdzie czas, gdy przeciwstawią się despocie i władzy. Wśród ludzi panuje strach, bezgraniczne posłuszeństwo. Zimowy krajobraz związany tak jakby z chłodem tam panującym. Ludzie bezwolnie poddają się despotyzmowi. Nie przeciwstawiają mu się.

„Przedmieścia stolicy”
Podwaliną stolicy jest cierpienie wielu ludzi i ich życia. Aby powstało miasto musiało wielu zginąć, ale car o to nie dbał.

„Petersburg”
Miasto porównane do wielkich stolic Europy. Wzniesione na ich podobieństwo. W Petersburgu żyją ludzie trzymani przez cara. Są zastraszeni. Społeczeństwo hierarchiczne. Każdy ma określone prawa i przywileje. Obraz stolicy jest objawieniem stosunków społecznych w Rosji.

„Pomnik Piotra Wielkiego”
Dwa pomniki - dwie postacie polityczne. Pomnik cara - mówi w szalonym pędzie na brzegu skały; wygląda tak jakby miał spaść. Poeta mówi, że nadejdzie kres tyrana, despoty. Aureliusz - przyjemny narodowi, opiekun; jedzie wolno, aby poddani mogli do niego podejść, być z niego dumni. Wiersz kończy się pytaniem co stanie się z tyranem, gdy lud zechce się wyzwolić.

„Przegląd wojska”
Charakteryzuje stosunki społeczne w Polsce. Car jest dumny z wojska ale ludzie odnoszą się do tego z ironią. Gardzą nim, jego przeglądem wojsk. Wojsko to ludzie różnych narodowości. Brak im powołania i ducha walki. Ludzie w wojsku są zabawkami cara.
Mowa o stosunku ludzi do cara. Ich strachu. Jedyny cel dworaków to uzyskanie jego łaski. Jest on złym władcą. Bezmyślne oddanie się carowi. Zmusza on ludzi do przebywania na mrozie podczas ceremonii. Kończy się to dla żołnierzy często śmiercią. Ludzie boją się mu przeciwstawić.

„Do przyjaciół Moskali”
Podmiot liryczny zwraca się do przyjaciół dekabrystów. Naród jest przestraszony. Pozostały tylko jednostki walczące dalej. Dekabryści przedstawieni są jako ofiary, zniewoleni. To co pochodzi od cara jest hańbą, karą niebios. Ofiary carskiego tyranizmu - powieszeni, zesłani na Syberię. Mickiewicz udawał poddanego carskiego. W rzeczywistości był jego wrogiem. Został ukarany za swe utwory. Pobudza do walki z carem.

„Widzenie Ewy...”
Ewa widzi pełno kwiatów, którymi uwieńczyła czoło Matki Boskiej na obrazie. Ewa prosi Boga, aby mogła już zawsze żyć wśród kwiatów. Jedna z róż rozwija się i płacze. Ewa tłumaczy jej, że zerwała ją nie dla zabawki, a dla Matki Boskiej, skropiła ją łzami żalu. Róża zaś pragnie być kochana. Róża to naród polski, który ma do spełnienia jakąś, rolę, cierpi on nie dla zabawki.

„Sen Senatora”
Śni on o swojej przyszłości, o tym, że zostanie odznaczony, wyróżniony, będzie księciem. Jednak car i ci wszyscy, którzy wcześniej mu się kłaniali w końcu odwróci się od niego, zostawią go, będą z niego szydzić, drwić. Ten kto osiągnął znaczącą pozycję na życzenie cara, na jego rozkaz może ją też stracić Gdy był na łasce cara okazywał innym swą wyższość, poniżał ich, był samolubny. Car jednak odwrócił się od niego. Jego klęska związana jest też z działalnością innych urzędników. Ci dążąc do władzy nie liczyli się z innymi. Nowosilcow stał się ofiarą. Zginął od własnej broni, one też tak kiedyś robił. Teraz ludzie gardzą nim. Zło zostało pokonane.

48.7.6 CECHY DRAMATU ROMANTYCZNEGO
 zrywa z trzema jednościami
 brak jedności stylowej
 synkretyzm formy
 wprowadzenie rozbudowanych elementów lirycznych
 pojawienie się bohatera romantycznego
 indywidualizacja języka bohaterów
 obecność elementów fantastyki i ludowe
48.8 MESJANIZM W „KSIĘGACH NARODU POLSKIEGO” I „KSIĘGACH PIELGRZYMSTWA POLSKIEGO”
Księgi były najlepszym wyrazem mesjanizmu Mickiewicza. Były one przygotowaniem do ostatecznego rozprawienia się z zaborcą. Są one kodeksem zasad przyszłego połączenia, wyzwolenia ojczyzny. Miały za zadanie m.in. pojednać emigrację, wskazać jedną drogę do niepodległości, konieczność zaprzestania swarów i politycznych antagonizmów w imię ojczyzny, wolności religijnej i wiary.

„Księgi Narodu Polskiego”
Wykład systemu histografii, ukazujący dzieje ludzkości, a na tym tle dzieje państwa polskiego (od zarania po klęskę powstania listopadowego). Mickiewicz przeprowadza tu dokładną analogię między czasem przed pojawieniem się Chrystusa a współczesnością. Dawniej cezarowie to zabory. Chrystus to naród polski. Księgi pisane w sposób stylizowany ma styl biblijny, prawda w nich zawarta to prawda objawiona. Są tu odwołania do słownictwa archaicznego, występuje specyficzna składnia (długie okresy zdaniowe, orzeczenie na końcu zdania), wyrażenia zaczerpnięte z Biblii, występują tu przypowieści na kształt ewangelicznych.
Polska jest symbolem wolności i wiary, które są nierozerwalne. Polska przyłącza innych miłością nie gwałtem. Połączenie z Litwą to nagroda. Jest wstępem do połączenia wszystkich ludów chrześcijańskich w imię wiary i wolności.

„Księgi Pielgrzymstwa Polskiego”
Polacy to nie tułacze a pielgrzymi, których celem, miejscem świętym jest wolna, niepodległa ojczyzna. Polacy będą do niej dążyć tak długo, aż ją osiągną. Wszyscy muszą się jednoczyć. Polacy są bardzo ważni, mają być apostołami, zasiewać miłość do ojczyzny i chęci poświęcenia się, bo jest to droga do wielkiej i pięknej Rzeczypospolitej. Mickiewicz zwraca się do pielgrzymów, emigracji, wędrówka do ziemi świętej. Naród polski najbardziej wierny, kochający Boga. Emigranci są duszą narodu, mają obowiązek apostołowania, bycia przykładem zwłaszcza moralnym. Los Polaków ma być lekcją demokracji. Pielgrzymi polscy to ci, którzy będą pielgrzymowali do wolnej ojczyzny. Ojczyzna odrodzi się dzięki miłości. Trzeba walczyć miłością, a po zwycięstwie wszystko się ułoży, będzie lżej, powstanie rząd. Mickiewicz uczy szacunku dla tradycji, żąda powiązania walki politycznej o wolność Polski z walką o wolność osobistą, obywatelską, zwraca uwagę na walory moralne. Księgi zakończone są modlitwą. Muszą modlić się skrycie, proszą o wolność modlitwy, i pokój. Niewola poza krajem, mowa o tradycji, które chce podtrzymać, prosi o dodanie wiary, prośba o umożliwienie działania na polu bitwy, która powinna zakończyć się sukcesem.
48.9 „PAN TADEUSZ” - NOSTALGICZNE WSPOMNIENIE POLSKOŚCI
48.9.1 GENEZA W ŚWIETLE EPILOGU
Epilog - zakończenie, powiadomienie o losach bohaterów, końcowe wyjaśnienia.
Epilog w „Panu Tadeuszu” jest liryczną wypowiedzią narratora wyjaśniającą zmierzenia utworu, jest to geneza utworu. Autor przedstawia się na tle emigracji paryskiej. Oskarża siebie i innych o ucieczkę. Emigracja jest skłócona. Atmosfera niezrozumienia i kłamstw. Stara się tłumaczyć przegraną powstania. Brak perspektyw na przyszłość. Woli nie mówić o współczesności, gdyż rzeczywistość jest zbyt przytłaczająca. Kraj lat dziecinnych był pełen szczęścia i beztroski. Warto jest go wspominać. Mickiewicz chce powrócić do przeszłości, gdy Polacy byli panami swoich działań. Próbuje oderwać się od rzeczywistości w sferę marzeń i wspomnień. Mickiewicz chce, aby odbiorcą jego utworów był cały naród. Utwór miał być źródłem tradycji, kultury, historii, ma zagrzewać do walki. Autor pragnie by jego utwór zyskał statut pieśni gminnej. Mickiewicz świadomie odwołuje się do poezji ludowej. Chce, aby jego utwór jednał wszystkich, by był odwołaniem do wspólnych uczuć. U źródeł powstania utworu leży tęsknota za ojczyzną. Chęć powrotu do kraju przez wspomnienia. Utwór był napisany ku pokrzepieniu serc. Ukazał się w 1834r.

48.9.2 HISTORIA W UTWORZE
Wszystkie wydarzenia rozgrywają się na tle ważnych wydarzeń historycznych okresu napoleońskiego. Akcja: lato 1811-wiosna 1812.
Wprowadzone retrospekcje (odwołanie się do przeszłości) - sięgają końca XVIIIw.
Historia ukazana jest w trzech płaszczyznach:
1. przeszłość - historia polityczna i obyczajowa
2. teraźniejszość w dwóch wymiarach
- teraźniejszość czasu akcji
- teraźniejszość pisania utworu
3. przyszłość - zasugerowana w formie pragnień, przewidywań

48.9.3 ROMANTYCZNY CHARAKTER UTWORU
 celowe mieszanie gatunków i rodzajów literackich
 świadome łączenie różnych nastrojów: lirycznego, tragicznego, komicznego
 ludowość
 cudowność, niesamowitość, baśniowość (objawia się w opisach)
a) personifikacje
 obecność typowego bohatera romantycznego

48.9.3.1 Romantyzm Jacka Soplicy
 nieszczęśliwa miłość
 dręczyły go wyrzuty sumienia
 nie doczekał się rezultatów swoich działań
 przeciwstawienie się naturze
 był samotny jako człowiek
 uczucia doprowadziły do tego, że zabił, wybujały temperament
 unieszczęśliwił swoją żonę
 żył obok syna nie dając mu się poznać jako ojciec
 śmierć ze świadomością klęski

48.9.4 PATRIOTYZM UTWORU
 temat Polska, zainteresowanie dla Polskości
 wspomina przeszłość serdecznie, ale też krytykuje
 eksponuje polskość, przywiązanie do tradycji w domu sędziego, pochwała
 tęsknota za krajem
 opisy, dokładne

48.9.4.1 Patriotyzm Robaka
 powraca do kraju lat dziecinnych, idealizuje przeszłość
 przywiązanie do tradycji, eksponuje polskość
 wprowadza nową koncepcję polityczną
 tęsknota za krajem
 uczucie towarzyszące opisowi ojczyzny

48.9.5 CECHY EPOPEI
Epopeja to dłuższy utwór epicki, ukazujący losy narodu, w przełomowym jego momencie, ukazany na tle natury, która urasta do rangi osobnego bohatera.
1. występuje akcja, narrator, dominująca forma podawcza: opowiadanie, dialog, opis
2. obecność inwokacji (zwrot do Matki Boskiej, Litwy z prośbą o natchnienie)
3. porównanie homeryckie
4. opis zajazdu przypomina opis bitwy
5. trzy splecione ze sobą wątki:
- polityczne (związane z osobą ks. Robaka)
- osobiste (1. miłosny: Tadeusz, Zosia, Telimena; 2. rodzinny: spór o zamek pomiędzy sędzią a Hrabią)
- poboczne (np. Gerwazego, spór Asesora z Rejentem - nie wpływają na akcję ale rozbudowywują fabułę)
6. trzy rodzaje komizmu:
- postaci (np. Rejent, Tadeusz, Telimena)
- sytuacji (np. kiedy Telimenę napadły mrówki)
- słowny (np. wasal - wąsal)
7. język charakteryzuje prostota, jasność ale i bogactwo słownictwa; dużo środków stylistycznych: epitety, onomatopeje
8. utwór realistyczny, odtwarza w sposób pełny realia obyczajowe, polityczne
9. przedstawia obyczaje szlacheckie, uchwyca procesy zachodzące w społeczeństwie
- ubożenie magnaterii, utrata politycznego znaczenia (np. Hrabia)
- bogacenie się drobnego ziemiaństwa (np. Sędzia)
- ubożenie szlachty zaściankowej (np. Bartek Prusak)
- szerzenie się kosmopolityzmu, wyraźnie odrzucanie tradycji narodowych (np. Hrabia, Telimena)
10. napisane wierszem
11. splatanie elementów komicznych i patetycznych

48.9.6 CHARAKTERYSTYKA SZLACHTY POLSKIEJ
W „Panu Tadeuszu” jest ukazana ówczesna szlachta (prawie wszyscy bohaterowie są szlachcicami). Różni się majątkami, stanami społecznymi, ale łączy ich przestrzeganie zasad, obyczajów.
Obyczajowość:
 Gościnność. Szlachta bardzo dbała o gości. Pan chciał pokazać całą swą zamożność a także jak doskonałym jest gospodarzem. Podczas nieobecności pana gośćmi zajmował się zarządca, który dbał, aby goście jak najlepiej się bawili. Dbano również o majątek.
 Przestrzeganie hierarchii społecznej. Ludzie starsi byli szanowani, ze względu na swoje doświadczenie i mądrość. Najwyżej ceniono również ludzi na wysokich urzędach. Damy również zajmowały uprzywilejowane miejsce przy stole. Na Litwie bawiono się hucznie.
 Kładziono nacisk na tak zwaną naukę grzeczności, na wychowanie młodzieży.
 Na śniadanie mężczyźni jedli co innego niż kobiety. Była przykładana wielka waga do przyrządzania potraw.
 Tradycyjną polską potrawą był bigos, przyrządzany na polowaniach.
 Zastawa pełniła funkcję estetyczną, cieszyła swoją pięknością.
 Ważną rolę spełniał alkohol. Polacy pili bardzo dużo. Przy wódce wznoszono toasty. Był to ważny obrzęd.
 Wiejskie rozrywki: polowanie, grzybobranie. Związane one były także z tradycjami. Były okazją do konkurencji, rozstrzygania różnych sporów.
48.10 ARCYDZIEŁA POEZJI LIRYCZNEJ
48.10.1 „LIRYKI LOZAŃSKIE”
Od 1839r. Mickiewicz przebywał w Lozannie. Powstał wówczas szereg drobnych wierszy, odzwierciedlających uczucia i emocje poety. Na smutek, nostalgię, przygnębienie wpływają:
 sytuacja polityczna we współczesnej Europie
 brak jednomyślności emigracji
 ciągła tęsknota za utraconym krajem
 choroba psychiczna żony
To wszystko wpływało na atmosferę panującą w utworach. Są to utwory, w których myśli przedstawiane są prostymi słowami. Rozrachunek Mickiewicza z samym sobą, bilans dokonań artystycznych, literackich i politycznych.

„Gdy tu mój trup”
„Żal rozrzutnika”
„Snuć miłość”
„Polały się łzy”

48.10.2 „DO MATKI POLKI”
Tematyka patriotyczna, utwór jeden z najbardziej charakterystycznych o tej tematyce. Zaczyna się apostrofą do Matki Polki. Podmiot liryczny zwraca się do matek z goryczą, cierpieniem, mówi jak wychować Polaka. Ostrzega, e geniusz dziecka, duma, wynikające z historii, przeszłości narodu powodują u niego śmierć i klęskę w przyszłości. Polak zapatrzony w przeszłość przeżywać będzie tragedię i sprawi matce cierpienie. Poeta przewiduje przyszłość. Synowie Matki Polki będą walczyć bez chwały, podstępem. Będzie to walka męczeńska ale bez nadziei powstania pośmiertnego. Przewiduje męczeństwo narodu w przyszłości - szubienica, uwięzienie, zesłanie. Wychowanie matki musi przyzwyczajać do takich przyszłych losów jej syna, do cierpień, wyrzeczeń, śmierci. Społeczeństwo jest cały czas trapione niewolą, ale nie poddaje się. To co najistotniejsze to powracanie tego wiersza w trudnych chwilach narodu. Pojawia się formuła patriotyzmu człowieka, polegająca na uporczywym, męczeńskim działaniu przeciwko wrogu. Oprócz tej formuły jest też obraz człowieka czasu niewoli, zniewolonego, straceńca, który od dziecka przyzwyczaja się do przyszłego poświęcenia w imię wyższego celu. Wie, że tak właśnie będzie. Utwór potęguje ideę walenrodyzmu. Tu mit ten to postawa całego zniewolonego narodu, społeczeństwa. Wiersz ten to pomnik tym, którzy się poświęcili, męczennikom. Jest hołdem Matce Polce, która przygotowała syna do męczeństwa, do bohaterstwa bez chwały, tak aby byli godni miana wojowników o wolność i niepodległość.

„Reduta Ordona”
49. DOROBEK ARTYSTYCZNY JULIUSZA SŁOWACKIEGO
49.1 TEMATYKA WCZESNEJ TWÓRCZOŚCI J. SŁOWACKIEGO
Reprezentant drugiego młodszego pokolenia romantyzmu. Odwoływał się też do powstania listopadowego. Przed powstaniem następuje jego debiut literacki. Utwory powstałe wtedy to cykl powieści poetyckich, wprawki dla Słowackiego (tematyka historyczna, motywy orientalne). Bohaterowie tych powieści poetyckich byli skrzywdzeni, skłóceni ze światem, chcący zamanifestować indywidualność. Pisze pierwsze tragedie historyczne. Utwory nasycone smutkiem, rozpaczą, uczuciami, które dominowały w okresie romantyzmu.
W tym czasie powstaje też powieść poetycka „Lambro”. Akcja - wojna grecko-turecka (tak jak w „Giaurze”). Lambro postanawia zniszczyć flotę turecką, poświęcając swe życie i dobre imię. Poświęca siebie, aby zyskać jakoś sukces militarny (szlachecki rewolucjonizm).
Wybuch powstania - Słowacki przyjął to z entuzjazmem. Efekt to wiersz „Bogurodzica”. Nawiązanie do średniowiecznej pieśni, utwór ma spełniać taką funkcję i mieć takie skutki jak „Bogurodzica”. Wezwanie do pomocy Polakom przez Litwinów i rewolucjonistów rosyjskich. Nawołanie do powstania i przyłączenia się innych. W utworze dużo wiary, entuzjazmu; wiersz ma charakter odezwy. Jest dynamiczny. Chęć pobudzenia do aktywności.
W momencie wybuchu powstania listopadowego Słowacki skierowany został do prac administracyjnych. Był nią zniechęcony. Opuszcza Polskę i wyrusza do Francji. Znajduje się wśród popowstańczej emigracji. Po powstaniu listopadowym mógł wrócić do Polski. 1834 - wydanie „Kordiana”. Utwór ten to ocena powstania. Powrót do Polski stał się niemożliwy.
49.2 „KORDIAN” - TYPOWY DRAMAT ROMANTYCZNY ?
49.2.1 TREŚĆ
• Akt I
15 letni chłopiec zastanawia się nad sensem życia. Nie może odnaleźć celu. Myśli o samobójstwie. Nie może określić swych pragnień. Prośba do Boga o cel w życiu, do którego będzie dążył. Wiele pragnień, myśli, wśród których jest zagubiony. Odczuwa wewnętrzny niepokój, drżenie, rozgorączkowanie. Odnajdujemy u niego „choroby wieku” - bezsens życia, bezcelowość wszystkich działań, uczucie nudy i pustki egzystencjalnej. Grzegorz opowiada mu 3 historie: bajkę o Janku (rzekomo nieudolny chłopiec osiągnął sukces poprzez podjęcie ryzyka), opowieść o wojnach napoleońskich i opowieść o Kazimierzu. Kordian zapala się lecz potęguje się jego nicość, pustka i samotność. Pesymista, negatywnie myśli o swym życiu i jego celu. Ma poczucie bezczynności i bezradności. Nieszczęście potęguje nieszczęśliwa miłość. Nie znajduje wzajemności. Laura starsza o parę lat drwi z Kordiana, nie widzi jego prawdziwych uczuć. Emocjonalna niedojrzałość Kordiana powoduje jego rozterkę. Postanawia popełnić samobójstwo, którego jednak nie dokonuje.
• Akt II
Proces dojrzewania Kordiana. Konfrontacja młodzieńczych ideałów, wyobrażeń z rzeczywistością. Podróżuje po Europie.
Anglia - uświadamia sobie, że zaszczyty można kupić, tak jak i tytuł lecz nie szacunek ludzi. Przekonuje się o władzy pieniądza. Włochy - Kordian zawsze poszukiwał miłości jako związku dusz, trwającego całe życie. Spotykając Wiolettę przekonał się, że takie uczucie nie istnieje. Miłość można kupić. Rozczarowuje się, jego marzenia są zszargane przez rzeczywistość. Będąc na audiencji u papieża przekonuje się, że on uważa Polskę za kraj szczęśliwy, każe czcić prawosławnego cara. Rozczarował on Kordiana. Papie

#20 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 16 wrzesień 2005 - 09:40

POZYTYWIZM

51. RAMY CZASOWE
EUROPA
Początek: 1850 r.
Koniec: 1890 r.
POLSKA
Początek: 1864 r.
Koniec: 1890 r.
52. SYTUACJA W POLSCE PO POWSTANIU STYCZNIOWYM
52.1 ZABÓR ROSYJSKI
 rozpoczęto bardzo brutalną akcję rusyfikacji (administracja, szkolnictwo)
 język rosyjski stał się językiem narodowym
 likwidacja polskich szkół i uczelni
 terytorium zaboru rosyjskiego - Kraj Nadwiślański - zmiana nazwy, aby nie było mowy o Polsce
 dekret uwłaszczeniowy ogłoszony przez Rosjan dla chłopów
52.2 ZABÓR AUSTRYJACKI (GALICJA)
 Galicja uzyskała autonomię (częściową niepodległość polityczną)
 istniał dla Galicji osobny sejm polski
 literatura nie podlegała cenzurze
 nie było zainteresowania odzyskaniem niepodległości ponieważ biedni dążyli tylko do przeżycia a bogaci do utrzymania majątku
 brak przemysłu, nędza wsi, dysproporcje majątkowe
52.3 ZABÓR PRUSKI
 bezwzględna akcja germanizacyjna
 język urzędowy - niemiecki, zakaz modlitwy w języku polskim
 Polacy nie mogli zamieszkiwać na stałe w danym miejscu
 istniały towarzystwa śpiewackie i sportowe (pod nimi kryła się konspiracja)
 chłopi niejednokrotnie pozbawieni byli ziemi
 urzędy obsadzone przez Niemców
53. FILOZOFIE EPOKI
53.1 AUGUST COMTE
W rozprawie „Kurs filozofii pozytywnej” sformułował swe główne poglądy:
 przedmiotem nauki powinno być rejestrowanie faktów i spostrzeżeń, bowiem godne poznania jest to co sprawdzalne, udowodnione empirycznie
 żądał ciągłego weryfikowania wiedzy, żadne twierdzenie nie jest do końca prawdziwe; twierdził, że wiedza jest relatywna
 badania naukowe powinny prowadzić do konkretnych wynalazków, wzbogacać ludzkie życie
 odrzucenie psychologii
53.2 HERBERT SPENCER
Dostrzegł analogię pomiędzy prawami rządzącymi biologią a istnieniem społeczeństwa ludzkiego. Twierdził, że podstawą egzystencji jest harmonijna współpraca pomiędzy organami i klasami społecznymi. Jeżeli jedna z klas społecznych nie domaga to całe społeczeństwo jest chore, stąd wniosek, że walka klas jest zgubna, jest zjawiskiem szkodliwym. Harmonia jest bowiem podstawą społeczeństwa. Jedyną i prawdziwą formą rozwoju jest ewolucja, rozwój przy ciągłym doskonaleniu się.
53.3 HIPOLIT TAINE
Stworzył kierunek zwany DETERMINIZMEM - jakiekolwiek dzieło literatury jest zdeterminowane przez 3 czynniki dotyczące twórcy:
 rasa (czynniki psychiczne i biologiczne)
 środowisko (geograficzne, społeczne)
 chwila dziejowa (tradycja, przeszłość, teraźniejszość)
Taine twierdził, że w ten sposób trzeba badać literaturę, w sposób socjologiczny. Literatura dostarcza bowiem wiedzy o społeczeństwie. Ma ona gromadzić fakty o nim.
Człowiek jest zdeterminowany warunkami w jakich się urodził, pozycję społeczną, stanem majątkowym.
53.4 KAROL DARWIN
Jest twórcą EWOLUCJONIZMU. Przyczyny ewolucji:
 walka o byt
 dobór naturalny
Walka o nie kształtuje ewolucję. Przetrwają tylko osobniki najsilniejsze, na tym polega doskonalenie się rasy, eliminowane są bowiem najsłabsze jednostki. Konsekwencja tej teorii to praca „O pochodzeniu człowieka”. Udowodnił, że człowiek nie jest centrum wszechświata , jest jednostką biologiczną, wytworem ewolucji, podlega jej prawom.
53.5 STUART MILL
Stworzył teorię filantropijnego utylitaryzmu. Według niego każdy człowiek powinien być użyteczny społecznie, dzięki temu zmniejszają się antagonizmy klasowe.
53.6 SCJENTYZM
Zaufanie do nauki, która miała być jedynym kryterium poznania. Stosowanie tych samych zasad naukowych w odniesieniu do badania jakiejkolwiek dziedziny wiedzy. Tymi zasadami są: obserwacje, doświadczenie, analiza, wnioskowanie. Scjentyzm miał kierować myśl ludzką ku konkretnej rzeczywistości.
53.7 EWOLUCJONIZM
Tworzenie wiedzy o społeczeństwie i człowieku wraz ze stworzeniem wiary w stopniowe przekształcanie się form życia w coraz doskonalsze. Wytworzenie przekonania, że im większe osiągnięcia nauki i techniki tym lepsze warunki życia człowieka i moralne i intelektualne.
53.8 UTYLITARYZM
Moralność ludzką określa się stopniem jego altruizmu (troska o dobro innych ludzi). Każda jednostka powinna wnosić jakiś wkład do wspólnego dobra. Miernikiem wartości człowieka jest praca.
54. HASŁA POLSKIEGO POZYTYWIZMU
1. praca u podstaw
podniesienie poziomu umysłowego i kulturalnego najniższych podstawowych warstw społeczeństwa
2. praca organiczna
praca nad podniesieniem poziomu gospodarczego kraju
3. solidaryzm społeczny
współpraca wszystkich warstw społecznych ze sobą
4. emancypacja kobiet
przygotowanie kobiet do życia i pracy, prawo do nauki
5. asymilacja Żydów
zaborcy dążyli do przeciwstawienia sobie różnych grup etnicznych.. Pozytywiści sprzeciwiali się temu w imię zasad demokracji.
6. kult filantropii
wspieranie biednych, nie tylko finansowo
7. nauka to potęga
rozwój intelektualny ludzi, szacunek dla nauki, kult ludzi myślących, wykształconych
55. CECHY POZYTYWIZMU POLSKIEGO
 nie był ruchem jednolitym ideowo, zawierał przeciwstawne poglądy
 program społeczno-gospodarczy propagował ustrój kapitalistyczny
 wrogo odniósł się do rewolucji jako do ruchu niszczącego naturalną, ewolucyjną drogę rozwoju społeczeństwa
56. SPÓR POMIĘDZY ROMANTYKAMI A POZYTYWISTAMI
Już w romantyzmie literatura dążyła do roli przewodniczki narodu, a poeta przywódcy. W pozytywizmie też. Ale tu podstawa poezji to rzetelna wiedza, nie natchnienie. Aby pisać trzeba mieć tę wiedzę ponieważ pisarz miał edukować. Literatura miała uczyć.
Młodzi studenci Szkoły Głównej to ludzie marzący o karierze pisarskiej. Zaczynali zawsze od dziennikarstwa ponieważ prasę omijała cenzura. W prasie koncentrowało się życie kulturalne. Nowy program ideowy został sformułowany na łamach prasy i tam był forsowany.
Prasa została podzielona na młodą (zwolennicy młodych poglądów) i starą (chciano zachować stary stan rzeczy). Pomiędzy dwoma antagonistycznymi pokoleniami różnice światopoglądowe pokrywały się z wiekiem.
Obóz młodych skoncentrował się wokół „Przeglądu Tygodniowego”, „Opiekuna domowego", „Niwy”, „Prawdy”. Stara prasa to „Bluszcz”, „Kłosy”, „Biblioteka warszawska”.
Spór pomiędzy romantykami i pozytywistami rozwijał się na łamach czasopism i wszedł do literatury polskiej jako spór młodej i starej prasy.
Adam Wiślicki w artykule „Groch o ścianę” z „Przeglądu...” skrytykował epigońską (wyznawanie poglądów minionej epoki) literaturę pseudoromantyczną. Od tego artykułu i ostrej krytyki rozpoczął się spór romantyków z pozytywistami.
W artykule „My i wy” w „Przeglądzie...” Świętochowski scharakteryzował oba stronnictwa. Ich stosunek do siebie.
Pomiędzy oboma stronnictwami panowały stosunki antagonistyczne. Wiele sobie zarzucali, nie widzieli możliwości ustępu i porozumienia.
Starzy:
 żądanie spokoju w literaturze
 zapatrzenie w przeszłość, bezkrytyczne jej uwielbienie
 brak żarliwości, energii, zdecydowanego działania
 hołdowanie konserwatywności
 podlegają regułom, kanonom
 opóźniają postęp myśli, wiedzy, manią społeczeństwo
Młodzi:
 popularyzacja pracy i nauki
 pobudzenie żywotnych sił w społeczeństwie
 kierowanie uwagi w przyszłość
 spontaniczni, swobodni i żarliwi w działaniu
 nie kierują się prywatą, ważne są dla nich korzyści narodu
 demokratyczni
Artykuł ten nie konstruuje żadnego konkretnego programu. To konfrontacja dwóch pokoleń. Krytyka konserwatyzmu, zapatrzenia w przeszłość, bezczynności. Młodzi pozytywiści byli rzecznikami oświaty, kapitalizmu (jako ustroju i nowej formy gospodarowania). Likwidacja nędzy i wyzysku to bogacenie się kraju, a efekt to niepodległość. Stąd fascynacja wynalazkami i postępem.
Orzeszkowa przedstawiła wizję idealistyczną, pełną optymizmu, wizję połączenia różnych klas, środowisk narodowych w imię dobra teraz i niepodległości później.
Pozytywiści przesuwali niepodległość na później. Koncentrowali się na działalności ekonomicznej, która miała doprowadzić do odłączenia się od zaborców i scalenia ziem polskich.
57. CELE I ZADANIA LITERATURY
Literatura pozytywistyczna miała być społecznie zaangażowana. Jej twórca to nauczyciel społeczeństwa a pisarstwo to służba publiczna. Orzeszkowa twierdziła, że literatura współczesna nie mówi prawdy o życiu i ludziach, nie zajmuje się żywotnymi sprawami współczesności, obraca się wokół tematów nieaktualnych, nie nadąża za życiem. Literatura i życie społeczne rozwijają się. Orzeszkowa żądała aby pisarz połączył się sercem i myślą z ogółem ludzi. Chciała aby twórca stał się sercem ogółu. Miał to być twórca czujący, opowiadający o problemach zbiorowości. Tematów miał szukać wśród ludzi i współczesności.
Tym tematem zajmował się także Sienkiewicz. Zaleca odrzucenie egoizmu, dostrzeganie problemów innych ludzi, według niego preferowany powinien być gatunek literatury - powieść. Ma ona przyszłość, jest pożyteczna. Dostrzegł on w niej formą literacką, która najskuteczniej służy propagandzie i agitacji. Zgadza się także z tym Orzeszkowa.
W pozytywizmie nastąpił zwrot ku powieści i noweli. Stwarzały one bowiem okazję do wnikliwego zaprezentowania rzeczywistości. Proza była łatwiejsza w odbiorze, bardziej komunikatywna. Mogła dotrzeć do większego kręgu odbiorców.
57.1 POWIEŚĆ
 jak zwierciadło odbija rzeczywistość
 to co jest zawarte w niej musi być prawdopodobne
 powinna oddać prawdziwą atmosferę społeczeństwa
 oddziaływać na wyobraźnię
 może przekazywać uczucia
 aby była użyteczna powinna posiadać dwie strony: zewnętrzną odnosząca się do formy i wewnętrzną uwydatniającą myśli i dążenia
 ma być źródłem wiedzy o współczesności
 powinna pouczać, wyjaśniać, przedstawiać to co dobre
 ukazując postawy naganne, dawać chwalebne przykłady
 winna mieć walor estetyczny, uczyć i wychowywać
57.2 LITERATURA TENDENCYJNA
Wykorzystywała różne gatunki prozatorskie. Artysta ma mieć cel społeczny, bez niego literatura jest pusta.
 cel społeczny
 odtwarzanie rzeczywistości z przynoszeniem wiedzy
 autor ma zaobserwować fakty, ocenić je i wyprowadzić wnioski zaradcze do nagannej sytuacji
Orzeszkowa: „Chłostać przesąd, głupotę, podłość i zastój, rozjaśniać pojęcia, zachęcać do pracy, wskazywać drogi do postępowania i wzory do naśladowania - oto dziś zadanie literatury”.
Bohater:
 oddaje swe życie idei
 heroizmem, żarliwością, energią przypomina romantycznego
 człowiek przeciętny, głównie inteligent (lekarz, nauczyciel) nieskomplikowany psychologicznie
 człowiek dobry, altruista
Fabuła:
 zazwyczaj jeden wątek
 wydarzenia ukazywane chronologicznie, zgodnie z ciągiem przyczynowo-skutkowym
Narrator:
 ocenia sytuację i na jej kanwie wypowiada hasła ideowe
 nakazuje pewne jednoznaczne postawy
 poucza poprzez komentarz do sytuacji
 zwraca się do czytelnika w formie nakazowej
58. TWÓRCZOŚĆ ELIZY ORZESZKOWEJ
58.1 „A...B...C...”
58.1.1 TREŚĆ
Joanna Lipska, córka wydalonego ze szkoły pedagoga, po śmierci ojca postanawia pomóc bratu w utrzymaniu domu i zaczyna nauczać (bez zezwolenia władz) dzieci sąsiadów języka polskiego. Nie są to ludzie zamożni, ale nawet te grosze, które płacą bohaterce, znaczą dla niej wiele. Gdy sąd dowiaduje się o jej pracy skazuje ją na grzywnę 200 talonów lub 3 miesiące więzienia. Brat jednak pożycza pieniądze u lichwiarza i płaci karę. Joanna jest bratu bardzo wdzięczna, stara się mu pomagać jak najwięcej. Wraca także do zakazanego zajęcia.

58.1.2 CHASŁA POZYTYWISTYCZNE ZAWARTE W UTWORZE
 praca u podstaw - nauka ubogich dzieci
 nauka to potęga - uczy szacunku do nauki
 emancypacja kobiet - Joanna pracuje
 praca organiczna - inteligencja z warstwą uboższą, współpraca z wzajemnym pożytkiem

58.1.3 ELEMENTY TENDENCYJNE
 główna bohaterka czerpie szczęście i radość na przekór wszystkich nieszczęść; w sposób heroiczny trwa w swoich założeniach
 bohater tendencyjny
 fabuła - 1 wątek
 chronologia
 utwór sugeruje jak postępować
 sytuacja przedstawiona klarownie
 wyraźne przedstawione co dobre a co złe (ukazanie dobrej podstawy ma tle całej sytuacji)
 gatunek nowela
 charakter panoramiczny utworu
58.2 „DOBRA PANI”
58.2.1 TREŚĆ
Pani Ewelina Krzycka, bogata dziedziczka, angażuje się w działalność filantropijną. Przygarnia śliczną, ubogą dziewczynkę, którą opiekują się krewni. Dziecko jest rozpieszczane, otrzymuje staranne wychowanie, uczy się dobry się dobrych manier i języka francuskiego. Krzycka zachwyca się dziewczynką, zabiera ją w podróż do Włoch. Po kilku miesiącach wracają, zainteresowanie pani dzieckiem zaczyna słabnąć. Hela jest odpychana, a jej miejsce zajmuje młody włoski muzyk. Wkrótce dziewczynka przenosi się do garderoby, nic nie rozumie z postępowania opiekunki. Pewnego razu służąca opowiada Heli historię życia pani Eweliny i jej kolejnych podopiecznych. Służąca też została kiedyś przygarnięta, ale „dobra pani” szybko znudziła się jej osobą. Tak było z kolejnymi osobami i zwierzętami. Dziewczynka jest smutna i zdumiona. Wkrótce pani odsyła Helę do ubogiej, wiejskiej chaty, płacąc jej krewnym za opiekę nad dzieckiem. Dziewczynka znów musi żyć w ubóstwie, jest samotna i opuszczona.

58.2.2 ELEMENTY TENDENCYJNE
Utwór przestrzegający przed wyrachowanym działaniem, które pozornie może przypominać realizację haseł pozytywistycznych.

58.2.3 PROBLEMATYKA
Wyższe klasy społeczne nie są użyteczne, brak wspólnej pracy. Ukazanie wypaczeń programu pozytywistycznego. Pani przyjmuje do domu małą Helenkę. Jest to działalność z kaprysu, filantropijna lecz wyrządzająca krzywdę.

58.3 „GLORIA VICTIS”
58.3.1 TREŚĆ
Poleski las opowiada swojemu przyjacielowi historię zbiorowej mogiły powstańczej sprzed prawie półwiecza. Z opowieści drzew dowiadujemy się o losach poszczególnych ludzi, o ich wyglądzie, przyjaźni i wzajemnym poświęceniu. Snują opowieść o przyjaźni między Tarłowskim i jego siostrą Anielą a arystokratą Jagniczem. Tarłowski, wątły i niewyćwiczony w walce, uratował życie Jagniczowi. Ten przyrzekł jego siostrze, że zawsze będzie go chronić w boju. W ostatniej bitwie Tarłowski został postrzelony. Gdy Kozacy zaatakowali szpital, Jagnicz ze swoją jazdą rzucił się bronić mordowanych rannych. Obydwaj przyjaciele zginęli. Po latach na miejsce bitwy przyszła Aniela. Zostawiła na mogile mały krzyżyk. Wzruszony tą opowieścią wiatr zawołał „Gloria victis !” - chwała zwyciężonym !

58.3.2 PROBLEMATYKA
Orzeszkowa gloryfikuje powstańców, ale samo powstanie nie jest akceptowane. Ma do nie niego sceptyczny stosunek, ponieważ bohaterowie poświęcili wszystko dla niego. Zasługują na cześć i szacunek. Utwór ten jest hołdem złożonym mieszkańcom przez naturę.
58.4 „NAD NIEMNEM”
58.4.1 TREŚĆ
Dworek Korczyńskich zamieszkują Benedykt, jego żona Emilia, ich dzieci Witold i Leonia, którzy uczą się w szkołach w mieście, i właśnie przyjechali na wakacje, Marta Korczyńska, krewna Benedykta, która zajmuje się domem i wspiera kuzyna w prowadzeniu majątku, Justyna Orzelska - uboga siostrzenica pana domu, jej ojciec, oraz zabawna, rozanielona wiecznie panna Teresa, nieodłączna towarzyszka Emili, niegdyś nauczycielka Leonii.
W sąsiedztwie mieszkają Bohatyrowicze, schłopiała szlachta zaściankowa, której ród wywodzi się, jak mowi legenda o Janie i Cecylii, z XVI wieku. Bohatyrowicze i Korczyńscy kiedyś żyli w wielkiej przyjaźni i razem walczyli za ojczyznę.
Obie rodziny są skłócone, a to, co pozostało z dawnego braterstwa, to wspólna mogila powstanców, Jerzego Bohatyrowicza i Andrzeja Korczynskiego, która stanowi święte miejsce dla rodziny Jerzego. Pewnego lipcowego dnia Marta i Justyna wracają z kościoła. Justyna spotyka wtedy po raz pierwszy Janka Bohatyrowicza, któremu panna ta już dawno przypadła do gustu. Dziewczyna zaczyna się interesować młodzieńcem. W domu wszyscy oczekują przyjazdu dzieci, które mają spędzić z rodziną wakacje. Kirlo obraża Justynę, ośmieszając w towarzystwie jej ojca.
Dwór i zaścianek dzieli coraz większa przepaść. Liczne zatargi, bezwzględność Benedykta, który musi dbać o interesy własnej rodziny (koszty związane z nauką dzieci, potrzebne pieniądze na utrzymanie domu i sprostanie zachciankom pani Emilii,
wysokie podatki), upór Bohatyrowiczów, żyjących z ciężkiej pracy własnych rąk - to wszystko doprowadza do procesu. Dawna przyjaźń i współpraca, o której mówi Anzelm, wspominając serdeczność dla chłopów pana Andrzeja, brata Benedykta, popada w zapomnienie.
Podczas imienin pani Emilii Justyna znudzona i zdegustowana atmosferą, jaka panuje we dworze, wychodzi na spacer. Jest dotknięta zalotami żonatego już Zygmunta Korczyńskiego i natrętną obecnością Kirły i Rożyca. W polach spotyka Janka Bohatyrowicza, który zaprasza pannę do swojej chaty. Justyna poznaje zascianek, gościnność i serdeczność jego mieszkanców. Czuje się tu lepiej niż w Korczynie. Panna Orzelska wraz z Janem i Anzelmem odwiedza legendarny grób Jana i Cecylii, protoplastów rodu Bohatyrowiczow. Anzelm opowiada panience historię życia Jana i Cecylii którzy zakochani w sobie przybyli tu, aby ukryć się przed przeciwnymi ich miłości ludźmi Własnymi rękami karczowali puszczę, przekształcając ją w żyzne pola i łąki. Mieli liczne potomstwo. Synowie i córki, po założeniu rodzin, pracowali razem z rodzicami. Po osiemdziesięciu latach zjechał w te strony król Zygmunt August, który nadał rodowi szlachectwo i pozwolił używać herbu Pomian. Justyna wraca do domu szczęśliwa. Syn Benedykta, Witold, również zaprzyjaźnia się z Bohatyrowiczami. Jest pełen wiary w pozytywistyczne hasła, widzi w prostym ludzie siłę, która może uratować naród polski. Krytykuje rządy ojca, pragnie wprowadzić wiele zmian w zarządzaniu majątkiem. Chce załagodzić spór z zaściankiem Benedykt nie rozumie syna, czuje się dotknięty jego uwagami, widzi w nim wroga. Justyna coraz bardziej kocha Janka, interesuje się pracami przy żniwach, nawet pomaga w polu. Pewnego dnia Janek i Justyna płyną do grobu poległych powstańców Janek opowiada, jak ostatni raz widział swego ojca i odchodzących do powstania innych mężczyzn Przypomina sobie dzień, gdy Anzelm przyniósł wiadomość o śmierci Andrzeja Korczyńskiego i Jerzego Bohatyrowicza. Po powrocie do chaty Anzelma Justyna wysłuchuje historii miłości stryja Janka i Marty. O przyczynach rozstania dowiaduje się panna dopiero od Marty. Odrzuciła ona oświadczyny Anzelma, bo bala się pracy w zaścianku, a takie z powodu wstydu, jaki odczuwała, gdy dwór wyśmiewał się z jej chłopskiego amanta. Teraz żałuje swojej decyzji. Jest samotna, żyje na lasce rodziny, a pracować i tak musi.
Justyna postanawia ostatecznie rozmówić się z Zygmuntem, który pragnie, aby została jego kochanką. Ta niemoralna propozycja oburza pannę Orzelską, która w ostrych słowach oświadcza mu, że go nie kocha. Obrażony Zygmunt wraca do domu. W rozmowie z matką prosi, aby sprzedała Osowce i wraz z nim podróżowała po świecie. Nie chce dłużej pozostać w tych nudnych i nieciekawych stronach. Nic dla niego nie znaczą wspomnienia o ojcu i jego bohaterskiej śmierci. Pani Andrzejowa z przerażeniem i bólem słucha gorzkich i bezwzględnych słów o ukochanym mężu, którego Zygmunt nazywa szaleńcem.
Na wesele Elżuni Bohatyrowiczowny przychodzi cały zaścianek, a takie goście z dworu: Justyna, Witold, Leonia - pomimo zakazu matki, a także Marta. Bohatyrowicze proszą Witolda, aby wstawił się u ojca za nimi w związku z przegranym procesem sądowym. Pragną zgody z Benedyktem. Witold obiecuje, że spełni prośbę gospodarzy. Benedykt Korczyński przeżywa trudne chwile - nie potrafi znaleźć porozumienia z rozkapryszoną żoną, czuje, że ukochany syn oddala się od niego, nigdzie nie ma wsparcia w kłopotach gospodarskich. Rozmyśla nad swoją przeszłością, której ideał tak bardzo różni się od ciężkiej teraźniejszości. Nastrój przygnębienia potęguje list od brata Dominika, który na dobre już urządził się w Rosji, obrał karierę urzędniczą i nie myśli wracać do kraju. Rozważania przerywa przybycie Witolda. Ojciec i syn długo i szczerze rozmawiają. Nazajutrz Witold niesie do zaścianka radosną nowinę o pojednaniu. Kończą się gody Elżuni. Janek i Justyna nad Niemnem wyznają sobie miłość. Następnego dnia do Korczyna przybywają Kirło z żoną oraz Zygmunt. Kirłowie w imieniu Różyca proszą o rękę Justyny. Panna Orzelska oświadcza wszystkim zebranym, że jest zaręczona z Jankiem. Benedykt i Kirlowa popierają jej decyzję, Witold cieszy się z wyboru kuzynki, Emilia i Zygmunt są wstrząśnięci. Marta pragnie wraz z Justyną przeniesć się do zaścianka, ale Benedykt nie chce jej puścić. Jest ona niezastąpiona w gospodarstwie i bardzo mu bliska.
Benedykt odprowadza Justynę do chaty Anzelma. Tam następuje symboliczna scena - ostatecznego pojednania dworu z zaściankiem poprzez ślub Jana z Justyną i ponowne spotkanie Benedykta z Anzelmem.

58.4.2 CHARAKTERYSTYKA SPOŁECZEŃSTWA
• Arystokracja
Zainteresowania
Zajmują się sztuką - jej uprawianiem i kontemplacją. Nie pracują na siebie, żyją z majątku, który posiadają. Stylizują się na artystów, choć tak naprawdę tej sztuki nie rozumieją. Nie są zadowoleni ze swego życia. Uważają, że nie mają dobrych warunków do rozwijania. Ich życie różni się od życia w utworach, są więc niezadowoleni. Nie mają przed sobą żadnych celi. Są ospali, apatyczni, uciekają w sentymentalne powieści, by zabić nudę. Sami nie wiedzą czego chcą. Mają o sobie wygórowane mniemanie. Egoistyczni, myślą tylko o sobie, o zbytkach, rozrywkach (urozmaicić monotonne życie). Schlebiają własnym pragnieniom, choć sami nie wiedzą czego chcą. Nie zajmują się losem swoich bliźnich.
Zasady moralne
Nie mają. Żyją według konwenansów. Z zewnątrz - pokrywa, maska; wewnątrz - same złe cechy. Nie liczą się z innymi. Są wyniośli i dumni, honorowi ale i kłamią. Gardzą innymi. Liczą się tytuły a nie szczęście.
Ich kryterium oceny
Majątek, podporządkowywanie konwenansom.
Ci, którzy nie spełniają tych wymogów nie są traktowani jako ludzie.

• Ziemiaństwo
Są w hierarchii majątkowej niżej niż arystokracja. Są to ludzie trzeźwo myślący. Postępują wbrew honorowi lecz muszą utrzymywać rodzinę i majątek. Ziemiaństwo to klasa ludzi o obliczu ludzi patriotów. Borykają się ze sprawami codziennymi, ale korzyści z ich pracy nie są przeznaczone dla nich. Za wszelką cenę chcą zachować obecny status majątkowy i nie oddawać ziemi.

• Zaścianek
Ludzie ci z racji pochodzenia są szlachtą, ale warunki życia zmuszają ich do pracy - zubożała szlachta. Cechuje ich ład, porządek, dbałość o ład estetyczny. Istotną cechą jest praca - szanują ją, nie boją się jej, są zadowoleni, że ją mają, jest ona dla nich źródłem utrzymania, kształtuje wytrwałość, silną wolę i uczciwość. Ludzie ci są serdeczni i gościnni, zdolni do głębokich uczuć, honorowi, dumni, prostolinijni, otwarci w swoich reakcjach. Przeszłość to dla nich skarbnica wiedzy, ukazuje wzorce osobowe, dbają o nią i tradycję.
59. TWÓRCZOŚĆ BOLESŁAWA PRUSA
59.1 DZIENNIKARSTWO
Swoje pierwsze utwory napisał jako dziennikarz. Najpierw pisał artykuły popularno-naukowe. Nie uważał pracy dziennikarskiej za dość poważną. Przyjął ofertę pisania stałych felietonów (treść miała informować o ważnych wydarzeniach z różnych sfer). Ideał felietonisty: musi być wszędzie i wszystko wiedzieć, czytywać wyciągi z artykułów, alfa i omega - chłonie wszystko.
W swoich pracach zawarł pozytywistyczne hasła: praca organiczna, nauka to potęga, emancypacja kobiet (jest przeciw niej).
59.2 „LALKA”
59.2.1 PROBLEMATYKA UTWORU
Tematem „Lalki” jest klęska dwóch ideologii: pozytywizmu i romantyzmu, ukazane na tle przemian dziejowych: wygasania walk narodowowyzwoleńczych i rodzenia się kapitalizmu. Uwaga autora koncentruje się wokół zagadnień politycznych, społeczno-ekonomicznych i kulturalnych. Im też podporządkowana jest konstrukcja portretów psychologicznych powieściowych postaci. „Lalka” posiada trzy warstwy kompozycyjno-tematyczne:
1. powieść o polskim społeczeństwie wieku XIX
2. kronika dnia powszedniego Warszawy 1878/79 roku
3. powieść o nieszczęśliwej miłości Stainsława Wokulskiego do arystokratki Izabeli Łęckiej

59.2.2 PORTRET STANISŁAWA WOKULSKIEGO
Doktor Schuman powiedział o Stachu: „Skupiło się w nim dwóch ludzi: romantyk sprzed roku 1860 i pozytywista z 1870”. Osobowość Wokulskiego ukształtowała się w epoce romantyzmu, ale żyć i działać przyszło mu w potywiźmie. Cechy jakie się w nim skupiły, ich kontrowersyjność, wywołująca brak ideowej, konsekwentnej postawy, doprowadziło do klęski w życiu osobistym głównego bohatera.
Cechy romantyczne:
1. skomplikowana, niepospolita, wyjątkowa indywidualność
2. skłócony ze światem
3. uczestniczył w powstaniu styczniowym, za co został zesłany na Syberię
4. traktował miłość i kobietę z wielką czcią
5. zdolny był do ofiar i poświęceń
6. jego tragiczna i romantyczna miłość do Izabeli zakończyła się prawdopodobnie samobójstwem
7. zagadkowość i tajemniczość jego losów
8. postać bogata wewnętrznie, ponadprzeciętna
Cechy pozytywistyczne:
1. kult wiedzy (wychowanek Szkoły Głównej w Warszawie)
2. zainteresowanie wynalazkami
3. przedsiębiorczość, dyscyplina i konsekwencja w pomnażaniu majątku
4. zainteresowanie ekonomicznymi sprawami kraju i nędzą klas najuboższych
Miłość do Izabeli przemieniła Wokulskiego z człowieka krytycznego i rozsądnego w zakochanego do szaleństwa romantyka. Stracił pewność siebie, przestał wierzyć w pracę, przeżywał rozterki, nie potrafił znależź dla siebie miejsca na ziemi.

59.2.3 STARY SUBIEKT JAKO NARRATOR - ZNACZENIE PAMIĘTNIKA RZECKIEGO
Pamiętnik Rzeckiego to wzruszająca, chaotyczna gadanina starego subiekta, który opowiada o wszystkim co przeżył i przeżywa, wzbogacając to własnymi refleksjami. Spełnia tym samym ważne funkcje. Dopełnia obraz przedstawionej rzeczywistości w „Lalce” bardzo istotnymi elementami. Informuje o udziale Rzeckiego w Wiośnie Ludów, Wokulskiego w powstaniu styczniowy, oraz jego późniejszych losach, przez co powieść zyskuje perspektywę historyczną. Wprowadzenie pamiętnika celowo opóźnia akcję, wzmaga zaciekawienie czytelnika dalszymi losami bohaterów. Z niego poznajemy także Warszawę lat 70-tych i wcześniejszych, jej mieszkańców. Rzecki komentuje tragedię miłosną Stanisława, wydarzenia w sklepie, w kamienicy, w mieście. Dzięki temu kazde zdarzenie oglądamy z różnych punktów widzenia, mamy rożne interpretacje. Rzecki opowiada przede wszystkim o przeszłości, wspomina lata wcześniejsze - okres napoleoński. Gdy narrator odautorski przedstawia świat w miarę wszechstronnie i obiektywnie to Rzecki pisze tylko o tym, co sam wie, o bohaterach i zdarzeniach, w których sam brał udział. Tworzy to zupełnie odmienny obraz świata. Pod większością sądów Rzeckiego o współczesnym świecie podpisuje się sam Prus.

59.2.4 CHARAKTERYSTYKA SPOŁECZEŃSTWA
„Lalka” ukazuje obraz społeczeństwa polskiego, jego warstw, środowisk, grup zawodowych w latach siedemdziesiątych XIX wieku. W powieści grupy te prezentowane są przez swych przedstawicieli. Poznajemy miejsca ich zamieszkania, spacerów, tematy ich rozmów.
• Arystokracja (Tomasz i Izabela Łęccy, baronostwo Krzeszowscy, pani Wąsowska, hrabia Starski, hrabia Tek)
• Ziemiańska szlachta (prezesowa Zasławska)
• Mieszczaństwo:
- niemieckie (Minclowie)
- żydowskie (Szlangbaumowie)
- polskie (Wokulski, Rzecki, pani Stawska)
• Proletariat miejski (ukazany w powieści marginesowo)
Społeczeństwo zostało przedstawione w sposób kontrastowy. Obraz Powiśla, nędza jego mieszkańców kontrastuje z wystawnym i beztroskim życiem arystokracji, ich bogato urządzonymi pałacami, drogimi strojami.

59.2.4.1 Krytyczny obraz arystokracji
Arystokracja ma poczucie odrębności i wyższości nad resztą społeczeństwa. Gardzi ludźmi niższego stanu, jest niezdolna do żadnej produktywnej pracy. Arystokraci prowadzą próżniaczy tryb życia, zajmują się grą w karty, wyścigami konnymi, rodzinnym swataniem i intrygami, składają sobie wizyty, bywają w teatrze i na koncertach. Grupa ta jest moralnie zepsuta, co widać na przykładzie traktowania spraw tyczących miłości i małżeństwa. Kobiety z wielkiego świata, wychowane w duchu konwenansu i pozoru, są niezdolne do miłości, zimne i nieczułe jak lalki, obłudne i cyniczne w postępowaniu. Wychodzą za mąż, kierując się rozsądkiem lub koniecznością (złą sytuacja finansowa rodziców). Pośród arystokracji nie ma żadnych dzieci. Jest to celowy zabieg autora, który chce w ten sposób podkreślić, nie ma ta grupa możliwości przetrwania, jest biologicznie zwyrodniała, skazana na wymarcie. Ta „kasta egoistów” sama nie potrafi stworzyć żadnej wartości i utrudnia to innym.
59.3 „POWRACAJĄCA FALA”
59.3.1 TREŚĆ
Gotlieb Adler jest bogatym przemysłowcem, właściciele fabryki tkani bawełnianych. Ma syna Ferdynanda, który prowadzi hulaszczy tryb życia. Ten traktuje go pobłażliwie uważając, że praca jest przekleństwem. Pozwala synowi korzystać z uroków życia. Aby spłacić długi syna, obniża płace robotnikom i zwalnia lekarza. Pewnego dnia w fabryce dochodzi do wypadku. Jeden z robotników zasypia nad maszyną, która miażdży mu rękę. Umiera, gdyż w fabryce nie ma lekarza, a przejeżdżający w pobliżu Ferdynard odmawia odwiezienia rannego do szpitala. Sędzia mówi młodemu Adlerowi co o nim myśli. Doprowadza to do pojedynku, w którym ginie Ferdynand. Zrozpaczony ojciec w napadzie szaleństwa podpala swoją fabrykę.

59.3.2 PROBLEMATYKA
„Powracająca fala” podejmuje problem cywilizacji wielkoprzemysłowej, w której rządzą nowe, bezwzględne prawa wyzysku ludzi pracy. Zanikają dawne wartości, a jedynym celem jest pieniądz. Miał dać szczęście ojcu i synowi lecz sprowadził na nich nieszczęście.
Powracająca fala - ważne jest to co da się innym ludziom, w organizmie społecznym wszystko ma swoje skutki, wszystko jest powiązane. Adler traci syna ponieważ w naturze panuje sprawiedliwość, został ukarany za krzywdy wyrządzone innym. Zło jest jak powracająca fala. Jeśli je komuś wyrządzisz zawsze do ciebie powróci.
60. POEZJA CZASÓW NIEPOETYKICH
W pozytywizmie poezja stała się mniej popularna. Pojawiły się gatunki prozatorskie, epickie. Uważano, że są one lepiej zrozumiałe i lepiej mogą służyć agitacji haseł pozytywistycznych.
60.1 POEZJA ADAMA ASNYKA - TWÓRCY Z POGRANICZA ROMANTYZMU I POZYTYWIZMU
Adam Asnyk uważany jest za jednego z pierwszych twórców polskich erotyków i liryki miłosnej. Nawiązywał on do Petrarki i jego sonetów.

„Do młodych”
Pierwsze wersy i nie tylko są związane z scjentyzmem. Nie wolno jednak zapominać o przeszłości. Przyszłość ma być doskonalsza. Przeszłość jest podstawą do rozwoju. Próba tworzenia pomostu pomiędzy tym co było a tym co będzie. Poeta odnosi się z szacunkiem do przeszłości. Zachowany jest dla niej pewien kult. Mowa jest o ciągłym doskonaleniu się świata. Młode pokolenie ma obowiązek doskonalenia świata.

„Daremne żale”
Adresatami tych słów są epigoni romantyzmu ci, którzy zatrzymują świat w biegu, złorzeczą, że nie pasuje on już do ich konserwatywnych poglądów. Należy dążyć do doskonalenia się. Ci, którzy nie dążą do postępu są martwi.

„Karmelkowy wiersz”
Ukazuje on, że młody człowiek wszystko widzi w pięknych barwach, także miłość. Przedstawiona jest kobieta jako obiekt westchnień i uczuć. Nieprzystosowalność wyobrażeń do emocji towarzyszących miłości.

„Nad głębiami”
Jest to cykl sonetów. Jest to próba połączenia filozofii romantyzmu i pozytywizmu. Twierdził, że są epoki burzy i naporu oraz ciszy i spokoju. Są one cykliczne i tak już musi być.
60.2 MARIA KONOPNICKA
„Rota”
Podmiot liryczny, czyli Maria Konopnicka składa przysięgę na wierność swojej ojczyźnie. Nawołuje naród do walki o niepodległość i o wiarę. Wiersz ma wymowę patriotyczną ale i kulturową. Według poetki istnieje bowiem więź między tradycją niepodległościową i wiarą chrześcijańską. Stąd też bierze się refren: „Tak nam dopomóż Bóg”.

„Contra spem spero”
Wbrew nadziei mam nadzieję. Treść wiersza stanowi refleksję podmiotu lirycznego, który pomimo, że stracił nadzieję nadal w coś wierzy. Jest on bowiem jak ślepiec, który choć nie widzi podnosi oczy w niebo i wierzy, że co dzień wschodzi promienne słońce. Podmiot liryczny jest patriotą. Wierzy on w swój naród, który choć jest już pogrzebany, w mogile nadal ma jeszcze szansę na poprawę. Nadal wierzy i ma świadomość narodową. Podmiot liryczny wierzy w możliwość powrotu narodu do poprzedniego stanu, do czasów świetności, a jego słowa niosą z sobą trochę optymizmu i wiary w poprawę, o czy świadczą końcowe wersy wiersza: „…Contra spem spero”. I w magii głębi czuję życia dreszcze. I ufam jeszcze.
61. TWÓRCZOŚĆ ANTONIEGO CZECHOWA
Antoni Czechow tworzył pod konie XIX stulecia. Korzystał z tendencji literatury realistycznej. Pisywał nowele i krótkie utwory. Potem pisał utwory dłuższe i dramatyczne. Zaczęły przejawiać się u niego tendencje modernistyczne. Opowiadania łączyły w sobie pierwiastki tragizmu i komizmu. Tragizm to tragizm codzienności. Komizm to nie sytuacja ale stany i właściwości psychiczne postaci. Jest to humor pełen ironii i goryczy. Jego pisarstwo demaskuje system społeczny, który tworzyła władza carska.
61.1 „KAMELEON”
Główna osoba w tym utworze to generał. Władzę sprawuje rewirowy Oczumiełow. Rewirowy nadzoruje pracę stójkowych. Oczumiełow w stosunku do żołnierza jest grubiański, uświadamia mu swoją wyższość. Tak samo odnosi się do tłumu. Ludzie do Oczumiełowa odnoszą się z szacunkiem. Obawiają się go stąd są uniżeni i schlebiają mu. Oczumiełow czuje się panem i władcą. Nie traktuje jednak w ten sposób generała. Boi się go i jest poddany jego władzy. Jego stosunek do psa zmienia się w zależności od tego kto jest jego właścicielem. Jeśli jest to pies generała - niewinny, jeśli zaś jest to zwykły bezdomny pies - okropny i wściekły. W momencie gdy jest to pies generała to Oczyumiełow oskarża poszkodowanego. Ta zmienność dowodzi tego, że liczą się ludzie tylko tacy, którzy mają władzę i pieniądze. Inni są dla nich służalczy, poddani, schlebiają im. Społeczeństwo jest shierarhizowane. Dąży tylko do bogactw. Pogardza niższymi klasami społecznymi. Rewirowy wcale nie chce wyjaśnić tej sprawy, ale jedynie wyjść z tej sytuacji obronną ręką. Znaczące jest tu nazwisko - Oczumiełow - głupiec. Rewirowy zmienia swoje poglądy tak jak kameleon kolor skóry po to, żeby uchronić siebie od niebezpieczeństwa.
61.2 „CZŁOWIEK W FUTERALE”
Opowiadanie to nie ma już sobie tyle komizmu. Bielikow był z wyglądu pospolitym, szarym mieszkańcem. Chciał jednak odgrodzić się od społeczeństwa. Chciał uciec od rzeczywistości. Świat go przerastał i przerażał. Przesadnie obawiał się przepisów i wypełniał je nadgorliwie. Bielikow dyrygował całym gimnazjum. Obawiano się go. Przeciwieństwem był Kowalenko i jego siostra Waria. W ich postępowaniu irytowało go to, że mieli pogodę ducha, że zakazów nie traktowali na poważnie, ich ubiór. Według Kowalenki Bielikow był donosicielem. Bielikowa cechował bezwzględność. Gdy chciał zgłosić donos kierował nim jednak strach. Charakterystyczna jest tu więc obawa jednego człowieka przed drugim. Na wiadomość o śmierci Bielikowa ludzie tylko zewnętrznie okazywali smutek. Wewnętrznie cieszyli się z tego, że odszedł człowiek, który stwarzał taką złą atmosferę. Jednak po jego śmierci ludzie nie potrafili już żyć inaczej i sami donosili. Źródłem zarazy był system społeczny i sprawowania władzy. Łatwiej bowiem jest kierować zniewolonym społeczeństwem

#21 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 16 wrzesień 2005 - 09:42

MLODA POLSKA

62. RAMY CZASOWE
Początek: 1890 r.
Koniec: 1918 r.
63. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA MŁODEJ POLSKI
63.1 SYTUACJA KRAJU
Po zrywie wolnościowym w epoce romantyzmu, zmęczony naród skierował się ku filozofii pozytywistycznej. Epoka spokoju i łagodności w dążeniu do niepodległości. Wiodącymi wartościami moralnymi była praca fizyczna i umysłowa. Popularne zawody to lekarz, nauczyciel itp. Główną warstwą społeczną była inteligencja. Była ona odpowiedzialna za doskonalenia w dążeniu do niepodległości. Z czasem zauważono wypaczenie poglądów. Mieszczaństwo opływało w dobrobycie. Wprowadzali uzależnienie od siebie. Byli zachłanni, a to szło w parze z zakłamaniem. Powiększyły się dysproporcje majątkowe. Zrezygnowano z dążeń niepodległościowych. Było tak głównie w Galicji - lojalizm polityczny. Miała ona bowiem autonomię. Niestety politycy nie wykorzystali tej sytuacji by przechować polskość, ale wręcz sprzyjali Austrii. Mieszczaństwo zrezygnowało z niepodległości dla majątku. Młode pokolenie odnosiło się więc z niechęcią do pokolenia pozytywistów. Młodzież z Galicji widziała biedę kraju. Galicja nie posiadała bowiem rozwiniętego przemysłu, a rolnictwo znajdowało się w strukturze feudalnej. Byli zacofani gospodarczo. Jednak to Kraków był ośrodkiem kulturalnym i literackim. Miasto było ubogie. Rząd sprawował tam kler oraz klasa mieszczańska. Tu mieszkała buntowniczo nastawiona młodzież uniwersytecka.

Epoka ta obejmowała wszystkie dziedziny sztuki: literaturę, muzykę, plastykę oraz teatr. Miała pływ na życie, zwłaszcza artystów. Nazwa epoki podobna jest do nazw europejskich: Młode Czechy, Młode Niemcy, Młoda Francja. Młoda Polska to również tytuł artykułów Artura Górskiego, opracowanych na łamach czasopisma „Życie” (Kraków 1898). Zawarł on tam charakterystykę nowej sztuki, która powinna:
1. mieć charakter rodzimy, polski
2. zawierać atrybuty młodości czyli spontaniczność i żarliwość
Stąd nazwa: Młoda Polska.
63.2 INNE NAZWY ZWIĄZANE Z EPOKĄ
63.2.1 MODERNIZM
(die modern - aktualny, modny, nowoczesny)
1. synonim Młodej Polski
2. nazwa pierwszej fazy rozwoju epoki (5 - 7 lat). Charakteryzował go skrajny indywidualizm, metafizyka, szokujący sposób bycia artystów. Chciano unowocześnić świat, zmienić go.

63.2.2 NEOROMANTYZM
Był to kierunek artystyczny XIX i XX wieku. W sposób jawny nawiązywał do romantyzmu i jego twórców - Mickiewicza, Słowackiego, Norwida. Posiadał wspólne cechy epoki.

63.2.3 SECESJA
Termin dla określenia kierunku w sztukach plastycznych oraz architekturze, sztuce użytkowej i zdobnictwie. Jej cechami są: falista linia, wątki roślinne i kwiatowe, asymetria, pastelowe barwy.

63.2.4 DEKADENTYZM
Schyłkowość. Był to ruch artystyczny oraz światopogląd, który był głęboko przekonany o upadku kultury i jej tradycji z powodu rozwoju cywilizacji. Totalna niechęć do istnienia, wyczerpanie ideologii. Rozwój tak jak przed upadkiem Cesarstwa Rzymskiego.

63.2.5 FIN DE SIECLE
Koniec wieku. Styl bycia końca XIX wieku.
63.3 FILOZOFIE EPOKI
Racjonalizm i empiryzm wiązały się z kierunkiem artystycznym pozytywizmu - realizmem. Gdy w Polsce panował realizm to w innych krajach tworzyły się nowe tendencje, które po pewnym czasie dotarły do Polski. Przestał być modny realizm.

63.3.1 FRYDERYK NIETZSCHE
Niemiec. Był czołowym filozofem okresu. Stworzył on filozofię zwaną nitzscheanizmem. Była to filozofia optymistyczna. Optymizm polegał na rzeczywistości w rękach człowieka. Zakładała ona:
1. kult indywidualizmu, nadczłowieka
Jednostką słabą i pesymistyczną należy pogardzać, a wręcz niszczyć. Człowiek jest jednostką najwyższą i powinien głosić kult siły, tężyzny psychicznej i biologicznej. Nadczłowiek jest silny, powołany do władzy, ma wolę działania i należy do rasy panów.
2. przewartościowanie wszelkich wartości
3. sprzeciw przyjętym hierarchiom, niechęć do praw, przyjętych autorytetów i tradycji
4. celem człowieka powinno być życie, urzeczywistnianie jego własnych zachcianek
5. jest to postawa egoistyczna i egocentryczna
6. pogarda dla przeciętnych ludzi
7. odrzucenie litości, altruizmu i współczucia

63.3.2 ARTUR SCHOPENHAUER
Był to niemiecki filozof. Stworzył on pesymistyczną ideologię zwaną schopenhaueryzmem:
1. ludzkie życie to pasmo cierpień co powoduje dążenie do szczęścia, co jest nieosiągalne
2. człowiek jest istotą biologiczną i rządzi nim chęć życia (popęd życia)
3. skazany jest na istnienie bez szczęścia i dlatego cierpi
4. rządzą nim biologiczne popędy
5. jest zdeterminowany przez biologię i lęk przed śmiercią
6. skazany na życie będące nieustanną męką
7. cały czas dąży do istnienie wiedząc, że umrze
8. cierpi ponieważ próby podtrzymania życia są bezskuteczne

Wyzwolić się od męk można tylko poprzez:
• odrzucenie pragnień i pożądań
• nirvana czyli stan niebytu, brak psychicznego kontaktu ze światem, była sposobem na życie bez męk, ucieczka od pragnień to jedyny sposób.
• kontemplacja sztuki
Stąd rola sztuki jako wartości najwyższej, możliwość ucieczki przed tragizmem istnienia

63.3.3 HENRYK BERGSON
Stworzył fiolozofię zwaną intuicjonizmem lub bergsonizmem.
1. odrzucenie intelektu
2. świata nie można poznać, tylko przeczuć poprzez intuicję
3. odrzucenie racjonalizmu i empiryzmu na rzecz intuicji
4. Koncepcja Elane Vitale, siła wewnętrzna każdego, która nim kieruje i zmusza do aktywności i działania, siła ta sprawia, że człowiek przekształca świat, który jest dynamiczny

63.3.4 ZYGMUNT FREUD
Twórca psychoanalizy. W wyniku badań dostrzegł dwoistość życia psychicznego: ( świadomość i nieświadomość ). Dostrzegł on możliwość dotarcia do podświadomości człowieka. Rola snów i motywów erotycznych przez które można odnaleźć prawdę o człowieku. Główna myśl to poznanie prawdy o człowieku i świecie poprzez sferę psychiki, podświadomość człowieka. Centrum zainteresowania to to, co niepoznawalne.

63.3.5 KAROL MARKS
Stworzył marksizm. Wywarł on wpływ na proletariat. Nie skłaniał się ku jednostce. Zainteresowanie tłumem, zbiorowością i sytuacją społeczną, która się zmienia ze względu na wiodącą klasę społeczną. Odżegnanie od indywidualizmu.

Nastąpił kryzys w wartościach literackich:
1. literatura realistyczna była bezwartościowa, wartość to uczucie subiektywne, wpływ liryki - liryzm
2. odrzucenie prawideł poetyckich jako krępujących swobodę i sponataniczność
3. odzwierciedlanie głównie pejzażu psychicznego twórcy i człowieka.
63.4 CZASOPIŚMIENNICTWO
To ono głównie się rozwijało mimo surowej cenzury. Zawierało ono materiały literackie oraz dyskusyjne polemiki o kształcie artystycznym. Były dokumentem życia literackiego.
„Życie”
Warszawa - Tygodnik wydawany w latach 1880 - 1890. Zenon Przesmycki („Miriam”) był redaktorem naczelnym. To on przyswoił twórczość Norwida. Walczył z tradycyjnością. Jawnie popierał i nawiązywał do romantyzmu.

„Świat”
Kraków - Dwutygodnik wydawany w latach 1880 - 1890. Dbał o warstwę estetyczną i ilustracje. Na jego łamach Zenon Przesmycki ogłosił studium o belgijskim dramaturgu Maurycym Maeterningu. Popierali i propagowali kulturę modernistyczną.

„Życie”
Kraków - Tygodnik ukazujący się w drugiej połowie lat 90 - tych. Redaktorem naczelnym był Artur Górski. Propagował on kontynuację haseł romantycznych. Jednym z redaktorów naczelnych był Stanisław Przybyszewski. Walczył o pełnię swobody artystycznej. Pismo buntu modernistycznego. Pisali w nim min. Stanisław Wyspiański czy Jan Kasprowicz.

„Chimera”
Ukazywał się u schyłku XIX wieku. Redaktorem Naczelnym był Zenon Przesmycki. Ogłoszono tu pisma Norwida oraz hasła sztuki elitarnej. Izolacja od rzeczywistości.
63.5 KIERUNKI ARTYSTYCZNE
Ukształtowały się one we Francji, ale oddziaływały na literaturę innych państw.

63.5.1 NATURALIZM
Jego twórcą był Emil Zola. Utwory jego nawiązywały do komedii ludzkiej Balzaka. Zalecenia teoretyczne naturalizmu zawarł on w przedmowie do utworu pt. „Teresa Raquin”:
1. biologizm
a) utożsamianie społeczeństwa z organizmem żywej istoty
B) pojmowanie człowieka jako cząstki natury, człowiek zdeterminowany jest przez prawa natury
c) pojmowanie życia jako wiecznej walki o byt
2. postawa uczonego i badacza, który wiernie odzwierciedla życie odebrane zmysłami, wierność szczegółów
3. maksymalny obiektywizm, bez własnych ocen odautorskich, autor rejestruje i pokazuje
4. brak tematów tabu, zakazanych, wszystko powinno znajdować odzwierciedlenie w sztuce
Naturalizm ubezwłasnowolnia człowieka poprzez prawa natury. „Germinal” (narodziny świadomości społecznej).

63.5.2 IMPRESJONIZM
Najpełniej wyrażony został w malarstwie. Nazwa francuska od tytułu obrazu Moneta „Wschód słońca. Impresja”. Inni przedstawiciele to Manet, Renoir, Cezanne. W Polsce byli to głównie Wyczółkowski, Fałat, Pankiewicz, Boznańska. Zerwał on z pierwszeństwem tematów historycznych. Centrum zainteresowania był pejzaż. Zmiany ze względu na światło - wrażenie. Malowano portety i postacie na tle natury. Cechy:
1. szkicowość obrazu, rozmycie
2. uwrażliwienie na barwę zmieniającą się z oświetleniem
3. dbałość o ukazanie wpływu światła na obraz barw i przedmiotów
4. gra świateł i cienia
Specyficzna technika malowania - plamy barw. W literaturze charakterystyczna kompozycja:
1. zestawienie luźnych scen czy obrazów.
2. zmieniający się pejzaż, dynamizm przyrody
3. gar świateł w opisach
4. uchwycenie niepowtarzalnych chwili, wrażeń towarzyszących

63.5.3 SYMBOLIZM
Był wykorzystywany głównie w plastyce. Głoszono, że dzieło artystyczne ma ukazywać problemy duchowe człowieka. Te sfery ludzkich problemów nierozwiązywalnych drogą intelektualną. Nawiązanie do intuizmu. Tematem była abstrakcja, niepoznane, tajemnicze. Środek artystyczny to symbol (przedmiot, sytuacja, obraz, który poza naturalnym znaczeniem krył metaforyczny sens). Elementy w malarstwie np. Obraz Malczewskiego pt: ”Śmierć”. Był on zafascynowany śmiercią. Śmierć - personifikacja, animizacja, wieloznaczność, alegoria.
64. POECI EPOKI MODERNIZMU
64.1 CHARLES BAUDELAIRE
Cechy jego utworów:
1. wyższość artysty nad przeciętnymi ludźmi
2. operowanie brzydotą i śmiercią
3. czysty motyw szatana
4. nastrój smutku, pesymizmu, przygnębienia

„Padlina”
Przejście od sielankowej przechadzki do odrażającego opisu padliny. Zwłoki określone są brutalnie i drastycznie. Budzą uczucie wstrętu i obrzydzenia. Padlina jest synonimem śmierci. Szczątki osoby nieżyjącej, pozostałości ciała. „...upodobnisz się do tego złota mój aniele”. Życie nie ma sensu bo zawsze prowadzi do śmierci i pozostawienia zgnilizny. Nie pozostawiamy po sobie niczego. Ludzie podlegają prawom natury i mają świadomość przemijania. Symbolem przemijania jest ludzkie ciało. Bez woli człowieka zostanie po nim padlina. Człowiek to nie tylko ciało (słabe i bezczynne wobec natury). Pozostaje uczucie. Część boska - dusza jest nieśmiertelna. Uczucia nie podlegają przemijaniu. Jest doskonałością i wrażliwości - sztuką.
Naturalizm objawia się:
1. detale opisu
2. biologizm (podleganie prawom natury).
3. ubezwłasnowolnienie ciała wobec natury, pesymistyczność
4. bez ograniczeń estetycznych, brutalność, odraza

„Albatros”
Jest to wiersz propagandowy. Albatros to symbol artysty. Charakterystyka sytuacji. Realny obraz: pochwycenie ptaka, który jest doskonały w locie, a nieudolny będąc w niewoli. Strata piękna wobec ludzi. Poeta, kiedy tworzy, przebywa wśród chmur własnej duszy, ma dar kreacyjny, ale gdy zniża się do poziomu śmiertelników to traci swą moc. Artysta jest indywidualnością, stworzony do wyższych celów. Nie może być porównywany z innymi śmiertelnikami. Reguły poetyckie ograniczają jego swobodę. Tylko człowiek wolny jest podobny księciu na obłoku. Poeta jest doskonałością poprzez naturę twórcy.
64.2 ARTUR RIMBAUD
„Statek pijany”
Utwór zawiera elementy impresjonistyczne i symboliczne. Podmiotem lirycznym jest łódź. Może to być artysta utożsamiony ze statkiem. Początkowo dryfuje bez celu, unoszony bezwolnie, zagubiony w bezmiarze wód. Zachwyca się krajobrazami. Napawa się swobodą i pełną wolnością. Niezależność. Przeżywanie piękna świata. Urzeczony wspaniałością. Statek (człowiek) unoszony na falach życia. Odczuwa niezależność. Jest jednak moment gdy pojawia się tęsknota do domu, rodziny. Radość z wyzwolenia ustępuje nostalgią i powrotem do ostoi portu. Tęsknota do własnej rzeczywistości., codzienności. Do stabilizacji i umiaru. Chęć na nowo podporządkowania się regułom. Zmęczenie wolnością, samodzielnym decydowaniem o sobie, chęć zrzucenia części odpowiedzialności z siebie. Emocje biorą górę nad nim. Pijany wolnością, rozkoszowany niezależnością. Stan pijaństwa był mu potrzebny, aby zdecydować się na próbę uwolnienia. Wiersz złożony. Impresjonizm wyraża się w:
1. operowanie barwą
2. opis pejzażu z grą świateł, zmiana odcieni ze względu na oświetlenie
3. dynamika, uchwycenie przemian obrazu, przyroda w ruchu
4. częsta zmiana tematów
65. HASŁA PROGRAMOWE
Na łamach czasopism trwał spór ideologiczny. Po artykule T.Komczyńskiego o G. d’Annuzio spór został zakończony. Nastąpiła reakcja Szczepanowskiego (konserwatysta). Rozpoczęto polemikę. Rozłam pomiędzy starymi i młodymi. Manifest (książka zbiorowa) - W. Nałkowski, M.Komornicka, C.Jellente - „Forpoczty”. Ideał człowieka intelektualisty, który nie bacząc na przeszkody brnie ku nowej prawdzie. A.Górski - „Młoda Polska”. Artykuły były odpowiedzią na zarzuty kosmopolityzmu Szczepańskiego do młodych. Stanisław Przybyszewski był przewodnikiem, który kształtował wizerunek młodego artysy. Przywódca świata sztuki. Miał szokujące poglądy. Był uwielbiany przez młodych ludzi. Przetłumaczono z niemieckiego „Z psychologii jednostki twórczej”. Dowodziło to nieuchronności konfliktu: artysta - zbiorowość. Różnice interesów i oczekiwań. Artysta to niepokorna indywidualność, a zatem nie może dochodzić od kompromisu pomiędzy nim, a przeciętnością.

65.1.1 „WALKA ZE SZTUKĄ” - ZENON PRZESMYCKI
Postulat, że sztuka jest elitarna. Masowy odbiorca jest przeszkodą w rozwoju sztuki. Nie wszyscy są zdolni do kontaktu z nią. Jest przywilejem elitarnym. Do niej dotrzeć można tylkko sferą ducha. Podkreślenie elitarności dostępu do sztuki, jako ludzi wybranych, mogących zrozumieć sztukę. (Norwid). Postulował autonomiczność literatury. Hasło: „Sztuka dla sztuki”

„Confiteor”
Sztuka i artysta:
1. niezmienna, stała, nie podlega działaniu czasu, uniwersalna, nie zniszczalna, stoi ponad życiem
2. odzwierciedlenie duszy poety, nie może spełniać usług propagandowych: Sztuka dla sztuki. Sztuka, to tylko wyraz estetyczny. Nie może być na usługach żadnej ideologii. Sztuka jest odzwierciedleniem nagiej duszy artysty.
3. łącznik ze światem ponad zmysłowym
4. wszystko co reprezentuje sobą artysta uzewnętrznia się jego osobą, nie kierują nim żadne zasady czy normy
5. indywidualista, doskonalszy od zwykłych ludzi, rola przywódcy byłaby zbrukaniem jego wyższości
6. funkcja duszy artysty, mierzenie jej miarą zmysłową byłoby pomniejszeniem jej mocy
7. religia, artysta to kapłan, przeświadczenie o jego doskonałości, przewodnik pomiędzy doskonałością sztuki
8. przeświadczenie o swojej wyższości, pogarda dla tych co nie rozumieją jego wielkości
9. powolność nakazom lub normom ludzkim, nadaje tendencje lub ludzki cel, przestanie tworzyć sztukę
66. CYGANERIA MŁODOPOLSKA
Okres modernizmu charakteryzował się specyficzną atmosferą obyczajową i kulturową szczególnie w środowisku artystów. Prowadzili oni specyficzny i dziwny tryb życia. Wielbiono ich i naśladowano lub odrzucano i tępiono. Środowisko modernizmu to cyganeria artystyczna. Bohem (fr.boheme). Pierwszy raz to określenie pojawiło się w książce Murger’a gdzie charakteryzował środowisko artystów Montmart’u. W przenośni określenie to oznacza człowieka pędzącego życie włóczęgi, który nie troszczy się o jutro, żyje dniem dzisiejszym czerpiąc z niego radość, nie ma stałego miejsca zamieszkania bo wciąż pchany jest na przód. Nie ulega konwenansom, celowo szokuje innych. Lekceważy konwencje artystyczne. Cyganeria agresywnie odnosiła się do norm wartościowania i postępowania. Podkreślali swą inność (styl bycia, język, strój). Kwestionowali reguły społeczne. W Polsce była to głównie młodzież krakowska. Konflikt z filistrami. Pisał o tym Jan August Kisielewski. Wtedy działał też Tadeusz Boy-Żeleński. Zafascynowany cyganerią. Wywodził się ze statycznej rodziny. Staranne wykształcenie i zawód lekarza. Łączył swą działalność lekarską z literacką. Traktował ją jako margines życia. Twórczość o charakterze satyrycznym. Twórca kabaretu „Zielony Balonik” w Jamie Michalikowej. Tłumacz literatury francuskiej - „Tristan i Izolda”. Napisał tom wspomnień: „Znaszli ten kraj” (ukazał sytuację obyczajowo-społeczną w Krakowie). Dużo poświęcił miejsca Przybyszewskiemu - „Kuźnia intelektu”. Życie towarzyskie w kawiarniach. Tematami całonocnych rozmów były wydarzenia artystyczne i polityczne. Panował w kawiarniach tych inny rytm życia i bycia. Życie bohemy zaczynało się o zmierzchu, a kończyło nad ranem. Nosili, często dziurawe, peleryny. Był to symbol dekadenta. Prowokacje wobec filistrów. Stylizacja na odmienność obyczajową. Za pobyt w kawiarni płacili malując ściany. Uważali się za osoby nieprzeciętne, wybitne, indywidualne, wielkich ponad wszystko.
66.1 STANISŁAW PRZYBYSZEWSKI
Prowadził ekscentryczny tryb życia. Lubował się w kształtowaniu samego życia. Nazywano go szatanem, księciem ciemności. Jego uczniowie byli potępieńcami. Posiadał wpływ osobisty i literacki. Ze swoją kochanką Martą miał pięcioro dzieci, byli biedni. Bardzo go kochała. Odwzajemniał to uczucie, ale jej pospolitość nudziła go. Poznał Dagnę Jael, muzę artystów, zakochał się ze wzajemnością. Marta Felder popełniła dlatego samobójstwo. Podejrzano go o morderstwo, ale został uniewinniony kilka lat później. Dagna została zabita przez kochanka. Stał się alkoholikiem by ukoić ból. Alkohol łączył z muzyką.
67. POECI MŁODEJ POLSKI
67.1 KAZIMIERZ PRZERWA - TETMAJER
Cechy twórczości:
1. subiektywizm
2. nastrojowość
3. subtelność opisów przyrody
4. wprowadzenie języka intymnych zwierzeń
5. eskapizm (ucieczka od rzeczywistości)

Rodzaje liryk dominujących w jego twórczości:
1. dekadencka
2. miłosna
3. Tatrzańska

„Koniec wieku XIX”
Podmiot liryczny jest zbiorowy. Propozycja nadaniu sensu życia. Odpowiedzi są niechętne, negatywne. Nic nie nadaje się do realizacji. Wszystko już było, nic go nie interesuje. Człowiek końca wieku ma brak woli działania i życia. Jest zgubiony w świecie, bezradny. Bez celu życia, bierny i apetyczny. Zwieszenie głowy to znak rezygnacji, poddania się losowi, bierności. Brak idei dalszego działania. Kompromitacja wszystkich wartości. Rozważanie ich i odrzucenie. W obliczu kryzysu kultury, człowiek staje się bezbronny - tragizm. Pesymizm i wyobcowanie tego człowieka - Schopenhaueryzm. Przyczyny tej postawy to:
1. rozczarowanie do idei pozytywistycznej i wszelkich form aktywności życiowej
2. bezcelowość wszelkich dociekań badawczych
3. niewiara w możliwości przeciwdziałania panoszącemu się złu
4. niemożność pełnego korzystania z radości życia
5. poczucie niedorzeczności istnienia ludzkiego bytu

„Nie wierzę w nic...”
Postawa człowieka końca XIX wieku. Jego uczucia i podejście do życia. Brak mu wszelkich chęci, dążeń, celów. Ma tylko istnieć, do niczego nie dążyć. Świadoma rezygnacja z uczuć. Nirvana to jedyna droga życia. Podmiot nie wierzy w nic, niczego nie pragnie, ma wstręt do wszystkiego i wszystkich czynów, niszczy ideały i marzenia bo ich realizacja nic nie zmieni na świecie. Oczekuje nirwany. Chce uciec od „bólu istnienia” w niebyt śmierci, w nieistnienie.

„Wszystko umiera ze smutkiem i żałobą”
Wszystko to dusza i uczucia, które wraz ze śmiercią odchodzą. Wypalają się. Śmierć nie jest wybawieniem z cierpień ziemskich, gdyż wszystko umiera - śmierć duszy. Człowiek zostaje zniszczony. Po zmartwychwstaniu nie będzie taki sam.

„Hymn do Nirvany”
Wysławianie stanu niebytu. Charakterystyka ludzkiego życia: podłość, złość, nikczemność, cierpienie, zło, niesprawiedliwość społeczna. Podmiot liryczny czuje do tego wstręt. Świadomość konieczności bytu, który skazuje go na wieczne cierpienie. Kształt modlitwy. Nirvana to jedyne wyobcowanie z życia, cierpienia, ludzkich wad, które odbierają ludziom sens bytu. Nie wierzy w moc religii, odrzuca ją. Tęsknota za unicestwieniem.

„Na Anioł Pański”
Osmętnica to bohaterka utworu. Symbol ludzkiego losu i doznań. Los wędruje po łąkach, moczarach, trzęsawiskach, rozłogach, zapomnianych polach i drogach, lasach, górach, obłokach, cmentarzach. Są to miejsca ponure, przygnębiające swoim nastrojem. Samotne i opuszczone. Osmętnica sieje smutek. Kolory są zimne, tajemnicze, ciemne i straszne. Pejzaż cichej zagłady. Towarzyszą mu jęki, zawodzenia, smutek, rezygnacja, tęsknota, żal, beznadziejność. Pejzaż ten stanowi tło ludzkiego życia, które jest smutne. Motyw rzeki: życie, które zatapia się w końcu w bezkresnym morzu. Bezcelowość życia i przygnębienia. Osmętnica to artystka, która z wrażliwością patrzy na świat.

„Evviva l’arte”
Obraz życia: upodlenie, materializm, bieda, głód, nędza, beznadziejność życia. Podmiot liryczny określa siebie i sobie podobnych artystów królami bez ziemi (posiadają duszę bez wartości materialnych, władza duchowa, uczucia, wyrastają ponad przeciętność). Artyści posiadają zdolności kreacyjne, są powołani przez Boga, który im nadał te zdolności. Dumni i wyniośli są świadomi swojej wartości. Orły - porównanie do ptaka, który nie może wzlecieć. Dopiero w locie nabierają piękna. Artysta podnosi głowę. Jest to lekarstwo na kryzys. Sztuka, przywraca wartości. Daje im siłę tworzenia i przetrwania w beznadziejnym życiu.

Kazimierz Przerwa-Tetmajer uważał, że droga ucieczki to miłość o charakterze seksualnym. Erotyka. Ciało kobiety pojmowane jako dzieło sztuki, dające przyjemność i ucieczkę. Śmiała, szokująca prezentacja.

„Lubię kiedy kobieta”
Ucieczka polega na zapamiętaniu się w namiętności, uczuciu. Moment rozkoszy po której, niestety, powraca rzeczywistość. Chwila dająca ukojenie. Ucieczka poprzez kontakt z naturą, przyrodą - tworem Boga.

„Ja, kiedy usta ku twym ustom chylę”
Podmiot liryczny szuka zapomnienia, ucieczki od rzeczywistości. Największym marzeniem w chwili ekstazy miłosnej jest umrzeć, gdyż powrót do rzeczywistości przywraca cierpienie i ból. Każde nowe doświadczenie seksualne przynosi jedynie większe rozczarowanie. Po przeżytych chwilach szczęścia świat staje się bardzo brutalny. Tetmajer temat miłości opracował w swoich poetykach w sposób śmielszy niż poeci epoki pozytywizmu (Asnyk, Konopnicka). Daleka jest również ta namiętna miłość od obrazu wyidealizowanego uczucia, jaki stworzyli romantycy. Liryka miłosna Tetmajera była również wyrazem zniechęcenia wobec panujących obyczajów i filisterskiej moralności.

„Melodia mgieł nocnych”
Tatry to odzwierciedlenie duszy artysty, tajemniczość i wielkość. Tematem wiersza jest krajobraz tatrzański: mgła, woda, wiatr. Mgła dynamiczna, puszysta, lekka, delikatna. Uplastycznienie jej obrazu. Ruch dynamizuje wiersz: wzloty, oplatywanie, przerzucanie, lot. Barwy: blask, błękit, biel - różnorodne odcienie w świetle księżyca. Nastrój tkwi w pejzażu: melancholia, niezmącony spokój, wyciszenie, oderwanie od tępa życia codziennego. Bogactwo oddziałuje na zmysły odbiorcy (impresjonizm). Zespolenie słowa, muzyki, plastyki, które oddziałują nastrojem. Ukazane emocje autora.

„W lesie”
Impresjonizm objawia się tu różnorodnością barw, dynamizmem kolorów, ruchu w opisywanych obrazach, szkicowości pejzażu oraz grze świateł. Zaangażowanie zmysłów, stworzenie nastroju, zaduma, refleksja, melancholia

„Widok ze świnicy do doliny Wiercichej”
Jest to wiersz impresjonistyczny ponieważ barwa, światła są różne, dynamizm pejzażu pod wpływem światła, iskrzenie promieni słonecznych, precyzyjne tonacje barw, migotliwość obrazów, promienności, cienie, subtelność kolorystyki, szczegóły, uczulenie na światło. Przyroda daje doznania emocjonalne i estetyczne. Puenta wiersza to tęsknota zjednoczenia się z doskonałością przyrody, zapamiętanie się w widoku, chęć zapomnienia. Kontrast natura-cierpienie człowieka. Przepaść to symbol zła codzienności, rzucający cień na piękno przyrody, nie pozwalają całkowicie o świecie. Nie ma całkowitej ucieczki tylko chwila zapomnienia, zapamiętania.

„O Panu Jezusie i zbójnikach”
Pan Jezus szedł przez las ze świętym Piotrem, gdy wtem koło Luptowic napadli ich zbójcy, którzy kazali im iść z nimi. Jezus miał kłaść ogień i robić jedzenie, a Piotr nosić torby i rąbać drewno na opał. Mimo możliwości ucieczki, nie skorzystał z niej. Po drodze herszt nakarmił głodnego starca ostatnim kawałkiem chleba, oddali kożuchy zmarzniętemu dziecku i sami szli na mróz w koszulach, uratowali dzieci z płonącego domu. Aresztowano ich. W sądzie przyznali się do kradzieży, mordów i podpaleń, ale jednocześnie powiedzieli, że Jezus i święty Piotr nie należeli do bandy. Zbójców skazano na śmierć, a Jezusa i świętego Piotra puszczono wolno. Wtedy Pan Jezus zaczął pisać wyrok na sędziów, okazało się bowiem, że oni to kijami wygnali głodnych, pobili do krwi dziecko, matkę wygnał z domu. Gdy poświata widniała nad Jezusem to wtedy zbójcy go poznali. Pan zmienił ich w trzy jabłonie, a potem zniknął. Sędziów wygnano, a pod jabłoniami postawiono krzyż.

Kierunki artystyczne w twórczości Tetmajera:
1. symbolizm - symbole zła otaczające człowieka. np. osmętnica polna
2. dekadentyzm
3. impresjonizm - opisy przyrody
4. naturalizm - w opowiadaniach „Na skalnym podhalu” - związek człowieka z naturą
67.2 JAN KASPROWICZ
Pierwszy etap tzw młodzieńczy. Tematyka społeczna. Ujęty realizm i naturalizm. Napisał cykl sonetów „Z chałupy”. Nie są to typowe sonety. Brak w nich refleksji w ostatniej zwrotce. Mają charakter nowelek. Inni twórcy sonetów to: Petrarca (miłosne), Szarzyński (egzystencjalne), Mickiewicz (filozoficzne), Morszczyn (miłosne), Asnyk (filozoficzne). Tematem są wzniosłe uczucia. W sonetach Kasprowicza pojawiają się losy mieszkańców wsi. Celem było podkreślenie ważności życia codziennego, psychika ludzi nie odzwierciedla ich warunków materialnych. Ujawnione są uczucia autora do ludzi i miejsc.

I Sonet
Chaty, piaszczyste wzgórza, sad, stodoły, obory, stare płoty, chude bydło. Zniszczenie, starość, szarość, smutek, ubóstwo. Z tym smętnym krajobrazem kontrastuje ubiór i witalność ludzi. Barwy i zdrowie mieszkańców. Jest on pełen podziwu dla prostoty i kontaktu z naturą. Wieś, wspomnienia, jako miejsce ważne i niepospolite. Poeta związany jest emocjonalnie. Smutne wspomnienia ludzi tam żyjących. Są oni skazani na ubóstwo. Wtłoczeni do szarego życia. Podmiot liryczny zastanawia się nad przyszłością, manifestuje przywiązanie do wsi, tamtego życia, codziennych problemów. Czuje się członkiem wiejskiego społeczeństwa. Wyznanie postawy i ideologii autora. Pozostałe sonety to wierszowe nowelki. Mają charakter epicki. Ten sonet jako jedyny jest refleksyjno-opisowy.

XV Sonet
Życie kobiety, która po stracie męża sprzedaje ziemię. Utrzymuje się z pracy rąk, a kiedy jest stara to umiera.

XIX Sonet
Mężczyzna, który był zdrowy, silny, wzór pracy na wsi. Nagle zachorował. Baby go leczyły, ale to nie pomagało. Nie stać go na doktora.

XXXIX Sonet
Chłopiec, który się uczył pomimo szyderstw kolegów, kształcił się w mieście. Sam zarabiał, ale zmarł na suchoty.

„W chałupie”
Charakter opisowy, przedstawia nędzę, ubóstwo wiejskie, zniszczenie domostwa, biedę w chałupie. Pogoda (szaruga, deszcz), nastrój przygnębienia i smutku. Wnętrze ubogiej chałupy to obraz realistyczny i plastyczny. Brzydota, brud, starość, precyzja opisu. Mieszkańcami chałupy jest starsza kobieta (zniszczona, zmęczona, zmartwiona) i młodsza kobieta (marzy). Wprowadzają kolory do szarości życia. Młodość, świeżość i spontaniczność. Warunki życia jednak skażą ją jednak na nędzny żywot i ubóstwo.
Cechy naturalizmu:
1. szczegóły, wierność drobiazgu
2. tematem jest brzydota, nędza, szokowanie odbiorcy
3. biologizm - brak własnej woli na dalszy los, przygnębiająca wizja, walka o byt, przetrwanie
4. obiektywizm i bezstronność

W dalszej twórczości Kasprowicza nastąpił zwrot ku tendencji młodopolskich. Bunt - utwory modernistyczne.

„Krzak dzikej róży w Ciemnych Smreczynach”
Kasprowicz zrezygnował z opisu wsi i przeszedł do opisu górskiego. Prezentacja impresjonistyczna. Nagromadzenie się efektów dźwiękowych, kolorystycznych, dynamicznych. Gra świateł. Ukazano krajobraz w świetle słońca. Zmiana barw i odcieni. Cztery opisy jednego krajobrazu zmieniającego się pod wpływem czasu dnia.
1. Dźwięk: jęki, wzdychania, krzyk burzy, świst świstaka, echo
2. Zapach: zioła
3. Wzrok: barwa, kształt
4. Nastrój: zachwyt, zaduma nad wspaniałością natury, spokój, majestatyczność.
Elementy limby próchniejącej i krzaku dzikiej róży
• Limba: zwalona przez burzę, była mocnym drzewem, a teraz jest próchniejąca, martwa
• Róża: chowa się pomiędzy skałami, przeczekała burzę, nadal żyje i jest piękna, chroni się, jest delikatna, szuka wsparcia by przeżyć.
• Różnice
Limba Róża
potężna wątła, subtela
pruchniejąca piękna
szpetna wspaniała
wyniosła, dumna słaba, szuka wsparcia
umierająca żywa

Kontrasty, zastosowanie autonomii (różne elementy natury by zasugerować ich symbolikę).
Limba to symbol przemijania, brzydoty, martwoty. Wielcy i pewni podczas burzy zostaną powaleni.
Róża to symbol witalności, życia, piękna. Delikatni i giętcy mogą łatwiej przetrwać burzę.
Róża obawia się burzy drży przed jej siłą, ale dąży do przetrwania. Widzi potężne drzewo, które nie podołało. Wszystko przemija, ale róża kurczowo trzyma się życia. Wiersz o niepokojach, obawach współczesnego człowieka w obliczu przemijania, zniszczenia, śmierci. Konieczność trwogi przed śmiercią. Obawy.
Elementy symboliczne:
1. precyzyjność
2. animizajcja
3. wieloznaczność symboli
4. sytuacja ogólna

„Dies irae”
Opis dnia gniewu Bożego. Osądowi podlegają wszyscy: ludzie żywi, umarli, stworzenia świata - dzieła Boże. Gniew Boga karzącego za grzechy - rozpusta, zło, zawiść, zbrodnia czyli słabości ludzkie. Powodem tego jest Bóg i Szatan. Ewa to narzędzie grzechu. Bóg dopuścił do zaistnienia zła. Stworzył świat i przestał się nim interesować, oddał go szatanowi. W „Hymnach” Kasprowicza ukazana jest przerażająca wizja dnia przyszłego sądu. Konrad podobny jest do podmiotu lirycznego z hymnu. Oskarża Boga o przyczynę ludzkiego cierpienia. Czuł siłę boską i prowadzenie do szczęścia. Bunt przeciw Bogu, walka o dobro świata. Stara się wydrzeć jego władzę nad życiem. Bluźni, obarcza Go winą za cierpienie i grzechy świata. Bóg unicestwia swój własny twór. Konrad też twierdził, że Bóg nie kocha ludzi.
Katastrofizm: Postawa głosząca przekonanie, że cały świat dąży do katastrofy, kataklizmu. Rozpanoszenie grzechu - nie ma ratunku. Zagłada wszelkich wartości.

„Święty Boże”
Forma modlitwy. Podmiot liryczny to człowiek zmęczony życiem. Wołanie do Boga. Człowiek jest bezbronny wobec zła i niesprawiedliwości świata. Drwi z niego szatan i śmierć. Skazany jest na samotną wędrówkę by umrzeć także samemu. Jest to katastroficzna wizja. Całe życie zmierza do grobu. Bezsilność wobec klęski świata. Oskarżenie Boga. Świat jest padołem łez. Los człowieka podziela natura. Załamany człowiek zwraca się do szatana. Spór z Bogiem - zarzut egoizmu i obojętności. Bóg nie jest dobry i sprawiedliwy. Ostatnie słowa to bluźnierstwo.

W hymnach jest przeświadczenie o upadku wartości. Oskarżenie Boga. Pozwolenie na rządy szatana i cierpienie ludzi. Pozostawienie samemu sobie. W późniejszej twórczości poglądy się jego zmieniły.

„Hymn świętego Franciszka z Asyżu”
Franciszek to ideał miłości żywego stworzenia - przejawy boskości. Jest to hymn ku chwale miłości. Bezinteresowne oddanie bliźnim. Stosunek uległy do Boga. Przyjmowanie cierpienia jako pokuty. Z pokorą skazuje się na cierpienie, zgadza się z boskimi regułami. Cierpienie to nieodłączny element życia. Świat boży to współ istnienie kontrastów. Tak chciał Bóg i trzeba się z tym pogodzić. Istnieje zło, ale nie pochodzi ono od Boga. Jest on konsekwencją ludzkich słabości i ułomności. Odszukanie źródeł zła i walka z nim. Człowiek powinien szukać w życiu dobra i szczęścia. Bóg objawia się w harmonijnym życiu człowieka z naturą. Nawiązanie do franciszkanizmu. Harmonia z przyrodą, postawa pokory i uwielbienia tego co naturalne. Zło to rezultat sprzeciwu wobec Boga. Cierpienie to konieczność do dostrzeżenia dobra. Istota świata to harmonia antymonii. Mądrość człowieka żyjącego z naturą.

W III etapie swej twórczości Kasprowicz napisał cykl utworów „Księga Ubogich”. Ukazanie harmonii świata. Człowiek może uzyskać wewnętrzny spokój poprzez kontakt z naturą i pogodzenie się z kształtem świata. Umiłowanie przyrody tatrzańskiej. Pogodzenie się z życiem. Zgoda z Bogiem uspokojenie.

„Przeprosiny Boga”
Nawiązanie do franciszkanizmu. Obcowanie i współistnienie Boga z ludźmi. Ich przyjaźń, zaufanie i zawierzenie. Szukanie Go, ale Bóg jest wszędzie, na co dzień, a nie tylko w kościele. Doszukiwanie się winy w samym sobie. Nie obwinianie Boga. Pogodzenie się z dobrem i złem tego świata.

Biblia pomperum to pokazanie ludziom nieprzemijających wartości (dobro i natura). Uspokojenie psychiki i zaznanie szczęścia.

Twórczość Kasprowicza wyraża miłość do człowieka, jego życia, natury i krajobrazu.
67.3 LEOPOLD STAFF
Nie miał on do końca typowych cech modernistycznych. Np. Egotyzm, introspoktywność (rozważania, analiza własnych przeżyć wewnętrznych). Pierwszy jego tomik pt.: „Sny o potędze”. Przeciwieństwo dekadentyzmu. Człowiek pragnie siły, mocy. O tym śni.
1. nietzscheanizm - „Kowal” czy „Sny o potędze”, samodoskonalenie siebie
2. dekadentyzm - „Deszcz Jesienny” - słabość i upadek człowieka, bezsilność i lęk przed życiem
3. franciszkanizm - „Przedśpiew” - afirmacja świata, natury i całego stworzenia

„Kowal”
Postawa opozycyjna do dekadentyzmu. Forma tekstu i sposób obrazowania jest modernistyczny, ale treść odmienna. Opis podmiotu: osoba, czynna, aktywna. Chce ona kształtować swój charakter. Ma poczucie własnej wartości. Ma zasoby energii, ale nie ukierunkowanej. Teraz chce nadać im kierunek. Każdy ma drogocenny kruszec w piersi, ale nie wszyscy potrafią nadać im odpowiedni kierunek. Niektóre są słabe. Potencjał noszony przez każdego jest zobowiązany do nadania kształtu swojemu sercu. Działaniem i czynem. Serce to ideały działania, siła, charakter, osobowość, uczucia (indywidualność człowieka), dusza, psychika. Ma być zdecydowany, mężny, dumny, silny, decydować o własnym życiu. Nieprzeciętna indywidualność. Każdy musi pracować nad sobą, ale jeżeli jest to nie doskonałe to lepiej zginąć niż być słabym i bezwolnym (Nizche). Postuluje aktywność, ciągłe doskonalenie osobowości. Kowal to symbol tęsknoty do mocy, siły uosobienia poety.

„O miłości wroga”
Opis walki pomiędzy dwojgiem ludzi. Ten co atakuje sam na tym traci, a krzywdzony jest dobry, modli się za duszę drugiego. Cieszy się życiem, cierpienie przyjmuje z pokorą, umie wybaczyć i być ponad krzywdzącym. Jeśli człowiek cierpi to łatwiej przyjmuje radość i szczęście. Człowiek, który umie cierpieć, zna je i przyjmuje je z godnością. Wierzy w szczęście. Jest mądry. Wie, że życie składa się z dobra i zła.

„Deszcz Jesienny”
Obrazy:
1. wizja powiewnych mar, mgieł unoszących się nad światem, nastrój smutku, przygnębienia, ponury, żałobny, melancholijny
2. tragedia człowieka, samotność, śmierć, odejście bliskiej osoby, nieszczęśliwa miłość, rozczarowanie, płacz, spotęgowanie nastroju poprzedniego obrazu
3. szatan błąkający się po świecie, ogród-pustelnia, kwiaty pod popiołem, kamienie na trawie, szatan smutny śmiertelnie, przerażony okropnością swego dzieła, ogród to symbol świata na którym panuje szatan, nawet on jest przestraszony spustoszeniem dokonanym przez zło
Nastrój smutku stworzony jest przez epitety i przenośnie. Efekty kolorystyczne: szarość, mgła, czerń. Monotonna rytmika wiersza. Refren to padający deszcz - onomatopeja (dźwięk szumu kropel) - monotonne uderzanie o szybę. Synteza sztuk: onomatopeja, kolory, słowo, rytm, nagromadzenie tych cech kształtuje nastrój (angażowanie myśli by wytworzyć nastrój).

„Przedśpiew”
Mowa o artyście (czciciel gwiazd i mądrości, wyznawca snów i piękna, entuzjazm dla sztuki i natury). Sztuka rodzi się z miłości. Twórca doświadcza wszystkich trosk ludzkich, ale sztuka wyraża tylko piękno świata. Sztuka boska, odmienna od życia. Treść to sens, mądrość, piękno. Nie będzie opisywać życia, ale afirmować go, wskazywać do doskonałości („Confiteor”). Staff czuje się wybrańcem boskiej sztuki. Mówi o swym życiu, jest doświadczony. Dominuje smutek, przygnębienie, tragedia. Pomimo tego podmiot liryczny mówi: „Nic co ludzkie nie jest mi obce”. Odwołuje się do renesansu. Afirmacja życia, odróżnienie od dekadentyzmu. Dopełnienie elementów klasycznych (jasna klarowna konstrukcja, dystans w mówieniu o emocjach i uczuciach) i modernistycznych.
67.4 TADEUSZ BOY-ŻELEŃSKI
Tadeusz Żeleński żył w gronie cyganerii. Kompan Przybyszewskiego. Był nimi zauroczony. W miarę czasu ten styl bycia tracił na spontaniczności. Wypaczenie idei modernizmu. Tadeusz chcąc zachować pamięć o pierwszych latach „Znaszli ten kraj” pod pseudonimem Boy. W 1905 roku był znanym autorem i satyrykiem. Był jednym z powołujących kabaret „Zielony Balonik”. Wyszydzał prowincjonalne, filisterskie społeczeństwo. Był on głównym dostawcą treści („Słówka”). Smagał drobnomieszczaństwo, obłudę, fałsz i snobizm.

„Nowa pieśń o Rydzu”
Cyganeria spotykała się w kawiarniach. Prowadzili gwarne życie, hałaśliwe. Szokujący wygląd zewnętrzny. Lubili zabawę i swawolę. Byli biedni, płacili sztuką, którą byli zauroczeni. Żyli chwilą. beztroscy. Jan Michalik był właścicielem kawiarni.

„O bardzo niegrzecznej literaturze polskiej i jej strapionej ciotce”
Modernista to człowiek , który robi wszystko odmiennie. Ciotka strapiona to konserwatyska, którą szokuje zachowanie młodzieńca. Ceni tradycje, dobre wychowanie, stara się przekazać dzieciom swoje poglądy. A Józio demoralizuje dzieci, prowokuje ciotkę, denerwuje ją, irytuje, daje mu zadowolenie. Ciotka to pozytywistka. Doktor Tarnowski to przeciwnik modernizmu. Konserwatysta. Józio to modernista, gardzi tradycją i ideologią pozytywistyczną. Jest nieposkromiony. Ciotka oskarża i obarcza winą Przybyszewskiego jako twórcę tej epoki.

„Pieśń inauguracyjna na otwarcie Zielonego Balonika”
Założenia działalności kabaretu:
1. nauka narodu, dydaktryczno-wychowawcza
2. stworzenie ludzi potrafiących krytycznie na siebie patrzeć.
Forma krótka, zwięzła budowa. Język zrozumiały, dosadny. Wiersz klasyczny - rymy. Przeciwieństwo do podniosłości pozytywizmu. Szyderstwo, obraźliwość, satyra. Biblioteka Boga - Tłumaczone utwory francuskie.
67.5 TADEUSZ MICIŃSKI
Był to młodszy modernista. Dramaturg i poeta. W Berlinie spotkał się z awangardową młodzieżą niemiecką. Interesował go dramat, poezja, malarstwo, metafizyka, inkwizycja. Mieszkał w Zakopanem co wpłynęło na jego początkową twórczość. Korespondent czasopisma „Świat”. Poezja jego jest inna bo wykroczył poza impresjonizm. Prekursor surrealizmu i symbolizmu. Rozwinięto je w XX wieku. Tworzył dramaty, prozy. Nawiązywał do romantyzmu. Prekursor prozy fantastycznej. Miał inne poglądy, uważał, że nie należy rezygnować z walki. Świat jeszcze można zmienić, ale trzeba działać, walczyć. Różnorodna poezja. Nowatorstwo wykracza ponad konwencje modernistyczne. Korzystał z elementów modernizmu. Cechy liryki modernistycznej:
1. synteza sztuk
2. impresjonizm
3. nastrojowość
4. liczne więzy między obrazami
Ekspresje stanów wewnętrznych. Miciński operuje wizjami plastycznymi, nie mówi wprost. Operuje nastrojem poprzez:
1. motywy senne - koncepcje Freuda
2. mistyka, metafizyka, fascynacja literaturą romantyczną.
Erotyka, sadyzm, fantastyka, motyw walki dobra ze złem. Nawiązuje do Nietchego i Shopenchauera

„Jesienne lasy...”, „Na hali Miętusiej”
Wiersz z liryków tatrzańskich, impresjonistyczne. Ukazany poranek na hali Miętusiej. Nastrojowość, zaduma, zachwyt nad przyrodą. Przykład modernizmu.

„Lucifer”
Bohaterem wiersza i podmiotem lirycznym jest szatan. Cechuje go:
1. posiada władzę nad przyrodą i jej żywiołami
2. ma wielką potęgę, ale jest bezsilny
Osoba cierpiąca nie może wszystkiego ziścić. Nudzi się on na świecie. Uosobienie śmierci i ohydy.
Występują tu symboliki biblijne:
1. upadły anioł
2. syn jutrzenki
3. uosobienie zła
Pragnie on zniszczyć świat i raj. Podniosła forma utworu. Świadczą o tym, długie rozbudowane zdania, epitety i porównania. Zauważamy ekspresjonizm i syntezę sztuk. Chce ukazać przez to słabość i nikłość władzy, smutek oraz tragizm Lucyfera. Zestawienie różnych obrazów. Surrealizm oraz symbol. Lucyfer to symbol zła, a Bóg dobra. Odnajdujemy tu elementy shopenhaueryzmu, dekadentyzm i nitcheanizm. Lucyferowi słońce nie okazuje czci. Uosobienie zła to poczucie człowieka w danym momencie dziejowym. O wpływ nad człowiekiem ciągle walczy Bóg i szatan. Człowiek to pionek.

„Ananke” i „Kain”
Bohaterem jest człowiek buntujący się przeciwko przyrodzie czyli uosobieniu Boga. Nawiązanie do Biblii, człowiek skazany jest na przeciwstawienia się przyrodzie. Za zuchwalstwo, błąd człowiek jest niewzruszony i hardy. Silny przez uczucia i własną wolę. Człowiek podlega przemijalności życia lecz wolę posiada większą niż przyroda. Przykład opozycji do dekadentyzmu. Ekspresja. Środki impresjonistyczne, które oddziałują na myśli. Np. dźwiękonaśladowcze wyrazy. Własna indywidualna wolność. Analogia do wiersza „Kowal”.

„Emir Rzywulski”
Nawiązanie do romantyzmu. Podmiot mówi o potrzebie odrodzenia porzez zmiany (mesjanizm). Cechy to męczeństwo, pokuta, rozwój intelektualny. Należy się rozwijać by odzyskać niepodległość. Poeta wodzem narodu. Neoromantyzm.
67.6 BOLESŁAW LEŚMIAN
„Fala”
Fala to symbol duszy. W literaturze symbol to dwustopniowa konstrukcja językowa, słowo lub zespół słów oznaczające zjawisko, osobę, przedmiot, pojęcie abstrakcyjne. Opis tej fali odzwierciedla zjawisko przyrodnicze. Poeta traktuje falę jako osobę żywą (animizacja), wyposażoną we właściwości psychiczne. Narodziny - śmierć. Podlega takiemu samemu cyklowi jak osoba żywa. Obrazy:
1. konkretne przyrodnicze zjawisko
2. metaforyczność animizacja, fala to istota żywa
Utożsamienie istoty żywej ze zjawiskiem przyrodniczym. Fala jest jedna z wielu, bez cech szczególnych. Ogólność i konkretność. Są to cechy symbolicznej techniki. Wierny i konkretny opis. Interpretacja jest ogólna i gramatyczna konstrukcja zdań. Zdania oznajmujące. Wiedza zawarta w zdaniu jest oczywista. Zdania dotyczące duszy są pytające bo wszystko co jej dotyczy jest niejednoznaczne. Można to interpretować na różne sposoby. Fala może symbolizować życie człowieka, rozwój twórczości, epoki literackiej, emocje (gniew), pragnienia, marzenia dochodzące do jego zrealizowania. Symbol w literaturze nie daje się wyjaśnić jednoznacznie. Symbol to możliwości interpretacyjne określane przez charakter tekstu, kontekst pojawiania się w tekście. Elementy tej techniki to wieloznactwo, konkretność, ogólność, animizacja (nie zawsze).
68. ŻYCIE TAETRALNE I DRAMATYCZNE
U schyłu XIX wieku w polskim teatrze zachodzą zmiany. W Polsce i Europie proces tych zmian i przemian nazywany jest reformą teatru. Jerzy II von Miningen, książę Turyngii założył zespół MANINGENCZYCY. Powstał nowy typ teatru, którego cechowało:
1. zespołowość gry czyli odejście od kultu gwiazd, niewielkie role przypadały aktorom dużej miary.
2. autentyzm historyczny, treścią miała być przeszłość, autentyczność dotyczyła realiów typowych dla epoki., rekwizyty autentyczne
3. malarskość dekoracji, scena zbudowana zgodnie z prawdą
4. perfekcyjność inscenizacji, zrezygnowanie z improwizacji
Ten typ teatru to naturalizm.
Ryszard Wagner był kompozytorem, autorem oper, inscenizator utworów, teoretyk teatru. Teatr to dziedzina sztuki synkretycznej. Połączenie dziedzin sztuk w całość daje teatr. Teatr to najwyższe uosobienie człowieka.
Gerhard Hauptman był dramaturgiem i teoretykiem teatru. Jako pierwszy wprowadził objawy symbolizmu. Teatr wewnętrzny odchodzący od autentyzmu, perfekcja realizmu. Wszystko uproszczone, namiastka rzeczywistości. Żądał prawdy psychologicznej.
Maurycy Maeterling wprowadził symbolizm do teatru i dramatu. Treść dramatu była symboliczna - gest, nastrój, wyraz twarzy to były symbole.
Edward Craig podtrzymywał teorie Wagnera o autentyczności, twierdził, że kreatorem i stwórcą jest reżyser, Bóg teatru.
Konstanty Staniławski był założycielem teatru artystycznego (MCHAT), własne kompozycje i wyobrażenia o sztuce aktorskiej. Poszedł do naturalizmu. Aktorzy przeżywają swoje role i utożsamiają się z postaciami granymi przez nich.
W Polsce też zachodziły zmiany. Dzięki Tadeuszowi Pablikowskiemu teatr był popularny. Związany był on z Galicją. W 1893 został on dyrektorem teatru miejskiego w Krakowie. Naczelny propagator w Europie. Ważnymi ośrodkami teatralnymi był Lwów i Warszawa. W 1913 roku powstał Teatr Polski podtrzymujący nowatorstwo w Polsce. Posiadła Pablikowski przygotowanie teatralne praktyczne i teoretyczne. Współpracował z MEINGENCZYKAMI. Polsce chciał dać teatr symboliczny. Jego zasługą jest wprowadzenie na sceny polskie współczesnego światowego repertuaru. Nowym dyrektorem teatru miejskiego został Józef Kotarbiński. Wystawił on wielkie dramaty romantyczne. W 1901 „Dziady”, „Kordian”, „Nie-boska komedia”. Tu też odbyła się prapremiera „Wesela”. Kolejnym dyrektorem został aktor Ludwik Solski. Uwrażliwiony był na sztukę aktorską. Gdy on był dyrektorem odbyła się prapremiera „Moralności pani Dulskiej”.
Scenografia, zabudowanie przestrzeni scenicznej, dawniej tylko dekoracje. Tu prekursorem był Wyspiański. Aktywnym praktykantem był Karol Frycz. Intensywny rozwój dramaturgii w dwóch dziedzinach:
1. utwory symboliczne: „Wesele”, „Wyzwolenie”
2. utwory naturalistyczne: „Moralność pani Dulskiej”
Między nimi istniało wiele stadiów pośrednich. Stanisław Przybyszewski wywarł wpływ jako teoretyk dramatu i teatru. Wydał książkę „O dramacie i scenie”. Główny nacisk kładł na analizę psychologiczną: „Śnieg”, „Dla szczęścia”. Utwory te rzadko pojawiały się na scenie. Jan August Kisielewski autor utworów ukazujących krytykę filistrstwa - „W sieci”, „Karykatury”. Dramaty Tadeusza Ryttnera to „Głupi Jakub”, „W małym domku”. Był tropicielem konfliktów moralnych, ujawnienie swobody dla włsnej duszy. Tadeusz Miciński tworzył liryczne rozbudowane utwory. Nie wystawiano jego utworów ze względu na małe możliwości techniczne. „Termopile polskie”, „Kniaź Patiomkin”.
Włodzimierz Perzyński pisał komedie „Lekkomyśląca siostra”
Lucjan Rydel - „Betlejem Polskie” nawiązywał do idei romantyzmu.
69. PROZA EPOKI MODERNIZMU
69.1 „DZIKA KACZKA” - IBSEN
Ibsen był Norwegiem, który porzucił studia medyczne dla pisarstwa. Symbolizm, naturalizm, realizm to elementy wykorzystane przez „Dziką Kaczkę”. Inne utwory Ibsena to „Upiory”, „Wróg ludu”, „Nora czyli dom lalki”.

Związki między rodzinami:
1. byli kiedyś przyjaciółmi
2. nielegalny wyrąb lasu (jeden uniewinniony drugi skazany)
Odpowiedzialność skupiła się na starym Egdalu. Jego syn Hjalmar chciał przywrócić honor rodzinie. Człowiek przeciętny, mimo, że każdy widział w nim indywidualistę. Zachowywał się jak egoista oskarżając rodzinę o zdradę, nie umiał zachować się w towarzystwie. Nie panował nad sobą, nie przyznawał się do ojca. Otoczenie przypisywało mu cechy w które nie wierzył. Jako ojciec był kochający, chciał zapewnić córce przyszłość, córka odwzajemniała jego miłość (serdeczne powitania). Związek uczuciowy pomiędzy nimi był silny. Żył jednak w świecie ułudy, nieprawdziwym. Tak samo żyje Egdal.
1. poluje na strychu na króliki, myśląc, że poluje na niedźwiedzie
2. podtrzymuje marzenia
3. zamyka się w pokoju gdzie pije. Myśli, że nikt nie wie o jego nałogu. Ucieka przed rzeczywistością.
Gregers
Uważał za przeznaczenie głoszenie prawdy. Tylko przez prawdę i szczerość można żyć we właściwy sposób. Hjelmar opuszcza dom, czuje się oszukany, domyśla się, że Jadwiga nie jest jego dzieckiem. Polemika między Gregersem, a Relingiem. Uważa, że życie opiera ię na prawdzie i szczerości. Idealista. Absolutysta moralny, nie widzi kompromisu. Reling inaczej patrzy na te sprawy. Uważa, że należy czasem kłamać ponieważ człowiek wierzy w to co chce. Hjalmar wierzy, że jest wynalazcą. Pozwala mu to żyć we własnym świecie. Prawda nie jest człowiekowi niezbędna, ludziom potrzebne są złudzenia. Gregers jest winny zniszczeniu rodziny. Prawdę postrzega jako coś dobrego. Związek żony Hjalmara z ojcem Gregersa jest mało istotny. Należy dążyć do prawdy lecz nie za cenę ludzkiego cierpienia. Prawda jako siła niszcząca. Gregers to fanatyk prawdy, a jakikolwiek fanatyzm jest złem. Nie ogląda się na krzywdy. Ludzie są słabi psychicznie i potrzebują złudzeń, marzeń, które pozwalają cieszyć się życiem.
„Dzika Kaczka” to utwór realistyczny. Naturalizm i symbolizm. Realizm oparty na przeciętnej rodzinie, między nimi zachodzi związek przyczynowoskutkowy.
Naturalizm:
1. szczegóły, didaskalia
2. eksponowanie brzydoty i scen drastycznych
3. biogizm, walka o byt, cechy dziedziczne, prawa rządzące światem.
4. obiektywizm
Symbolizm:
1. Dzika Kaczka postrzelona wpada w wodorosty i gałęzie. Wyciągnął ją pies, a Egdalowie pomagają jej. Stwarzają „sztuczne” warunki życia. Egzystuje ona w koszu.
 podobieństwo losów dzikiej kaczki i Hjalmara (postrzelony przez zło starego Werle, wpada w wodorosty kłamstwa, a na powierzchnię prawdy wyciąga go Gregers), podtrzymywanie życia bez szczęścia, życie kaczki to egzystencja tak samo Hjalmar
2. Strych / wodorosty to symbole fałszu i kłamstwa, które oplatają i wciągają człowieka. Nie ma możliwości potem normalnego życia i całkowitego wyswobodzenia się
3. Ślepota na którą cierpi Werle, uczynił wiele zła
 Choroba jako kara.
 Wgłębianie się w ciemność, zło, które przesłania prawdę. Na chorobę cierpi też Jadwinia czyli im bardziej wchodzi w świat dorosłych traci szcerość i zagłębia się w świat fałszu i kłamstwa.
69.2 RELATYWIZM ETYCZNY W „ZBRODNI I KARZE” FIODORA DOSTOJEWSKIEGO
Relatywizm etniczny to względność wartości moralnych.
Powieść ta powstała w latach 1865-66.
1. autor miał długi (ciężka sytuacja finansowa)
2. negacja tendencji (modernizm - nowe wartości w obliczu natury)
Tłem wydarzeń jest obraz Petersburga, który wytwarza i wpływa na nastrój ludzi żyjących w nim. Dba autor o szczegóły. Ukazane dwie części miasta:
1. Biedna - mieszkają rzemieślnicy, studenci. Ulice są brudne i cuchnące. Domy zaniedbane, ludzie nędznie ubrani. Ludzie smutni, często popadają w alkoholizm. Brak perspektyw, klimat zniszczonego miasta, zniszczonych ludzi, nie mogą się wyrwać z upodlenia.
2. Bogata jest pełna zieleni i piękna. Miasto zadbane, a ludzie schludni i szczęśliwi.

Raskolnikow
Urodził się w biednej rodzinie szlacheckiej. Studiował prawo, ale zmuszony jest je porzucić bo ma problemy finansowe. Jest nadzieją rodziny. Niezrównoważony psychicznie, wyobcowany, nie ma przyjaciół. Czuje się kimś lepszym. Hipochondryk. Jest ateistą mimo, że wychowano go religijnie. Nie wierzy w Boga bo nie ma sprawiedliwości. Wrażliwy na niedolę innych. Osobowość skomplikowana. Ma o sobie wielkie mniemanie, ale jest wrażliwy - paradoks.

69.2.1 WIZJA SPOŁECZEŃSTWA
Społeczeństwo dzieli się na ludzi zwykłych i niezwykłych. Ci ostatni mają prawo zbrodni, zmian prawa gdyż mają predyspozycje. Ludzie normalni muszą podporządkować. Niezwykli mogą przekraczać prawo bo sami je ustanowii, mogą popełniać zbrodnię, poświęcać jednostkę dla ludzi. Naruszają stare prawa. Tworzą nowy świat, więc mogą sobie na to pozwolić. Cel uświęca środki. Oni mogą być mniej lub bardziej wybitni. Im „lepsi” tym większe mają prawa.

Poglądy te zbiegły się z wypowiedzią na temat Alony Iwanowny. Ograbia ona najuboższych. Jest skąpa, okrutna dla siostry. „wesz”. Jej zabicie to pożytek dla biednych. Rodia czuł się człowiekiem niezwykłym dlatego ją zabił. Za jej bogactwo chce pomagać biednym. Intencje szlachetne i altruistyczne. Chce udowodnić, że jest nieprzeciętny. Porównuje się do Napoleona. Pragnie dowieść swego charakteru. Dla postępu ludzkości może zabijać. Oni decydują o losie innych ludzi - władcy przyszłości. Zwykli ludzie są materiałem społeczeństwa.

69.2.2 POWIEŚĆ O PSYCHICE ZBRODNIARZA I O ZŁOŻONYCH MOTYWACH ZBRODNI
Motywy zbrodni
1. udowodnienie sobie przynależności do rasy panów
2. chce nieść dobro dla społeczeństwa. Za pieniądze lichwiarki chce uratować tysiące ludzi. Śmierć gnębicielki lichwiarki
3. Sprawdzić chciał własną moc, odporność na gnębienie sumienia, wyższość ponad przeciętność. Udowodnienie swej nieprzeciętności.
4. Próba własnych sił
5. Pomoc rodzinie. Dunia nie musiałaby wychodzić za mąż dla pieniędzy
6. Niesprawiedliwość. Był młody, a nie miał środków rozwoju. Starucha marnował tylko pieniądze.

Chciał być wyrachowany i zimny, dbać o szczegóły. Nie wytrzymał emocjonalnie tuż przed mordem. Zabił obie kobiety w szale i zdecydowaniu. Nie wszystko odbyło się tak jak planował. Komplikacje przy ucieczce. Śmierć Lizawiety tłumaczył jako przypadkową i konieczną (musiał móc uciec).

Cel mordu niespełniony
1. nie wykorzystał pieniędzy
2. słabe sumienie, emocje, zaburzenie równowagi psychicznej
3. nie był istotą wyższą (myślał i rozpamiętywał).

Rola Soni
• wskazywała mu drogę na zadośćuczynienie i pokutę przyznania, które uspokoi jego napięcie.
• dodawała mu otuchy, rozumiała go, nie czuł się samotny
• wiara i uczucie, szansa przetrwania na Syberii
Uosobienie dobra. Jej zawód to forma ofiary. Kocha ludzi, uważa, że każdy jest potrzebny i nikogo nie należy wywyższać. Uświadomiła niedorzeczność idei Raskolnikowa. Wiedząc, że jest niezbędna dla Rodii idzie z nim na zesłanie. Udowodniła mu, że nie ma altruizmu gdy w grę wchodzi cierpienie innych. Jej wpływ skruszył opór Rodii. Pojechała za nim bo kierował nią miłość, dobro i szlachetność. Odpowiedzialna za nawrócenie grzesznika.

Syberia
Zachodzi w nim przemiana wewnętrzna. Zaczyna czuć potrzebę człowieka (Sonię). Czeka go całe życie, które spędzić chce z Sonią. Stał się bardziej pokorny wobec ludzi i boga - miał cel życia. Zło może zostać zniszczone przez dobro i szlachetność, a nie przez przemoc.

Początkowo Raskolnikow uważał, że wolność to prawo do czynienia wszystkiego. Po pewnym czasie zrozumiał, że nie ma wolności całkowitej bo trzeba brać pod uwagę ograniczenia moralne. Rodia powrócił do Boga. Zalety Soni przypisywał religii w którą ona bezgranicznie wierzyła. Jego pierwotna ideologia doprowadziła go do cierpienia, a on chciał być szczęśliwy. Widział jej wewnętrzną radość i też taki chciał być. Metamorfoza człowieka pogodzonego z naturą.

Jest to kryminał nietypowy bo ukazana jest psychika zbrodniarza i analiza zbrodni. Zbrodnia to pretekst do analizy postaw ludzkich wobec zła. Powieść psychologiczna. Proces myślowy i analiza postępowania.
Powieść polifoniczna jest prawie bez narratora. Charakterystyka poprzez dialogi.
Wnętrze bohatera prezentowane jest przez wprowadzenie lustrzanych postaci realizujących działanie.

Swidrygajłow
Sprytny, przebiegły, zdemoralizowany, znudzony życiem. Nagina prawo. Wyrachowany, rozpustny, lubieżny. Dąży do celu.
Łużyn
Egocentryk, poczucie wyższości, skąpy i wiecznie niedowartościowany. Lubił gdy ktoś był mu oddany, pokorny i posłuszny. Władczym, niegodziwiec, wyrachowany. Lubił manipulować innymi, rządny fortuny.

W momęcie podjęcia decyzji o morderstwie i wizyta u lichwiarki
Walka z wahaniem i jednoczesna pewność postanowienia. Lęk obawa ciała i emocji. Zabił w napadzie szału. Ogarnęła go panika wraz z roztargnieniem. Widok trupa napawa go grozą. Przestaje myśleć logicznie. Narastał w nim strach, że ktoś go nakryje. Emocje stworzyły urojenia. Zwraca uwagę na szczegóły w przebłysku świadomości. Obrzydzony czynem. Czuje roztargnienie po drugim morderstwie.

Anatomia zbrodni i psychika zbrodniarza
Anatomia zbrodni ukazana jest przez szczegółowy opis mordu i psychiki mordercy. Wewnętrzny spór i reakcje po kilku dniach od morderstwa. Życie z piętnem zbrodni. Odcięcie od świata i rozpamiętywanie. Pragnie bez skutku zapomnieć. Zachowuje się jak opętany. Działa w zamroczeniu, a kierują nim emocje. Chce ukryć dowody, zmazać ślady mordu. Strach przed zdemaskowaniem. U innych w słowach i czynach szuka aluzji. Podejrzliwy, zamknął się w sobie. Osaczony. Posępny i ponury. Wolał być sam. Żył w ciągłe w niepewności, histerii, skrajności emocji. Świadomy tej sytuacji. Samotny.

Porfiry i Rodia
Porfiry wprowadza Rodię w obłęd. Prowadzą ciągłą walkę intelektualną. Rodia zdominowany jest przez emocje i nie mógł racjonalnie rozpatrywać dyskusji. Porfidia był doświadczonym detektywem i znał reakcje mordercy na aluzję. Rodia gubił się we własnych słowach i tracił orientację. Był atakowany i musiał się bronić. Doprowadziło to do przyznania się do winy. Nie wytrzymałby dłużej. Zachował reszty dumy, nie wyrzeka się swej wyższości. Chce zakończyć ten rozdział życia. Po przyznaniu się do winy emocje odeszły. Opowiada o wszystkim ze szczegółami. Pozbywa się wiedzy o mordzie. Pozostaje pusty. Równowaga psychiczna powraca.

Kara
Nietypowa skrucha. Nie potępia czynu, ale ma świadomość, że nie był do tego zdolny. Potem dopiero pod wpływem Soni jego pragnienie pokuty i kary powraca. Mówi o rzeczach w sądzie, które może zataić i nieobwiniać siebie. Mówi dokładną prawdę. Dzięki temu rehabilituje się we własnych oczach. Powraca spokój sumienia. Powieść ta jest analizą istoty kary.
69.3 „LORD JIM” - JOSEPH CONRAD (KORZENIOWSKI)
Korzeniowski młodo się usamodzielnił. W wieku 38 lat zadebiutował jako literat. W literaturze istnieje jako Józef Conrad. W świecie powieści jego siłą napędową jest zbiór wydarzeń. Śledzenie wewnętrznych filozofii człowieka, poznanie prawdy o nim. Trudne w odbiorze.

69.3.1 TRESĆ
Syn proboszcza. Jeden z pięciu synów. Nauczył się sumienności i rzetelności. Czytał literaturę przygodową, był skłonny do marzycielstwa. Pociągało go morze był ogarnięty żądzą przeżycia przygód. Myśli, że morze czyni z człowieka silnego i odważnego mężczyznę. Kształcił się w kierunku marynarki. Po skończeniu szkoły został oficerem i praktykował na statku. Podczas praktyk wydarzył się wypadek, a on nie mógł brać udziału w akcji ratunkowej. Nie zdążył. Czuł się zawiedzony, pokrzywdzony, gorszy, stracił okazję na sprawdzenie się. Został oficerem i zaciągnął się na statek. Po wypadku przebywał w szpitalu. Został pierwszym oficerem na „Patnie”. Stary, zżarty rdzą parowiec. Załoga to ludzie nieodpowiedzialni i rozpijaczeni. Kapitanem Niemiec. Był on niemiły. Mechnik był szubrawcem. Byli bez honoru i zasad. Nie dbali o załogę. Niedbali w zawodzie. Pewnego razu statek wypełnili pielgrzymi (Maleje). Był statek przeciążony (800 osóB). Statek wpadł na coś. Utworzyła się dziura, przez którą dostała się woda. Podejrzewano, że był to wrak statku. Wszyscy byli pogrążeni we śnie. Załoga gdy zorientowała się w sytuacji postanowiła ratować siebie. Wpadli w panikę, a Jim przyglądał się temu. W ostatniej chwili wskoczył na łódź odpływając z nimi. Myśleli, że statek zatonął. Decyzja Jima była bezwolna i nieświadoma. Skoczył nie myśląc o tym, był przerażony pod wpływem emocji. Uległ panice, chwili, impuls, odruch, który zaciążył na jego dalszym losie. Brak usprawiedliwienia dla ucieczki załogi. Na szczęście nikt nie utonął, odratowano wszystkich. Wina pozostała. Statek odratowany był dowodem ich winy - sprzeniewierzenie się kodeksu marynarzy. Jedynie Jim poczuwał się do odpowiedzialności. Stawia się do sądu, odpowiada na pytania, przyjmuje swój los. Był honorowy, miał wyrzuty sumienia i zasady. Nie chciał być traktowany jak pozostała, załoga. Miał świadomość winy. Poddał się, poniżył. Stawił na sąd. Wyrok - pozbawienie dyplomu oficerskiego. Nie mógł pływać, wykonywać tego zawodu. Kara niewystarczająca. We własnym sumieniu chce rehabilitacji za nie moc opanowania własnego strachu. Dalsze losy to rehabilitacja, pozyskanie zaufania innych ludzi. Tułaczka, wędrówka, zmiana pracy. Wszędzie jest prześladowany przez złą legendę. Jim chce zapomnieć, ale wszędzie spotyka kogoś kto przypomina mu o tej tragedii. Czuje się szykowany i pogardzany. Ucieka od przeszłości. Nie widzi zrozumienia u nikogo. Ucieka od wspomnień. Próby swe zaczyna ciągle od nowa. Zdobywa zaufanie jako nieznany człowiek, nie chce by go osądzano przez pryzmat wydarzeń na „Patnie”. Chce pokazać się takim jakim jest. Nie chce by cień z przeszłości przykrywał teraźniejszość. Szuka odkupienia win. Surowa ocena samego siebie. Marlow umożliwia wyjazd Jimowi do Patusanu. Wyspa dziewicza nie znana ludziom. Tam może się odnaleźć na nowo. Widzi dla siebie szansę. Zdobywa zaufanie, formuje społeczne rządy. Niszczy wyzysk. Stworzył państwo gdzie rządził sprawiedliwie, zdobył poważanie i szacunek podwładnych. Ludzie żyli szczęśliwie. Czuł się on tam znakomicie. Czuł się kochany i potrzebny. Od niego zależało życie ludzi. Pomagał i opiekował się imi. Uważano go za mędrca, radzono się go. Bez Jima tubylcy stawali się bezradni. Darzono go zaufaniem i szacunkiem. Miał autorytet. Bezgranicznie mu wierzono. Brawn to przywódca korsarzy. Chciał ograbić Patusan. Jim nie pozwolił na atak. Zawierzono jego doświadczeniu. Brawn wykorzystał sytuację i ich zaatakował. Zabił Daina Warisa, przyjaciela Jima. Brawn wykorzystał zaufanie i dobroduszność Jima. Chciał on puścić pirata bo ten poznał prawdę. Dobre intencje Jima nie udały się. Po śmierci przyjaciela, Jim wyrusza do Daromina, który go zabija. Wiedział Jim o takiej możliwości bo Daromin bardzo kochał syna. Czuł się on odpowiedzialny, przytłaczała go ponownie wina. Kolejna porażka. Sam wymierzył sobie karę. Decyzję tę podjął bo sumienie zawsze mu towarzyszyło. Nie uciekłby od wspomnień. Człowiek honoru, chciał udowodnić, że nie boi się odpowiedzialności. Ostatni akt odwagi. Nie pomyślał o ludziach, którzy go kochali (patusańczycy). Klejnot został sam, bezbronna postać tragiczna. Niezależnie od wyroku cierpiałby. Zmarnował nadzieje. Marlowa. Obawiał się wyrzutów i zmagań moralnych. Nie był na tyle silny by rozpoczynać na nowo swoje życie. Sytuacja bez wyjścia. Powieść ta skłania do refleksji nad własną moralnością. Trudem wyboru. Zło i odkupienie win. Kompozycja luźna. Powieść Jima jest pretekstem do wyborów moralnych. Subiektywizm wniosków. Wiele narratorów, osobiste refleksje, różne spojrzenia. Dociekliwość i dokładność. Chęć dotarcia do prawdy. Zaburzenie chronologii (dygresje, epizody).
69.4 „MORALNOŚĆ PANI DULSKIEJ” - GABRIELA ZAPOLSKA
Gabriela Zapolska w swojej twórczości ukazywała portrety psychologiczne kobiet. Dostrzegała wszelkie wartości. Utwory jej to wierny dokument epoki. Portrety te poddawane były wnikliwej analizie sfery duchowej.

Aniela Dulska
W pierwszym wrażeniu uważana jest za brudną, niesympatyczną kobiet

#22 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 16 wrzesień 2005 - 09:43

DWUDZIESTOLECIE MIĘDZYWOJENNE

1.Zagadnienia ogólne

CHRONOLOGIA I TŁO HISTORYCZNO-SPOŁECZNE
Zarówno początek jak i koniec epoki wyznaczają najważniejsze w XX w. wydarzenia historyczne: koniec I wojny światowej 1918r. oraz początek II wojny światowej –1939r. W Polsce okres dwudziestolecia dzieli się na dwie fazy:
čpierwsza 1918-1932 (tzw. okres jasny)
čdruga 1932-1939 (tzw. okres ciemny)
Po I wojnie światowej równowaga sił państw europejskich została całkowicie zburzona. Potęgi europejskie straciły znaczenie, powstało pierwsze państwo socjalistyczne – ZSRR, największą potęgą kapitalistyczną stały się Stany Zjednoczone. Nastąpiły zmiany w obyczajowości i moralności. W życiu społecznym znaczną rolę zaczęły odgrywać kobiety (kultura, polityka). Rozwinęły się: prasa, kino, radio, telewizja oraz, po raz pierwszy na tak szeroką skalą, kultura masowa, co dało okazję do manipulacji i propagandy politycznej.

PRZEDSTAWICIELE FILOZOFII I NAUKI

HENRYK POINCARE – podkreślał ograniczoną rolę nauki, uważał, że wszystkie jej ustalenia są konwencjonalne.

WILLIAM JAMES – twórca propagantyzmu, uważał, że wszelkie poznanie ma charakter czysto praktyczny – przede wszystkim służy zaspokajaniu ludzkich potrzeb, a nie poszerzaniu wiedzy o świecie.

ALBERT EINSTEIN – twórca teorii względności, podważył stałość czasu i przestrzeni, przedstawił nowe spojrzenie na strukturę światła i energii.

ZYGMUNT FREUD – uważał, że motorem ludzkich działań są przeżycia tkwiące w podświadomości (zwłaszcza związane z popędem płciowym), tłumione przez ograniczenia społeczne i normy moralne.

ALFRED ADLER I KAROL GUSTAW JUNG – kontynuatorzy myśli naukowej Freuda. Według Adlera w podświadomości ukryte są dążenia do ujawnienia w pełni własnej mocy życiowej. Jung twierdził, że podświadomość jednostki to część podświadomości zbiorowej, która składa się z pierwotnych, wspólnych wszystkim pojęć i mitów, tzw. archetypów.

KIERUNKI ARTYSTYCZNE

KUBIZM – kierunek w malarstwie, w którym obraz traktowany jest jako kompozycja brył, a wszystkie kształty jako formy geometryczne (Pablo Picasso, Georges Braque). W literaturze kubizm reprezentowany był przez Guillaume'a Apollinaire'a, a w Polsce głównie przez Adama Ważyka. Charakterystyczne cechy literackiego kubizmu to: odrzucenie logicznych zasad formułowania wypowiedzi, likwidacja związków przyczynowo-skutkowych, zestawienie luźnych, nie powiązanych ze sobą elementów.

EKSPRESJONIZM – kierunek, który w sztuce związany był z dążeniem artysty do intuicyjnego i spontanicznego wyrażania treści wewnętrznych – ekspresji, czyli siły wyrazu gwałtownych uczuć. w literaturze cechy kierunku najlepiej uwidoczniły się w dramacie. W Polsce ekspresjonizm reprezentowany był przez pisarzy skupionych wobec poznańskiego czasopisma “Zdrój", wydawanego przez Jerzego Hulewicza.

FUTURYZM – (łac. futurus – przyszły) – kierunek uważany przez jego twórców za awangardę nowych czasów. W sztuce manifestowali oni całkowite odrzucenie przeszłości. Założenia artystyczne manifestowali przede wszystkim w poezji – przekształcenie języka, wprowadzenie języka techniki. Pierwszy manifest futurystyczny ogłosił Włoch, Filippo Tomasso Marinetti, w 1909r. Polscy futuryści byli skupieni w dwóch ośrodkach: warszawskim (Aleksander Wat, Anatol Stern) i krakowskim (Tytus Czyżewski, Stanisław Młodożeniec, Bruno Jasieński).

DADAIZM – (franc. dada – zabawka dziecięca) – jego twórcy głosili totalny bezsens rzeczywistości, charakteryzował ich anarchistyczny bunt i absolutna negacja. Ich utwory były zlepkiem, potokiem luźnych słów. Główni przedstawiciele dadaizmu to Tristan Tzara, Louis Aragon, Paul Eluard.

NADREALIZM – (surrealizm) – zwolennicy kierunku uważali, że artysta posługując się elementami natury, nie powinien jej naśladować. Uważali, że notowanie potoku luźnych skojarzeń sprzyja ujawnieniu głębszych pokładów psychiki. Autorem pierwszego manifestu nadrealistów był Andre Breton. Ogłosił go w 1924r.


GRUPY POETYCKIE DWUDZIESTOLECIA

SKAMANDER – grupa poetów skupionych od 1920r. wokół warszawskiego czasopisma “Skamander", wychodzącego w latach 1920-1928 i 1935-1939. Jej członkowie unikali jakichkolwiek sformułowań programowych. Głosili kult życia, zachwyt jego biologicznymi aspektami, urokami codzienności, optymizm, witalizm. Bohaterem poezji skamandrytów stał się przeciętny człowiek i jego przeżycia. Wprowadzili też nowe prozaiczne tematy, potoczny język, opisywali nastrój chwili, jednorazowe zdarzenia. Zasadniczo grupę tworzyło pięciu poetów:
čJulian Tuwim
čKazimierz Wierzyński
čJarosław Iwaszkiewicz
čAntoni Słonimski
čJan Lechoń
Ze Skamandrem związani byli: Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Jerzy Liebert, Władysław Broniewski. Za swojego literackiego patrona skamandryci uznali Leopolda Staffa.

AWANGARDA KRAKOWSKA – artyści skupieni wokół pisma “Zwrotnica", wydawanego w latach 1922-1927, na łamach którego swoją teorię poezji sformułował Tadeusz Peiper – przywódca grupy. Awangardyści głosili kult nowoczesnej cywilizacji, maszyny, techniki (3 X M – Miasto, Masa, Maszyna), chcieli wyrazić dynamikę współczesnego im życia i cywilizacji. Związane z tym były zmiany w języku poetyckim: postulat ekonomizacji języka, nowa metafora, hasło ekwiwalentyzacji uczuć ( tworzenia nowych określeń – ekwiwalentów zamiast używania funkcjonujących nazw). Według awangardystów poeta to rzemieślnik słowa.

FUTURYŚCI – pierwsze wystąpienia futurystów miały miejsce ok. 1919r. Ich najgłośniejszym manifestem był artykuł pt. “Prymitywiści do narodów świata..."(1920r.). Futuryści polscy byli skupieni w dwóch ośrodkach: krakowskim (Tytus Czyżewski, Stanisław Młodożeniec, Bruno Jasieński) i warszawskim (Anatol Stern, Aleksander Wat). Główną metodą działania była estetyczna i poetycka prowokacja: zrywali z zasadami ortografii, próbowali realizować hasło “słowa na wolności" domagając się odrzucenia reguł gramatycznych i składniowych. Organizowali liczne happeningi, którym często towarzyszyły skandale i atmosfera sensacji obyczajowej.

ŻAGARY – grupa poetów – studentów polonistyki Uniwersytetu Wileńskiego – skupionych wokół czasopisma “Żagary", wychodzącego od 1931r. jako dodatek do dziennika “Słowo", potem pod nazwą “Piony", wreszcie jako odrębne pismo. W poezji żagaryści posługiwali się patetycznym, podniosłym stylem. Ich utwory cechuje katastrofizm, poczucie rosnącego zagrożenia, lęk przed wojną. Z grupą Żagary byli związani: Aleksander Rymkiewicz, Czesław Miłosz, Jerzy Zagórski, Teodor Bujnicki, Jerzy Putrament i okresowo – Stanisław Cat-Mackiewicz.

2. Przemiany światopoglądowe na początku XXw. Osiągnięcia Z.Freuda, J.Watsona, A.Einsteina. Przeobrażenia w strukturze społecznej. Poglądy S.I.Witkiewicza na temat kultury, cywilizacji i społeczeństwa. Prawidłowości rządzące procesem dziejowym na podstawie “Szewców". Literackie portrety dyktatorów jako ostrzeżenie dla ludzkości / od Kreona do Gnębona Puczymordy /. Jednostka zagubiona w świecie cywilizacyjnego koszmaru w świetle “Procesu" i “Szewców".

Z. FREUD č FREUDYZM
NERWICE
Mprzyczyną jest tłumienie naturalnych popędów i instynktów
Mpopęd seksualny jest cenzurowany przez jaźńčstwarza to napięcie
Mnapięcie=podłoże kompleksów
PSYCHOANALIZA
MJAŹŃ - EGO ustabilizowana, kierowana rozumną myślą, uzależniona od świata zewnętrznego, nie reprezentuje konkretnego charakteru osobowości
MONO – ID utajona sfera popędów i pożądań, anarchiczny i dynamiczny, trudny do ujarzmienia
MNADJAŹŃ – SUPEREGO trzyma w karbach energię życia popędowego, tworzą ją wysublimowane wrażenia, wyobrażenia, kultura


J.WATSONčBEHAWIORYZM
[przedmiotem obserwacji może być ludzkie życie
[życie i człowiek = system przewidywalnych reakcji
[czynności ludzkie = nabyte odruchy => można je kontrolować i organizować
[człowieka można ukształtować

A.EINSTEIN
TEORIA WGLĘDNOŚCIčSZCZEGÓLNA
čOGÓLNA
EANALIZA RUCHUčciała do których odnosi się ruch przedmiotu = układ odniesienia
E PODWAŻENIE STAŁOŚCI CZASU I PRZESTRZENIčwielość czasów
čprzestrzeń określona ciałami


“SZEWCY" S.I. WITKIEWICZA
Pierwszego przewrotu dokonuje prokurator Robert Scurvy przy pomocy faszystowskiej bojówki Dziarskich Chłopców Gnębona Puczymordy. Szewcy zostają osadzeni w więzieniu. Po przewrocie faszystowskim następują kolejne bunty i przewroty. Zaczyna się od komunistycznej rebelii Szewców, którym udaje się uciec z więzienia pod przywódctwem Sajetana. Sajetan zostaje jednak pozbawiony władzy i zamordowany (widać tu bardzo wyraźną analogię do sytuacji w Związku Radzieckim – czystki lat dwudziestych i trzydziestych spowodowały wymordowanie starych, “prawdziwych" komunistów, którzy przeprowadzili Rewolucję Październikową). Następnie po władzę usiłuje sięgnąć anarchistyczny Hiper-Robociarz, który gardzi nawet Czeladnikami będącymi dla niego pseudorewolucjonistami i fałszywymi tchórzami. Osatnie zdanie należy jednak do dwóch tajemniczych towarzyszy: X i Abramowskiego. Prezentują oni ostateczny totalitaryzm, całkowitą uniformizację i absolutną, bezwzględną władzę. Są to ludzie pozbawieni uczuć, zapowiadają sztuczny, zmechanizowany świat, w którym nie będzie miejsca dla człowieka jako autonomicznej jednostki. Dla Witkiewicz towarzysze X i Abramowski byli właśnie ucieleśnieniem ostatecznej katastrofy, jaka czeka świat pozbawiony sił napędzających cywilizację: religii, filozofii, sztuki. Najsmutniejszym wnioskiem jest fakt ,że według Witkiewicza, dla takiego rozwoju wydarzeń nie ma alternatywy. Odpowiedzią na rewolucję może być tylko kolejna rewolucja.
Świat dramatu jest światem, który zmierza do nieuchronnej katastrofy. Degradacji ulegają wszystkie uczucia, bohaterowie mają zniekształconą, okaleczoną psychikę, zachowują się jak obłąkani. Nie ma tu miejsca nawet na miłość. Uczucie prokuratora do księżnej jest jedynie perwersyjnym pożądaniem, prawdziwa miłość zanika, gubi się. Bohaterowie zaczynają mówić dziwnym językiem, miesza się w nim patos z wulgarnością, styl wysoki z nadętą grafomanią.
Wnioski , jakie wynikają z lektury “Szewców", są bardzo trafną oceną świata dwudziestego wieku. Witkiewicz uważa, że z rewolucji największą korzyść odnoszą zupełnie inni ludzie niż ci, którzy ją przeprowadzali.
Witkiewicz ukazuje bardzo ważną prawdę historyczną: każda rewolucja pożera własne dzieci. Jako przykład mogą służyć tu dzieje Sajetana Tempe, który po obaleniu faszyzmu i wprowadzeniu komunizmu sam zostaje zabity.
Najboleśniejszą prawdą zawartą w “Szewcach" jest przeświadczenie, że ludzie, którzy zdobyli władzę, niezależnie od głoszonych programów, staną się wkrótce tacy sami jak ci, którym tę władzę wcześniej odebrali. Każdy władca więc musi stać się tyranem i ciemiężycielem narodu, nad którym sprawuje władzę.
Świat według Witkiewicza
Stanisław Ignacy Witkiewicz stworzył własną teorię sztuki, teorię Czystej Formy. Wyszedł on z przekonania, że świat ogarnia wielki kryzys. Zanikają: religia, filozofia i sztuka, czyli wartości, które od wieków stanowiły o postępie cywilizacyjnym. Ludzkość staje w obliczu katastrofy. Świat zmierza do uniformizacji (ujednolicenia wszystkich ludzi), odebrania jednostce prawa wyboru, głosu, niezależności i intymności.

3. Przemiany estetyczne na początku XX wieku. Osiągnięcia J. Joyce'a i M. Prousta. Ekspresjonizm, dadaizm, futuryzm i nadrealizm w Europie. Dadaiści i futuryści wobec tradycji i kultury. Ekspresjoniści i futuryści wobec wojny. Nowatorstwo artystyczne "Sklepów cynamonowych" B. Schulza.

Na początku XX wieku dążono w sztuce do zerwania z zasadami tworzenia w wiekach poprzednich. Dotychczasowy wyłączny kanon piękna ustalony przez starożytność i renesans został zastąpiony nowym. Do tej pory za model sztuki uchodziła natura, za ideał piękna - najdokładniejsze odtworzenie modelu, za atrybuty doskonałości - harmonia i równowaga. Wiek XX nie uznaje ponadczasowej techniki artystycznej, istnieje tu wielość stylów i rozmaitość piękna. Sztukę XX wieku charakteryzuje antynaturalizm. Sztuka współczesna zaskakuje i niepokoi odbiorcę, wywołuje szok i napięcie, w przeciwieństwie do zrównoważonej i harmonijnej sztuki dawnej.
W literaturze zmienia się obraz bohatera. Ideał "prawdziwego" człowieka ustępuje miejsca anonimowemu podmiotowi, którego indywidualność zostaje zastąpiona przez nieskończoną rzekę myśli, wewnętrzny monolog. W powieści XX-wiecznej psychika bohatera jest poddawana wnikliwej analizie, w której granice czasu i przestrzeni ulegają rozmyciu i zatarciu.
Cykl powieściowy Marcela Prousta "W poszukiwaniu straconego czasu" stanowi przełom w historii powieści XX-wiecznej. Rzeczywistość, w której znajduje się narrator, jest zawartością jego indywidualnej świadomości, ludzie i rzeczy nabierają charakteru symboli. Temat powieści jest jedynie tłem, pretekstem do rozpatrywania moralnych, metafizycznych lub społecznych problemów. Przeszłość i teraźniejszość, sen i medytacja przełamują granice czasu i przestrzeni.
Podobnie w powieści "Ulisses" Jamesa Joyce'a zostaje wprowadzony monolog wewnętrzny (forma skojarzeniowego "strumienia świadomości"), niekonwencjonalne pojęcie czasu i przestrzeni, odrzucenie klasycznych ram osobowości bohaterów i wprowadzenie różnorodności stylów i poetyk. Płaszczyzny czasowe krzyżują się w ten sposób, że powieść można czytać w dowolnym porządku.
Powieść współczesna dąży do wyrażenia życia człowieka w jego najgłębszej istocie. Jednak ambicje przerastają niewydolność starych chwytów pisarskich, co w konsekwencji prowadzi do rozsadzenia struktur tradycyjnych. Pojawia się estetyka " nerwowa, gwałtowna i brutalna".
Reformie uległ również teatr. Główną rolę w przedstawieniu nie odgrywa już słowo i literatura lecz gest i gra przestrzeni, które tworzą swoistą ekspresję teatralną. Spektakl teatralny miał nie być odtworzeniem rzeczywistości tylko widowiskiem, nową, autonomiczną, niezależną całością. Środkami ekspresji były taniec, ruch, obrzęd, mające na celu pogłębić wrażliwość ludzką i służyć wyrażeniu metafizycznej dziwności istnienia. Realizm zostaje wyparty przez symbolikę i metafizykę. Sięgano do sztuki ludowej, średniowiecznej (widowiska pasyjne i misteria), do wielkiego teatru greckiego. Fascynacja grą form geometrycznych i techniką doprowadza do zabudowania sceny, upodabniając ją do hali fabrycznej.
Sztuka XX wieku określa się jako tworzenie form. Forma jest sztuką sama w sobie. Wzruszenie jakie wywołuje artysta, nie jest efektem działania tematu lecz formy. Przeciwstawienie się naturalizmowi objawia się w abstrakcjonizmie. Liczy się idea dzieła, a nie wrażenia optyczne, niczym nie przypominające rzeczywistości. Oddzielając sztukę od przyrody stworzono czyste malarstwo, czystą rzeźbę i czystą architekturę. W malarstwie eliminuje się elementy plastyczne i perspektywę: obraz ma być czystą płaszczyzną. Rzeźbę znamionuje skrajny subiektywizm i dążenie do antyantropomorfizmu. Artysta mógł wkomponowywać w dzieło elementy natury według dowolnego i subiektywnego wyboru. Cechą najistotniejszą rzeźby jest deformacja. W architekturze natomiast istotne miejsce zajmował funkcjonalizm. Wyzbyto się elementów malarskich i plastycznych, ograniczając się do konstrukcji geometrycznych i oświetlonych przestrzeni. Pojawiły się nowe materiały konstrukcyjne: stal, nikiel, chrom, które wyparły kamień i drewno.
Zmiany pojawiły się również w świecie muzyki. Miała ona być ładem i konstrukcją, grą form, która nic nie wyraża. W obrębie jednego dzieła kojarzono najróżniejsze i najsprzeczniejsze konwencje, prowadząc do nakładania się stylów. Stworzono tzw. muzykę absolutną - bez praw tonalności, tematyki i modulacji. Później powstała również "muzyka konkretna" - złożona z dźwięków rzeczywistych (np. hałasów).

[w tym miejscu plik 'tabelaxx.doc]

Ruchy dadaistyczny i futurystyczny zajmowały podobne pozycje wobec tradycji i kultury.
Futuryści przeciwstawiali się uciążliwemu dziedzictwu historii. Człowiek XX stulecia odczuwa tradycję jako przeszkodę, która hamuje i krępuje jego twórczą swobodę. Tradycja i dorobek artystyczny poprzednich pokoleń jest dla niego bezwartościowy. Wychowanie i szkoła funkcjonują wedle starych wzorów, narzucając nawyki, normy myślenia, odczuwania i postępowania wzorujące się na przeszłości. Dziedzictwo to obarcza i ogranicza możliwość manifestowania idei powstających na gruncie rozwoju. Tradycje i dziedzictwo przeszłości uważali za główne hamulce społecznego i artystycznego postępu.
Dadaiści sprzeciwiali się sztuce, moralności, społeczeństwu, kulturze. Według nich społeczeństwo i kultura były odpowiedzialne za powstawanie wojen. Dążyli do zniszczenia jednego i drugiego, cofnięcia się do pierwotności, początków dziejów stworzenia. Wartości społeczne, moralne, artystyczne uważali za względne i wątpliwe. Dadaizm miał być wyzwoleniem z kategorii czasu historycznego. Tradycyjnej sztuce zarzucali nieszczerość, kłamstwo. Jej dzieła fałszują rzeczywistość i autentyczność wyrazu. Walka z tradycją w malarstwie stworzyła technikę tzw. collage'u (nakładanie się na siebie różnych i sprzecznych stylów w jednym obrazie).
Futuryści i ekspresjoniści mieli odmienny stosunek do wojny.
Futuryści uważali, że to, co nowe, silne, dynamiczne i agresywne, ma rację, jest słuszne. Wojna miała być niezawodnym i najlepszym sprawdzienem fizycznej i moralnej tężyzny człowieka. Warunkowała jego wartość i przydatność społeczną i narodową. Ideałem była siła i agresja.
Ekspresjoniści potępiali wojnę jako przyczynę powszechnego kryzysu duchowego, który dotknął kulturę europejską, a także kryzysu polityczno-społecznego lat powojennych. Głosili ideologię powszechnego braterstwa. Zwracali się przeciw militaryzmowi i kapitalizmowi. Atakowali aparat wojska, wojny i kapitału, który miał być wszechpotężny.
Proza Brunona Schulza jest prozą nowatorską, odbiegającą od tradycji. W "Sklepach cynamonowych" autor posługuje się oryginalnym stylem, który podobny jest do języka poezji (metafory), a jednocześnie - do języka naukowego (wyszukane słowa, zwroty obcego pochodzenia). Rzeczywistość kształtowana jest przez subiektywnego narratora, który stwarza świat pełen symboli i mitów uniwersalnych. Jest to świat płynny, zmienny, nie podlegający stałym prawom i zasadom. Przypomina on rzeczywistość senną (oniryczną), surrealistyczną, egzystującą poza prawem logiki. W "Sklepach cynamonowych" krajobraz miasteczka ulega zaskakującym przemianom: ulice zmieniają się w labirynt, modyfikacje przestrzeni odzwierciedlają nastrój bohatera.

4.
1)LITERATURA PIERWSZEJ I DRUGIEJ DEKADY DWUDZIESTOLECIA - ZESTAWIENIE

Pierwsze dziesięciolecie nazywane jest JASNYM. Dominuje radość z odzyskania niepodległości, optymizm widząc lepszą szczęśliwą przyszłość. Wszechstronnie rozwija się poezja. Powstały liczne grupy: Skamander (Warszawa); Awangarda Krakowska, futuryści, ekspresjoniści skupienia wokół pisma “Zdrój", “Czartak". W prasie dominowały tematy polityczne i społeczne. Tworzyli Juliusz Kaden – Bandrowski, Zofia Nałkowska, Andrzej Strug i inni. Znaczna grupa literatów wiązana była z Legionami. Współtwórcą legendy legionowej stał się Jan Lechoń (poemat “Piłsudzki") Przeżycia wojenne odbiły się echem w twórczości Władysława Broniewskiego, Juliana Przybonia, Kazimiery Iłłakowiczówny.

Przełom lat 20-tych i 30-tych zaznaczył się kryzysem ekonomicznym. Pogorszenie nastrojów znalazło swój wyraz w literaturze. Ten okres XX-lecia nazwano CIEMNYM. Kryzys wywołał w ludziach niepokój i lęk. Narastało napięcie prowadzące do upadku norm etycznych i powstaniu patologii społecznej. W literaturze dominował Katastrofizm – szczególnie w twórczości Witkacego, wileńskiej grupy Żagary. Warszawska Kwadryga skupiała między innymi Lucjana Szenwalda, Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego i Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego (okresowo), którzy prezentowali nurt literatury społecznej dedykowanej przeciętnym i zwykłym ludziom. W dramatopisarstwie obok nurtu awangardowego (Witkacy, W. Gombrowicz) dominowały tendencje tradycyjne (J. Szaniawski, Z. Nałkowska).

STOSUNEK DO KULTURY, TRADYCJI W WIERSZACH “HEROSTRATES", “MANIFEST SZALONY", “DO KRYTYKÓW" ODRZUCENIE TRADYCJI ROMANTYCZNEJ W “HEROSTRATESIE" I “CZARNEJ WIOŚNIE"


“HEROSTRATES" - Jan Lechoń
Poeta chce tworzyć nowe tradycje, pragnie zerwać ze starymi przyzwyczajeniami. Zastanawia się co będzie po tym jak zwalczy stare narodowe tradycje.
Poeta pragnie, by nowa egzystencja kraju była inna od dotychczasowej, pozbawiam mitów narodowych (“A wiosną – niechaj wiosnę, nie Polskę zobaczę".). Lechoń chciałby bowiem Polski zwyczajnej, wolnej od obciążeń historycznych. Chciałby również przełamać stereotyp pisania o Polsce umęczonej, cierpiącej. Nie oznacza to jednak rezygnacji z wieszczej, przywódczej roli poety.

“DO KRYTYKÓW" - Julian Tuwim
Poeta kpi z konwencji literatury. Rezygnuje ze starych przyzwyczajeń z zamiarem tworzenia nowej literatury.

“MANIFEST SZALONY" – Kazimierz Wierzyński
Poeta odrzuca wszelkie kanony poetyckie, podstawowe prawdy o świecie. Wyraża to poprzez związki frazeologiczne, które mają zupełnie inne znaczenie.
“życie jest piękne, nie ma żadnej sztuki"

“CZARNA WIOSNA" - Antoni Słonimski
Poemat odrzucenie wszelkich przyzwyczajeń – pozytywistycznych, romantycznych, martypologii

KRYTYCZNA POSTAWA RZECZYWISTOŚCI W WIERSZU “NIEMCOM"

RZECZYWISTOŚĆ – krytyczna postawa poetów “Niemcom" – Antoni Słonimski

Utwór opowiada o ataku rzymian m.in. na dom Archimedesa, którego zabija barbarzyńca.
Ten obrazek zwycięstwa siły i zbrodni nad nauką i mądrością Słonimski dedykował Niemcom. W 1935 w Niemczech szalał już zwycięski faszyzm. Niszczono nie tylko fizycznie ale i duchowo. Na stosach płonęły książki uznane przez reżim za nieprawomyślne, a ich autorzy albo ginęli w obozach koncentracyjnych, albo zmuszeni byli emigrować. Ginął dorobek kulturalny twórców żydowskiego pochodzenia. Słonimski starał się w tym wierszu pokazać pewne analogie między zachowaniem rzymskiego barbarzyńcy a postępowaniem faszystów, wskazujących przecież na swe rzymskie korzenie. Wymowa wiersza jest pesymistyczna i pełna grozy. Autor przewiduje, że Niemcy mogą w przyszłości zagrozić innym narodom i zniszczyć dorobek intelektualny wielu pokoleń.



ROZWÓJ IDEOWY POETÓW GRUPY SKAMANDER

Początki formowania się grupy poetyckiej związane są z pismem “Pro arte et studio" wydawanym w Warszawie od 1916 roku przez młodzież akademicką. Młodzi pisarze spotykali się w warszawskiej kawiarni “Pod Pikadorem". Działalność kawairni określić można jako przejaw powojennej demokratyzacji życia artystycznego. Lansowano tam nowe postawy i wartości literackie. Pod koniec 1919 roku Jan Lechoń, Julian Tuwim, Jarosław Iwaszkiewicz, Antoni Słonimski i Kazimierz Wierzyński oficjalnie zawiązali grupę poetycką i zaczęli używać nazwy Skamander. Nazwę grupy wzięto z dramatu Akropolis Stanisława Wyspiańskiego (“Skamander połyska, wiślaną świetlący się falą"). W 1920 roku grupa rozpoczęła wydawanie pisma literackiego “Skamander", będącego trybuną poetów. Drukowano w nim także recenzje plastyczne, muzyczne, literackie, teatralne, filmowe oraz polemiki. Po 1935 roku “Skamander" zmienił swój charakter, stając się miesięcznikiem literackim publikującym twórczość przedstawicieli innych grup (np. “Żagary"), nie znanych wcześniej poetów.

Program Skamandera:
1)faktycznym braku konkretnego programu i zezwalał na demonstrowanie całkowitej dowolności artystycznej.
2)chcemy być poetami dzisiejszego dnia
3)stała się krytyka wzorców romantycznych i młodopolskich. Jednak, mimo zdecydowanie antyromantycznej i antymłodopolskiej postawy, skamandryci musieli czerpać z pewnych tradycji literackich, bowiem ich odrzucenie oznaczałoby przyjęcie haseł awangardowych.
4)Skamndryci wykreowali model “poety-uczestnika", czyli “człowieka z tłumu".
5)Narażając się na ostre ataki nacjonalistów i konserwatystów głosili hasła demokratyczne i pacyfistyczne.

EWOLUCJA IDEOWA POLSKICH FUTURYSTÓW

Prekursorem ruchu był Jerzy Jan Karski. Futuryści głosili, że wszystko co przyjdzie będzie lepsze od przeszłości i teraźniejszości. Tworzyli w duchu przyszłości, chcąc na jej wzór kształtować teraźniejszość. Głosili kult cywilizacji maszyny, zachwycali się tłumem, ulicznym hałasem. Ów osobliwy “maszynizm" łączyli często z folklorem i ludową stylizacją. Chcieli likwidować wszystko co “stare" wprowadzając “nowe". Dotyczyło to także języka i formy ich wierszy. Udziwniali ortografię i interpunkcję burząc jej ustalone zasady. Atakowali także obyczaje i nawyki. Często w ich utworach pojawiały się seks i nagość (Mój czyn miłosny w Paragwaju i Nagi człowiek w śródmieściu Sterna). Prowokujący charakter miały ulubione przez futurystów spotkania z liczną masową publicznością. Najwięcej ich odbyło się na krakowskim Rynku Głównym w latach 1918 – 22.
Podczas mityngów futuryści wygłaszali manifesty, z których uczynili swój sztandarowy sposób wypowiedzi. Manifesty często przybierały formę jednodniówek plakatów i ulotek.
Tytus Czyżewski (1885 – 1945) – poeta, malarz, początkowo wyznawca formizmu; Stanisław Młodożeniec (1895 – 1959), Anatol Stern (1899 – 1968), Aleksander Wat (1900 – 1967) oraz z pewnością najsłynniejszy – Bruno Jasieński (1901 – 1939).

LOSY BRUNA JASIEŃSKIEGO

Właściwe nazwisko Wiktor Bruno Zysman. Prześladowany w Polsce za radykalne poglądy wyjechał do Paryża, skąd wydalono go po opublikowaniu utopijnej książki Palę Paryż. Już jako komunista wyjechał do sowieckiej Rosji, gdzie pisał po rosyjsku reportaże i opowiadania. W czasach terroru stalinowskiego aresztowany z niewiadomych powodów. Umarł na dyzenterię (czerwonka bakteryjna) po zesłaniu na Syberię. Podobno konającego poetę pozostawiono wilkom na pożarcie. Rehabilitowany w 1955 roku.

AKTUALNOŚĆ POLITYCZNA POEZJI W. BRONIEWSKIEGO

Zagłębie Dąbrowskie
Zagłębie Dąbrowskie jest wierszem o tematyce społecznej. Broniewski ukazuje tragiczną sytuację górników z Zagłębia Dąbrowskiego. Robotnicy wydobywają węgiel, ciężko pracują, otrzymują jednak głodowe pensje. Właściciele kopalń poszukują zysku, a górnicy skazani są “na mór, na nędzę, na głód".
Wiersz jest ostrzeżeniem przed możliwością wybuchu buntu.

Bagnet na broń
Wiersz jest wezwaniem do stawienia oporu najeźdźcom. Polskę Broniewski porównuje do domu, zaś napastników do podpalaczy. Broniewski nie gloryfikuje ojczyzny. Jednak podkreśla, że wobec zagrożenia ojczyzny każdy Polak powinien chwycić za broń i nawet oddać życie na polu walki.

Targowisko
Wiersz powstał w 1944 roku, po konferencji w Teheranie i w Jałcie, które przesądziły los Polski. Polskę przyłączono do bloku pozostającego pod wpływem sowieckiej Rosji. Wiersz jest protestem poety przeciwko owym układom. Sam tytuł ma szczególne znaczenie. Symbolizuje sferę wpływów i walkę polityczną o polskie ziemie przez przyszłych zwycięzców wojny. Polska staje się, niczym niewolnica, przedmiotem przetargów i stręczycielstwa historii.

Elegia o śmierci Ludwika Waryńskiego
Broniewski w swoim wierszu opisuje ostatnie chwile życia i moment śmierci Ludwika Waryńskiego, który za działalność rewolucyjną został skazany na uwięzienie w twierdzy Schlüsselburskiej.

Na śmierć rewolucjonisty
W wierszu poeta opisuje ostatnie chwile anonimowego więźnia cytadeli – tytułowego rewolucjonisty. Młody, dwudziestoletni człowiek żegna się ze światem. Ostatni raz spogląda w pogodne niebo i wspomina własne życie. Bohater może symbolizować każdego więźnia ginącego za swoje przekonania patriotyczne czy polityczne. Najważniejsze jest tu przekonanie o sensie godnej, odważnej śmierci, mogącej przyczynić się do zwycięstwa wiary.


Młodość
Poeta opisuje wojenne doświadczenia siedemnastoletniego żołnierza. Utwór zawiera realistyczne opisy tułaczki i krajobrazów pól bitewnych. Wiersz Młodość ma niezwykle osobisty charakter, bowiem opiera się na wojennych doświadczeniach poety.

KATASTROFIZM I JEGO PRZEJAWY W LITERATURZE MIĘDZYWOJENNEJ

J. Czechowicz:

“Na wsi" (p.l. ukrywa się przed złem
“Sam" (eskalacja lęku)
“Przeczucia" (nie ma bezpiecznego schronienia przed lękiem)
“Ballada z tamtej strony" (p.l. boi się śmierci; widzi swoje życie jako już zakończenie)
“Przedświt" (wizja Apokalipsy splata się z wizją wojny; nie ma przed zagładą ucieczki)
“Żal" (realia wojny)


Cz. Miłosz:

“Obłoki" (zło jest ukryte w człowieku; zło budzi lęk)
“Roki" (przewartościowanie świata; pojawia się nowy agresywny, silny człowiek)

ŚMIERĆ STANISŁAWA IGNACEGO WITKIEWICZA

Ogarnięty paniką po wybuchu II wojny światowej (wrzesień 1939r.) udał się na Wschód. Dotarł do wsi Jeziory. Po wkroczeniu Armii Czerwonej, znający realia bolszewickiej Rosji Witkacy popełnia samobójstwo 18 września 1939r.
Zwłoki Witkacego, ekshumowane w 1988r. I pochowane z wielkim rozgłosem w Zakopanem, okazały się doczesnymi szczątkami młodej kobiety.

Pytanie nr.: 5
A. FUNKCJONOWANIE GRUP I PISM LITERACKICH W DWUDZIESTOLECIU
Twórcy dwudziestolecia na ogół, oprócz wystąpień pojedynczych, łączyli się w tzw. grupy literackie i wspólnie dążyli do podbicia rynku i zdobycia czytelnika. Do najważniejszych znanych grup literackich, działających w latach 1918-1939 należały:
- grupa Skamander,
- ugrupowanie futurystów,
- pierwsza awangarda tzw. Krakowska,
- druga awangarda (Wilno=Żagaryści) - Czesław Miłosz, Jerzy Zagórski, Aleksander Rymkiewicz, w Lublinie - Józef Czechowicz, w Warszawie - Gałczyński. Twórcy zaliczani do tego kręgu, nie byli związani z jedną, konkretną grupą literacką. Na plan pierwszy wysuwa się u nich katastrofizm, przejawiający się w często obecnych wierszach poszczególnych twórców nastrojem lęku, obawy przed zbliżającą się nieuchronnie klęską, Apokalipsą.
Pisma literackie:
- 1917, powstanie w Poznaniu pisma “Zdrój" (Jerzy i Witold Hulewiczowie). Poezja miała być wyrazem “Ja" artysty nie liczącego się ze światem zewnętrznym.
- 1920-1928 nieregularnie ukazywało się pismo “Skamander" (Mieczysław Grydzewski)
- “Wiadomości Literackie"

B. KIERUNKI ARTYSTYCZNE I GRUPY LITERACKIE W LATACH 20 I 30, OŚRODKI (ZESTAWIENIE)

KIERUNKI ARTYSTYCZNE GRUPY LITERACKIE
1. ekspresjonizm - intuicyjne wyrażanie gwałtownych uczuć i doznań: zachwytu, ekstazy; sztuka wywołująca wstrząs; styl ten wykorzystywał różne środki: kontrast, deformację, karykaturę. Przedstawiciele - Tuwim, Przybyszewski, Bereut. SKAMANDER
2. futuryzm - rozwinął się we Włoszech. Odcinali się od przeszłości, uważali się za awangardę nowych czasów; dążyli do oddania jej dynamiki przez przekształcenie jęz. poetyckiego, piękno świata=piękno szybkości. W Polsce dwa ośrodki: - Warszawski - Stem i Wat, - Krakowski - Czyżewski i Jasieński Rozwijali się przez manifesty, skandale, szokowali publiczność. FUTURYŚCI
3. dadaizm - zrodzony 1916 r. w Szwajcarii; doprowadzał do absurdu wszystkie dotychczasowe dążenia sztuki nowoczesnej; bunt przeciw całemu światu; utwory były zlepkiem luźnych słów i nieartykułowanych dźwięków; narodziny fotomontażu. PIERWSZA AWANGARDA
4. nadrealizm(franc.surrealizm) - awangardowy kierunek artystyczny; przedstawiciele dążyli do stworzenia “nadrealnej rzeczywistości" poprzez uniezależnienie artysty od reguł logicznego myślenia; proces twórczy to notowanie potoku luźnych słów; dużą rolę odgrywał przypadek; bunt przeciwko tradycji i mieszczaństwu. DRUGA AWANGARDA- KATASTROFIZM
5. neoklasycyzm - nawiązuje do kultury starożytnej i baroku; przedstawiciel Paul Valery używa abstrakcji i aluzji filozoficznych; forma rygorystyczna oparta na klasycznych wzorach, ściśle poetycki język.

C. HISTORIA I PROGRAM GRUPY “SKAMANDER"
Dzieje grupy Skamander związane były z warszawą; tu w latach 1926-1919 formowała się ona wokół pism “Pro arte at studio" i “Pro arte". Istotne znaczenie dla jej konsolidacji miały wspólne występy w literackiej kawiarni-kabarecie “Pod Picadorem". W XII. 1919 r. poeci po raz pierwszy wystąpili pod nazwą Skamander, natomiast w I 1920 r. ukazał się pierwszy numer pisma “Skamander".
“Wielką piątkę" Skamandra stanowili:
· Julian Tuwim,
· Kazimierz Wierzyński,
· Jarosław Iwaszkiewicz,
· Jan Lechoń,
· Antoni Słonimski.
Za swego duchowego patrona uważali oni Leopolda Staffa.
Skamander był grupą programowo bezprogramową jednakże mieli oni wspólne przekonania ideowo-artystyczne, którym dali wyraz w lirykach. Poezja młodych skamandrytów charakteryzuje się przede wszystkim zwrotem ku problemom codzienności i sprawom zwykłego, “szarego" człowieka. Niektórzy poeci podjęli próbę zwyciężenia romantyczno-modernistycznej koncepcji poety i poezji. Nowej koncepcji podmiotu lirycznego towarzyszy w poezji powszedniość. Liryka młodych skamandrytów wyraża zachwyt nad życiem i światem.
Próby przezwyciężenia tradycji romantycznej są widoczne w odrzuceniu narodowych i patriotycznych powinności literatury (“Czarna wiosna" A. Słonimski ). Nastąpiło ożywienie języka poetyckiego. Imituje on język potoczny a nawet wprowadza wulgaryzmy (Tuwim - mistrz neologizmów). Wartość poezji skamandryckiej polega na jej artystycznej różnorodności.

D. PROBLEM “PROGRAMOFOBII"
Artykuły “Programofobia" Karola Irzykowskiego jest potępieniem bezprogramowej ideologii Skamandrytów. Ich “Słowa Wstępnego" najważniejsze punkty programu to:
· brak ugrupowań programowych w Polsce,
· niestawianie programów, objawem małoduszności
“... lecz dziwne jest u pokolenia najmłodszego, które się jeszcze nigdy nie sparzyło, a już na zimne dmucha".
· Irzykowski uważa iż we “Słowie Wstępnym" Skamandrytów jest wiele pomyłek. Nieświadomie wzorują się oni na filozofii Bergsona i stąd ich wstręt do programów.
· programy są istotnym spojrzeniem wstecz i dzieleniem nieobliczalnego życia przez znane.
· wyprawa Kolumba w nieznane jest dowodem, że mimo odkrycie Ameryki nie było planowane (brak programu) to Kolumb wyruszył z pewnym zamierzeniem (programem), znalezienia najkrótszej drogi do Indii.
-bez programowości nie ruszy się z miejsca,
-tylko gdy ma się program, ma się również niespodzianki nadprogramowe
· “Do chaosu 'stawania się' należy się tylko przez to, że się temu chaosowi przeciwstawia, a nie przez to, że się chaos naśladuje"
· “Słowo Wstępne" jest miejscem nie na słowa, nie na czyny.
· dawne programy nie dotykały aktu poetyckiego, obiecywały tylko nową jakość i takie mogłoby być “Słowo Wstępne"* gdyby nie zaprzeczyło własnej naturze.
“Słowo Wstępne" - do pierwszego numeru pisma “Skamander" było ono uzasadnieniem, dlaczego Skamandryci byli niechętni wobec wszelkich programów.

E. AKTYWIZM, BIOLOGIZM, WITALIZM W POEZJI J. TUWIMA
Tuwim pisał m.in. wiersze, poematy, satyry. Jego spuścizna literacka jest bardzo bogata i różnorodna. Wczesne wiersze tego poety (znajdujące się w czterech pierwszych zbiorach: “Czyhanie na Boga"(1918), “Sokrates tańczący" (1920), “Siódma jesień" (1921), “Wierszy tom czwarty" (1923)), charakteryzują się ogromnym entuzjazmem, aktywizmem, witalizmem. Tak więc podstaw filozofii życiowej “młodego" Tuwima należałoby szukać w filozofii Nietschzego (aktywizm), i przede wszystkim Henri Bergsona (witalizm). Tuwim za Bergsonem zainteresował się życiem w jego biologicznym wymiarze (biologizm), pisał więc o tłumie, masach ludzkich.
BIOLOGIZM w poezji Tuwima:
· “Wiosna" - utwór wychwalający życie, biologizm, instynkt. Ukazuje ludzi, którzy żyją w mieście fabrycznym. Jest wiosna i ludzie są zdominowani przez instynkty biologiczne, gł. popęd seksualny; poeta nie stroni od wulgaryzmów; tłum fascynuje ale jednocześnie budzi odrazę i lęk.
WITALIZM w poezji Tuwima i AKTYWIZM
· “Do krytyków" - poeta jeździ po mieście tramwajem i staje się to czynnością najwspanialszą Świat przepełniony jest zapachami, dźwiękami, kolorami, piękne jest wszystko dookoła.
· “Życie" - w kilku wersach poeta opisuje swą ogromną radość z faktu, że żyje; jest przepełniony poczuciem własnej siły i jedności z naturą, bo “krew jest czerwona".

F. OBRAZ MIASTA W POWIEŚCI TUWIMA
Julian Tuwim - poeta łódzki, czy poeta urodzony w Łodzi? To pierwsze hasło funkcjonuje w charakterze symbolu. Miasto cierpiące na niedostatki wielkich tradycji kulturalnych niejako przypisuje sobie owego 20-letniego, który opuszcza Łódź, aby do niej tak naprawdę nigdy nie wrócić. Nieczęsto wracał do tego miasta także w swojej poezji. Ani w “Czyhaniu na Boga", ani w “Sokratesie tańczącym", ani w “Siódmej jesieni" nie znajdziemy nawet jednego wiersza, który by wprost mówił o rodzinnym mieście. Może to dlatego gdyż w 1905 roku nazywano go “łamistrajkiem" ponieważ jako jeden z nielicznych gimnazjalistów nie strajkował. A może dlatego, że łódzki “Rozwój", w dniu 3. V. 1928 r., pisał, że przyznanie Tuwimowi Nagrody Literackiej “zakrawa na gruby a niewłaściwy żart".
Jednakże miasto jako takie często pojawia się w utworach Tuwima.
· “Do krytyków" - miasto radosne i powszednie,
· “Wiosna" - miasto okazuje się niszczącym, bezwzględnym i okrutnym molochem.

G. SZARY CZŁOWIEK JAKO OBIEKT ZAINTERESOWANIA TWÓRCY
Tuwim za Bergsonem zainteresował się życiem w jego biologicznym wymiarze G., pisał więc o tłumie, masach ludzkich, codziennej miejskiej egzystencji. Poeta tworzy w wierszach nowego dla poezji bohatera. Jest to człowiek prosty, zwyczajny, z nizin społecznych. Konieczność reform społecznych, dążenie do demokratyzmu jest potrzebą chwili. Tuwim rozumie swoją rolę w tej sprawie. Spełnia ją należycie poprzez napisanie utworu “Prośba o piosenkę". Jest to apel skierowany do Boga o pomoc w zmianie stosunków społecznych (patrz również punkt B).

H. PROGRAM POETYCKI AWANGARDY KRAKOWSKIEJ
Nowoczesna sztuka powinna brać udział w tworzeniu nowych form życia, powinna likwidować przedziały jakie utworzyły się między osiągnięciami cywilizacyjnymi a nieumiejętnością psychicznego dostosowania się do nich. Jej słowa-hasła to:
miasto ; masa ; maszyna = “3xM"
Szybki rozwój techniki, ciągłe udoskonalanie maszyn, urbanizacja i industrializacja witane były z radosnym optymizmem. Idealnym modelem takiego świata było społeczeństwo traktowane jako doskonale działający organizm. W poetyce została uprzywilejowana metafora łącząca pojęcia odległe bądź sprzeczne. Peiper w okresie drugiej serii “Zwrotnicy" odrzuca natchnienie, wypowiada się przeciwko wolnej grze wyobraźni, twierdząc, że poeta powinien być rzemieślnikiem. Rym regularny został uznany za niezbędny. Twórcy: J.Przyboś, A.Ważyk, J. Brzękowski.

I. ISTOTA PROCESU TWÓRCZEGO W/G DADAISTÓW, FUTURYSTÓW, NADREALISTÓW I PRZEDSTAWICIELI AWANGARDY KRAKOWSKIEJ.

DADAIŚCI Wyrósł z gwałtownego sprzeciwu wobec współczesnej cywilizacji burżuazyjnej i toczącej się wojny; odrzucali europejską tradycję kulturalną, wszelkie ideologie, autorytety w życiu i w sztuce; tworzyli na zasadzie swobodnej gry skojarzeń odznaczającej się prymitywizmem, infantylizmem, były kombinacją zwrotów mowy potocznej, cytatów, tytułów gazet, cząstek wyrazów i oderwanych liter.
FUTURYŚCI Awangardowy kierunek w sztuce - futuryzm; zrywali z dotychczasową sztuką i stworzyli własną, oddającą dynamikę życia nowoczesnego, kult rozwoju techniki i siły; zerwali z formami gramatycznymi; w procesie twórczym nakazywali oryginalność i potępiali naśladownictwo.
NADREALIŚCI Dążyli do stworzenia “nadrealnej rzeczywistości" poprzez uniezależnienie artysty od reguł logicznego myślenia. Proces twórczy to mechaniczne notowanie potoku luźnych słów, skojarzeń wynikających z podświadomości twórcy; dużą rolę w procesie twórczym odegrał przypadek, absurdalny żart, groteska; buntowali się przeciwko tradycji.
AWANGARDA KRAKOWSKA Ich program sztuki wiązał się z teraźniejszością nastawioną na współbrzmienie z nowoczesną cywilizacją techniczną. Istotą procesu twórczego było “3xM" - miasto, masa, maszyna. W poetyce została uprzywilejowana metafora.

J. POECI AWANGARDY KRAKOWSKIEJ I FUTURYŚCI WOBEC WYRAZU I ZDANIA

AWANGARDA KRAKOWSKA FUTURYŚCI
zachowanie najoszczędniejszej gospodarki słownej, centralnym “nerwem" poezji staje się zdanie oparte na spiętrzonej metaforze, postulowali przeobrażenie uczuć w konstrukcję pięknych słów i pięknych zdań. dążenie do uwolnienia słowa z rygorów semantyki i składni, destrukcja znaczenia słowa, chętnie sięgali po neologizmy, imitowali język telegraficzny i stenotypiczny, całkowite lekceważenie zasad ortografii prowadzącej do przemiany znaczeń w zakresie słownictwa, wprowadzenie gwary.

K. ESTETYKA CZYSTEJ FORMY I JEJ POSTAWY ŚWIATOPOGLĄDOWE
Już jako dojrzały twórca Witkiewicz stworzył własną teorię sztuki określaną mianem teorii Czystej Formy. Wywodziła się ona z przekonania, że oto świat ogarnięty jest wielkim kryzysem. Zanika wszelki postęp, gdyż zamierają wartości warunkujące rozwój ludzkości: religia, filozofia, sztuka. Cywilizacja jest zagrożona, ludność stanęła na skraju przepaści. W tej sytuacji należy szukać ratunku w nowej koncepcji sztuki. Jakiej? To właśnie jest wyrazem w teorii Czystej Formy.
Punktem wyjścia jego rozważań było przekonanie, że kryzys, jaki ogarnął całą cywilizację dotknął również teatr naturalistyczny. Kryzys ten powinien zostać zwyciężony przez nową sztukę, która musi realizować zupełnie inne postulaty ideowo-artystyczne i stawiać przed sobą zupełnie inne cele niż dotychczas. Do najważniejszych postulatów teorii Czystej Formy należały:
· odpolitycznienie sztuki - która tym samym nie powinna służyć żadnej ideologii; powinno się zrezygnować z funkcji utylitarnych; dzieło sztuki powinno istnieć dla sztuki.
· wyzwolenie sztuki spod rygorów realizmu - realizm to logicznie uporządkowana akcja i fabuła, tymczasem sztuka ma wyjść poza mimetyczną kategorię obrazowania świata: akcja i fabuła, jak i również łańcuch przyczynowo-skutkowy muszą ulec destrukcji; konsekwencją będzie uwolnienie bohaterów od prawideł psychologicznych.
· szczególna kreacja bohaterów - którymi u Witkacego są z reguły artyści przeżywający ból istnienia, próbujący zgłębić tajemnicę sensu bytu ludzkiego w ogóle. Eksperymentują więc nierzadko, wykraczają poza kanony dobrego smaku, gustu.

L. POETYKA J. CZECHOWICZA
· źródłem inspiracji twórcy: Awangarda Krakowska i T. Peiper
- częste wykorzystywanie środków artystycznych, (elipsy, metafory),
· ogromna dyscyplina w kreowaniu obrazu lirycznego,
· niezwykła kondensacja środków poetyckich.
/powyższe punkty dotyczą poematu “Na wsi"/
· w miarę rozwoju liryki Czechowicza nasilają się w niej wizje katastroficzne,
· chętnie korzysta z poetyki nadrealizmu (potęguje dramatyczny obraz świata).
/powyższe punkty dotyczą poematów “Nic więcej" 1936, “Dzień jak codzień" 1930/
· dramatyzm obrazu poetyckiego wzmacnia łączenie refleksji katastroficznej z motywami arkadyjsko-sielankowymi,
· w tomie “ballada z tamtej strony" podejmuje poeta temat śmierci, przeczucie jej rychłego nadejścia,
· w ostatnim tomie “nuta człowiecza", problematyce katastroficznej, towarzyszy refleksja natury religijnej. Dostrzec można bolesne rozdarcie pomiędzy świadomością nieuchronnej śmierci i zagłady a pragnieniem życia - pełnego bogactw i niezwykłości.

M. POETYKA WIERSZY ŻAGARYSTÓW
W liryce poetów Wileńskich (Żagarystów) dominowała problematyka katastroficzna, wyrażająca się przekonaniem o głębokim kryzysie kultury europejskiej, który nieuchronnie prowadzi do dzisiejszego dramatu: zarówno w wymiarze jednostkowym, egzystencjonalnym, jak i powszechnym-społecznym, narodowym.
Tonacja wierszy Żagarystów wynika z intuicyjnego przewidywania katastrofy. Tonacja ta nie ma realistycznego uzasadnienia - wynika z “głosu" wyobraźni, rodzi się z lęku i niepokoju. W poetyce ogromnego znaczenia nabiera tradycja romantycznego wizjonerstwa.
Przedstawiciele:
- Czesław Miłosz,
- Jerzy Zagórski,
- Aleksander Rymkiewicz.





Pytanie 6
Rozważania o procesie twórczym w wierszu "Sitowie" J.Tuwima. Poszukiwanie
pierwotnej siły słowa w "Słopiewniach". "Język pozarozumowy" futurystów
rosyjskich. Sposób kreowania rzeczywistości i opisu krajobrazu w poezji polskiej
/Słowacki, impresjoniści, Przyboś/. Poszukiwanie prawdy o kobiecej duszy w
poezji M.Pawlikowskiej - Jasnorzewskiej. Charakterystyka twórczości wybranego
poety okresu międzywojennego.

Rozważania o procesie twórczym w wierszu "Sitowie":

Jest to wbrew pozorom wiersz o poezji i tworzeniu. Tuwim wspomina swoje dzieciństwo,
"polegiwanie wakacyjne" w trawach, ziołach i sitowiu, tęsknotę za pachnącą
miętą i piękno przyrody! To prawda, lecz wspomnienie jest skontrastowane z
sytuacją obecną - męki tworzenia i przekształcania świata w poezji. Niegdyś
sitowie było zwykłe i miało cieniutkie włókienka - dziś jest elementem świata,
materią do przetworzenia w wierszu, żródłem słowa poetyckiego. To prawda, że
Tuwim tęskni za beztroską, bo oto twórczość okazała się męką, piętnem,
nałogiem twórczego interpretowania świata. Zioła stały się po latach "w
wierszach słowami" - oto stwarzająca siła poezji.

Poszukiwanie pierwotnej siły słowa w “Sołopiewniach".

“Słowisień"

“W białodrzewiu jaśnie dźni słoneczko,
Miodzie złoci białopałem żyśnie,
Drzewia pełni pszczelą i pasieczną,
A przez liście kraśnie pęk słowiśnie.

A gdy sierpiec na niebłoczu łyście,
W cieniem ciemnie jeno niedośpiewy:
W białodrzewiu ćwirnie i srebliście
Słowik słowi słowisieńskie ciewy."
(2 wiersz z cyklu)

Cykl “Sołopiewnie" jest bardzo nietypowy. Widać w nim zabawy i gry słowotwórcze Tuwima. Poeta szuka takich środków wyrażenia, które silnie oddziaływałyby na czytelnika i oddałyby intencje autora. Poszukuje pierwotnej siły słowa. W tym celu używa i tworzy wielu neologizmów. Dowodem tego jest przytoczony wiersz.
Można się tu dopatrzyć pewnych elementów języka pozarozumowego futurystów rosyjskich.

"Język pozarozumowy" futurystów rosyjskich:

W Rosji działała grupa artystyczna "Hilea", założona w roku 1911 (W.Majakowski,
W.Chlebnikow, D.Burluk). Głównym założeniem tej grupy była konieczność
przebudowy języka poetyckiego, stworzenie "języka pozarozumowego". Literaturę
rozumieli jako autnomiczną sztukę słowa. Futuryści wyznawali planowy system
antyestetyzmu - wiersze prowakacyjne drukowano np. na papierze pakowym.


Język pozarozumowy:
· Wrogość (nienawiść) wobec tradycyjnej poezji i jej zasadom, które doprowadziły do skostnienia słów (jedno znaczenie raz na zawsze) , i które ograniczają poetę (artystę);
· Nowe treści = >nowe słowa + nowe skojarzenia słów;
· Futuryści rosyjscy (od założeń kubizmu ) – podstawa rewolucji język poetyckiego;
· Poezja powinna dążyć do ograniczenia dominacji materiału na rzecz obnażania struktur i form;
· Nie akcja lub fabuła, a jakość formy to kryterium oceny;
· “Mistyczne siły" zdolne wyrazić najcięższe treści (niemożliwe do wyrażenia przez umowny, konwencjonalny sposóB) są ukryte u podstaw języka (m in. w sylabach, głoskach);
· “Należy uwolnić słowa, udręczone i storturowane tyranią myśli, należy stworzyć uniwersalny język pozarozumowy, w którym nie myśl rządziłaby słowami lecz słowo, dźwięk objawiały nieznaną i rewelacyjną treść.";
· Język pozarozumowy = władza nad ludzką wyobraźnią.

Sposób kreowania rzeczywistości i opisu krajobrazu w poezji J. Przybosia i B. Leśmiana.

Julian Przyboś Bolesław Leśmian
Młodzieńcze wiersze = fascynacja pracą, techniką (słownictwo specjalistyczne), rozwojem cywilizacji (miasto – cechy antropomorfizacji – powstaje, rodzi się, tak jak człowiek w bólu i trudzie); Dojrzała poezja = liryka pejzażowa i refleksyjna. Sposób kreowania = dyscyplina słowa i obrazu poetyckiego + nie naśladowywanie lecz konstruowanie rzeczywistości + metaforyczne szeroko-znaczeniowe wizje + środki artystyczne (oksymorony, elipsy); Opis krajobrazu (np. w wierszu “Z Tatr") = brak ujęcia chwili, opisu fauny i flory, opisu zjawisk, odpowiedni nastrój; Kreowanie rzeczywistości = symbole (ze względu na zmieniający się, metafizyczny charakter świata) potrzebne do pozaintelektualnego poznania + niezwykłość i fantastyka (wszystko jest możliwe) + środki artystyczne (neologizmy, oksymorony); Opis krajobrazu (np. w wierszu “Ballada bezludna") – świat ,w którym nie ma człowieka, przyroda (zwierzęta) posiada cechy ludzkie. Przyroda to byt – człowiek to nie byt;

Różne techniki opisu krajobrazu górskiego w poezji polskiej (Słowacki, impresjoniści, Przyboś).

Juliusz Słowacki (monolog Kordiana na Mont Blanc; wiersz “Rozłączenie") Opis krajobrazu jest dynamiczny. Krajobraz górski ( w wierszu) przedstawiony jest w różnych porach dnia (dzień, noc) i podczas różnych zjawisk (np. w czasie deszczu). Jest on dość ogólnikowy. W monologu Kordiana pokazana jest potęga gór. Do opisu
Impresjoniści (poezja Tetmajera i Kasprowicza) Opis krajobrazu miał za zadanie uchwycić ulotny moment (zmierz, wschód słońca itd.). Przedstawiane było konkretne miejsce (np. Czarny Staw). By lepiej oddać panujący nastrój poeta opisywał dźwięki, kolory (pastelowe i stonowane), zapachy. Ważną rolę odgrywało też światło i cień. Kontury skał były rozmyte.
Julian Przyboś (wiersz pt. “Z Tatr") Opis krajobrazu nie przedstawiał konkretnego momentu. Brakuje dokładnego opisu przyrody, która jest tylko niemym świadkiem. Nie ma też opisu zjawisk ani ich nastrojów. Wszystko to wprowadza pewien nastrój tajemniczości i grozy.

Poezja Marii Pawlikowskiej - Jasnorzewskiej (prawda o kobiecej duszy):

jej poezja to tzw. "poezja intymna", wiersze - miniatury obrazujące świat przeżyć
kobiety, jej uczucia, walkę o szczęście, zbiór drobiazgów jaki ją otacza.
"La precieuse" - to mała "pół żartem, pół serio" naszkicowana scenka. Wykwintna
dama w futrze z parasolką w ręku i z małym pieskiem pod pachą waha się nad kałużą...
I Jakże ty zrobisz krok w nieskończoność? - pyta kruchą damę poetka. Interpretacje
mogą być co najmniej dwie: albo jest pustą, rozpieszczoną, niezdolną do
samodzielności istotą - albo kałuże i życie niewiele mają wspólnego i
wówczas dama może uśmiechnąć się przebiegle. Waha się nad kałużą, bo wymaga
opieki i czułości, lecz nie przejdzie przez życie bez echa, ani tak bezradnie jak
na to wygląda.
"Miłość" jest to krótka opowieść porzuconej kobiety. Jej słowa skierowane są
do byłego ukochanego. Wiersz kończy się słowami "można żyć bez powietrza!",
tymi słowami została wyrażona rozpacz kobiety, która nie może poradzić sobie
z samotnością, gdyż podobnie jak bez powietrza, nie można życ bez miłości.

Tematyka wierszy Jasnorzewskiej krąży wokół problemów takich jak:
szczęście, miłość, zmysły, psychika ludzka, lecz też starość, śmierć,
cierpienie.

Twórczość Marii Pawlikowskiej - Jasnorzewskiej:

Można ją podzielić na trzy okresy, w czasie których charakterystycznym dla niej
gatunkiem była miniatura zakończona niespodziewaną pointą.

I okres do 1927 roku poezja o tonacji jasnej, chwilami radosnej i żartobliwej
tomy wierszy:
- "Niebieskie migdały"
- "Różowa magia"
- "Pocałunki"

II okres 1927 - 1939 silna fascynacja zjawisk przemijania, starzenia się, śmierci.
Kult natury, zainteresowania spirytyzmem i magią skierowały poetkę w stronę
religii hinduskiej.
tomy wierszy:
- "Cisza leśna"
- "Balet powojów"

III okres od 1939 oderwana od kraju przez wybuch wojny, tematem były uczucia
antywojenne, katastroficzne przewidywania i przejmującej tęsknoty za krajem i
rodziną
tomy wierszy:
- "Róża i lasy płonące"
- "Gołąb ofiarny"

7.

Miasto “Mistrz i Małgorzata" - Michał Bułchakow “Sklepy cynamonowe" - Bruno Schulz ,,Granica" - Zofia Nałkowska ,,Przedwiośnie" - Stefan Żeromski “Wiosna" - Julian Tuwim ,,Mieszkańcy" - Julian Tuwim ,,Chrystus miasta" - Julian Tuwim Technika “Ziemia planeta ludzi" - A. de Saint Exupery Społeczeństwo “Mistrz i Małgorzata" - Michał Bułchakow “Przedwiośnie" - Stefaz Żeromski “Granica" - Zofia Nałkowska “Sklepy cynamonowe" - Bruno Schulz “ Szewcy" - Stanisław Ignacy Witkiewicz Cywilizacja “Mistrz i Małgorzata" - Michał Bułchakow ,,Ziemia planeta ludzi" - A. de Saint Exupery “Przedwiośnie" - Stefaz Żeromski “Ferdydurke" - Witold Gąbrowicz “ Szewcy" - Stanisław Ignacy Witkiewicz Państwo “Mistrz i Małgorzata" - Michał Bułchakow “Przedwiośnie" - Stefaz Żeromski “Proces" Franc Kafka “Pogrzeb prezydenta Narutowicza J. Tuwim Tajemnice Ludzkiej duszy “Z Tatr" Julian Przyboś “Mistrz i Małgorzata" - Michał Bułchakow “Przedwiośnie" - Stefaz Żeromski “Proces" Franc Kafka “Granica" - Zofia Nałkowska “Sklepy cynamonowe" - Bruno Schulz “Ferdydurke" - Witold Gąbrowicz “Ziemia planeta ludzi" - A. de Saint Exupery

8.
Powieść rozrachunkowa (tytuły, tematyka).

Po wygaśnięci początkowego entuzjazmu spowodowanego odzyskaniem Niepodległości pojawia się w literaturze obraz konfliktów społecznych. Pojawia się rzeczywistość powojenna w sposób realistyczny, zdemistykowany. O powieści napisanych w tym okresie można zliczyć :
· “Przedwiośnie" - Stefan Żeromski
· “Romans Teresy Hennert" -Zofia Nałkowska - obraz warszawskiego środowiska miejsko - urzędniczego tuż po wojnie
“Pokolenie Marka Świdy" - Andrzej Struga - niepodległość w oczach kombatanta (Legiony, wojna 1920r.)

Ocena polskiej rzeczywistości politycznej w opowiadaniu "Na plebanii w Wyszkowie".
-problem wykorzystywania ludzi pracy przez władzę zarówno komunistyczną jak i demokratyczną
-władza socjalistów sprowadzałaby się ponownie do tyranji
-problem komisarzy naznaczonych w obcym państwie
-porównanie komisarzy oraz carskich urzędników oraz ich posłuchu wśród polaków
-krytyka wewnętrznego niezorganizowania polaków i ich prywaty
-w polsce są ludzie, którym dzieje się krzywda i ci ludzie mogą zainteresować się komunizmem
-krytyka tych, którzy doprowadzili do takiej sytuacji
-przestroga przed możliwością wyrzeczenia się przez tych ludzi polskości na rzecz komunizmu

Wymowa tytułu Powieści "Przedwiośnie".
-przyjazd Cezarego Baryki do Polski i marsz na Belweder mają miejsce w okresie przedwiośnia
-okres pracy w celu uzyskania rzeczywistej polskości. Narazie to nowopowstałe państwo jest słabe, posiada wiele problemów, które trzeba rozwiązać i ustabilizować wtedy dopiero nadejdzie wiosna.
-okres pracy w celu stworzenia silnego państwa
-przedwiośnie jest to pora szara, przejściowa między zimą a wiosną

Ocena sytuacji młodego państwa polskiego w powieści.
"Zadbajcie o siebie bo inaczej was znowu rozbiorą"
Żeromski chciał ukazać nędzę wsi i ostrzec, że ci biedni ludzie mogą kiedyś opowiedzieć się za komunizmem. Ukazuje zagrożenie wolnej Polski i Europy przez rewolucję socjalistyczną i internacjonalizm (zatracenie narodowości).

Charakterystyka i ocena programu Gajowca i koncepcji "szklanych domów".
Szymon Gajowiec- fikcyjny przedstawiciel ówczesnego rządu. Zakładał program powolnych, sukcesywnych reform:
-stany wolne i równe
-reforma rolna
-demokracja
-bez polskiego pieniądza i reformy monetarnej nie powstanie silne państwo
-nieskorumpowana policja i wojsko
Chce stabilizacji politycznej i ekonomicznej co zapewniłoby silną pozycję kraju.
"Szklane domy"- symbolizują poprawę doli warstw najuboższych. Same w sobie stanowiły wynalazek, który nie mógł się przyjąć. Jednocześnie wynalazek nie zmieni świata tak długo jak nie zmieni się mentalność ludzka.

Obraz i ocena rewolucji.
Rewolucja w Baku był to krwawy przewrót, który w zasadzie nie przyniósł większych zmian dla klas średnich i niższych. Owa krwawa rzeź popierana jest przez zbuntowaną młodzierz i łudzące się wizją lepszego bytu klasy robotnicze. Rewolucja nie przynosi znaczących zmian i rzeczywistej poprawy bytu (patrz wcześniej).

Cezary wobec rewolucji (motyw dajmoniona i ormiańskiej dziewczyny).
W Baku Cezary pracuje przy masowych pochówkach. Wtedy ma złudzenie, iż przemawia do niego trup ormiańskiej dziewczyny:
-wzywa do pomsty za wyrządzone jej krzywdy
-Cezary zdaje sobie sprawę z szaleństwa ludzi mu współczesnych i nie akceptuje rewolucji, w której giną niewinni ludzie.

Po zebraniu komunistów w Warszawie, na którym Cezary zanegował ideologię komunistów o sile przewodniej Proletariatu udaje się on do kawiarni i obserwuje posterunkowego:
-chcą tu stworzyć "raj" jak w Baku
-gdyby nie policjant przechodnie skoczyliby sobie do gardeł
W tym momencie na myśl Cezarego przychodzi fragmęt obrony Sokratesa (o głosie wewnętrznym). Dajmonion przestrzega Barykę przed tym, że rewolucja do niczego nie prowadzi- jest to jedynie krwawa rzeź.

Wymowa ostatniej sceny powieści.
Cezary Baryka zastanawia się długo nad przyłączeniem do rozjuszonych robotników. Wybiera między komunistami a programem reform. Baryka przyłancza się do pochodu przez co wyraża idee sprzeczne z przeznaczonymi dla bohatera. Nie do końca świadomie popiera rewolucję. Wpływ na jego decyzję mają:
-wstrząsające spotkanie z Laurą (impulsywność Cezarego: bunt przeciw światu z którego pochodziła Laura)
-wpierw idzie w pochodzie lecz potem wycofuje się i idzie sam- demonstrując swuj własny bunt
Żeromski nie chciał poprzeć rewolucji ale jedynie ukazać jej grozę i niebezpieczeństwo.

Problem roli młodego pokolenia w państwie.
Baryka jako młody, wykształcony polak (z wyboru) mógł w powojennej Polsce:
-dalej studiować (jednak wtedy ciężka sytuacja materialna) Państwo nie dbało o wykształcenie młodzieży
-mógł przyłączyć się do komunistów
-mógł się włączyć w proces długotrwałych i żmudnych reform (nieatrakcyjne dla młodego pokolenia)

Młodzi ludzie jako niecierpliwi pójdą drogą rewolucji. Cezary w odróżnieniu od innych widział i przeżył rewolucję mimo to jednak ją wybrał (jak zdecydują ci, którzy jej nie widzieli).
Siłę młodzieży można wykorzystać do odbudowy państwa lub pozostawić niewykorzystaną co zaowocuje buntem i udziałem w rewolucji.
Aby młodzież była wykorzystana do odbudowy i naprawy państwa trzeba dać jej władzę jednak tu rodzi się obawa konserwatystów przed radykalnością młodego pokolenia.

Cezary Baryka w poszukiwaniu życiowej drogi- motyw wyborów bohatera.
-wypowiedzenie posłuszeństwa matce
-akceptacja rewolucji
-wydanie skarbu rodziny
-decyzja o powrocie wraz z ojcem do Polski (motyw szklanych domów).
-rozpoczęcie studiów medycznych
-porzucenie studiów i przyłączenie się do wojny
-impulsywny wybór między demokracją a rewolucją (program Gajowca kontra poglądy Lulka)

Obraz życia ziemiaństwa i chłopów w rozdziale "Nawłoć"- miejsce w strukturze powieści, przyczyny anachronizmów.
Cezary dostaje się do Nawłoci poprzez Hipolita Wielosławskiego. Jest to obraz dawnego, stabilnego świata, jednak Cezary widzi go przez pryzmat wspomnień i doświadczeń. Wyobrarza sobie, jak by wyglądała ta rzeczywistość gdyby wdarła się w nia rewolucja. Przypomina mu o tym Karolina Szkarłatowiczówna (pochodzi z Ukrainy, straciła wszystko). Żeromski przedstawia rzeczywistość wiejską z lat 70 - tych XIX w. A nie 20 - stych XX w. Związane jest to z tym że w łaśnie w tym okresie pracował on jako nauczyciel w dworkach szlacheckich i właśnie z tego okresu wieś zna najdokładniej.

"Przedwiośnie" jako powieść o "straconych złudzeniach".

Przedwiośnie powstało już po ochłonięciu z radfości odzyskania niepodległości. Młode państwo Polski było zagrożone ze wszystkich stron. Zaczęto spoglądac realnie na sytłację kraju. “Przedwiośnie" przedstawia różne drogi do poprawienia sytłacji. Jedna alternatywa to Lulek i rewolucja - przedstawiona jako okrutna i ostatecznie nic nie niosąca za sobą _ i powolne reformy Gajowca. Runoł wyidealizowany obraz odrodzonej Rzaczypospolitej, stracono złudzenia - trzeba nadal wiele pracy by kraj był choć w części taki jakim go sobie wyobrażano.

Porównanie obrazu rewolucji w "Przedwiośniu", "Szewcach" i "Nie- Boskiej Komedji".

Przedwiośnie Nie-Boska komedia Szewcy
rewolucja to zagłada, ziszczenie i cierpienie wielu ludzi rewolucja niesie za sobą cierpienie i zagładę wielu ludzi rewolucja jest wymierzona przeciwko jednostce i jej indywidualizmowi
nie niesie za sobą nic - nie jest rozwiązaniem problemu nie niesie za sobą poprawy na lepsze - walka owpływy, wyłonienie nowej arystokracji odwrócenie ról - szewcy teraz sprawują władzę, a dotychczasowe warstwy panujące zostają obalone i poniżone
giną równierz niewinni (ormiańska dziewczyna)
rewolucja jest odpowiedzią na chęć zaspokojenia elementarnych potrzeb ludzi biednych, nie mogących znaleźć możliwości szybkiej poprawy w aktualnie istniejącym państwie chcą zapewnić sobie niezbędne warunki do życia : chleba, pracy, opału, napoju u podłoża rewolucji leży chęć poprawy własnego bytu
przeciw wszystkim posiadaczom przeciw klasom wyższym
dla dużej części uczestników rewolucja jest niezrozumiała w swojej istocie np. Cezary Baryka zwykli uczestnicy nie rozumieją głębszej idei rewolucji. Ślepo słuchają przywudców
do obozu rewolucyjnego należą ludzie z najniższych warstw społescznych, lub ci z bogatszych którzy nierozumiejąc istoty rewolucji zostali wciągnięci w nia przez iluzje wolności, swobody i nności do obozu rewolucyjnego należą ludzie z najniższych warstw społescznych, lub ci z bogatszych którzy nierozumiejąc istoty rewolucji zostali wciągnięci w nia przez iluzje wolności, swobody i nności

9.Obraz rzeczywistości społeczno-politycznej i gospodarczej lat 30 w powieści Granica .

1. Powieść Naukowskiej ukazuje ogromne różnice między bogatymi a biedotą i konflikty między tymi warstwami;
2. Zbyt mało jest pomocy dla potrzebujących, robotnicy nie mają gdzie mieszkać, są bez środków do życia. Wyjątkiem jest budowa domów robotniczych w Chązebiańskim Przedmieściu
3.Robotnicy nie są bierni, walczą o swoje prawa
- demonstracje
Kończy się to jednak licznymi aresztowaniami i wydaleniem strajkujących z pracy.

Wymowa tytułu powieści.

Granica podziałów klasowych (społeczna)
Granica moralności
Granica odporności psychicznej człowieka.
Granica odpowiedzialności jednostki za swoje czyny.
Granica psychologiczna
Granica między tym co subiektywne, a obiektywne
Granica między sądem jednostki i zbiorowości
Granica między miłością, a nienawiścią
“Pierwszy tytuł - Schematy:

Rozważania na tem

#23 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 16 wrzesień 2005 - 09:56

Rozważania na temat sytuacji jednostki w społeczeństwie
“Jest się takim, jak myślą ludzie, nie jak myślimy o sobie my, jest się takim jak miejsce, w którym się jest" - otoczenie nas ocenia a nie my siebie. Zatracamy swoją indywidualność, jesteśmy postrzegani w pewnych schematach, porównywani do innych, dopasowywani do standardów.

Sytuacja kobiety w społeczeństwie
Kobiety nie miały tak wspaniałych mężczyzn jakimi my jesteśmy!!!
Te zamożniejsze jednak nie były w złej sytuacji, miały mieszkanie, jedzenie, godziwe warunki życia, męzowie spełniali ich zachcianki.
W gorszej sytuacji były kobiety biedne, którym cięzko było o pracę, a więc nie miały środków na utrzymanie. Doprowadzone do skrajnej nędzy były wykożystywane przez bogatych mężczyzn.

Problem bezrobocia i nędzy
W tamtych czasach bezrobocie było ogromne, do niepodległej Polski przybywali Polacy z innych państw, wielu nie miało dachu nad glową, młodego państwa nie było stać na datki i zasiłki dla potrzebyjących. Gospodarka praktycznie nie istniała, brakowało zakładów pracy, szczegulnie w byłym zaboże rosyjskim.

Analiza mechanizmów władzy
Zenon stał się wrogiem ludzi, którym dawniej współczuł i chciał pomóc. Został wciągnięty w działalność, która przekreśliła młodzieńcze ideały. Całkowicie uległ władzom nadrzędnym i wykonywał ich polecenia. Krok po kroku wchodził w sprawy, których nie chciał, wbrew marzeniu o zachowaniu samodzielności, stał się pionkiem poruszanym przez siły, których jeszcze dobrze nie rozumiał. Nie chciał rezygnowac z kariery politycznej, więc wewnętrznie usprawiedliwiał się, że nie od niego zależy sytuacja, w której znalazł się. Nie czuł się odpowiedzialny i bronił się przed ujrzeniem siebie oczami innych. Jego granica odporności moralnej coraz bardziej przesuwała się.
Zenon przegrał moralnie, gdyż jego kariera była możliwa wyłącznie za cenę rezygnacji z młodzieńczych ideałów.

Kariera i ambicja a niezależność i uczuciowość w świetle losów głównego bohatera powieści
Zenon Ziembiewicz wspiowszy się na szczyty zapomniał o swoich młodzieńczych ideałach i postanowieniach. Apogeum osiąga, gdy jako burmistrz miasta każe strzelać do robotników. Z czase nie wytrzymał obciążenia psychicznego, można powiedzieć, że miał pewne wyżuty sumienia. Kiedy była kochanka oblała go kwasem, gdy sprawy bardzo się skomplikowały popełnił samobójstwo.

Porównanie postaw i losów Zenona Ziembiewicza, Lutka i Cezarego Baryki
Cezary Baryka - za młodu mieszkał na obczyźnie w Baku, gdzie przeżył krwawą rewolucję. Zdecydował się na powrót do Polski i rozpoczęcie dorosłego życia. jednak przeżył rozczarowanie, a przy tym nie miał sprecyzowanych poglądów politycznych, nie wiedział z jakim programem się utoożsamić, czy poprzeć Lutka, czy Gajowca.
Lulek - komunisa, chciał utworzenia wspólnego kraju z władzą proletariatu, był wrogiem Polskości.
Zenon Ziembiewicz - spokojne dzieciństwo, zawrotna kariera, apogeum - burmistrz miasta - jednak nie wytrzymuje psychicznie - smobójstwo.

Jednostka a społeczeństwo w świetle “Granicy" i “Ferdydurke"
Jednostka zatraca swoją indywidualność, nie jest sobą, jest taka jaką dostrzega ją społeczeństwo. Jednak ono potrafi być okrutne, kogoś możemy nigdy nie dostrzec, innych awansujemy, mimo iż na to nie zasługują. człowieka dopasowywuje się na siełę do kilku powszechnie funkcjonujących schematów. Wnioski jakie możemy wysnyć po obu lektórach są przykre. Nikt nie zna prawdy o drugim człowieku, nikt nie jest w stanie ją poznać, ludzie tylko wydają o sobie przeważnie nieprawdziwe opinie.




Człowiek pod pręgierzem opinii publicznej w świetle “Omyłki" i “Granicy"
Opinia innych może zniszczyć życie człowieka, ma ona wpływ na stosunek otoczenia do tej osoby. Światem rządzą stereotypy, wiec za bezmyślność i zapatrzenie w nie innych muszą odpowiadać niewinni ludzie. Tak było w przypadku powstańca z Omyłki, który walczył w powstaniu listopadowym,a póżniej znalazł się na emigracji w Paryżu. Tam po części tracił zaufani kolegów , gdyż krytykował ich plany kolejnego zrywu powstańczego, nie mającego możliwości powodzenia. Poza tym miał pieniądze, które według kolegów dostawał za dostarczanie wrogom informacji (w rzeczywistości pracował w nocy na śmietnikach paryskich jako gałganiaż). Prus ukazuje jak łatwo społeczeństwo może wydać krzywdzące wyroki , jak trudno zachować własne, słuszne przekonania wobec inaczej sądzącego ogółu i jakim niewyobrażalnm złem jest głupota, nietolerancja i uleganie powszechnym opiniom, zamiast zdania się na własny osąd.

10.Odzwierciedlenie rzeczywistości lat międzywojennych w literaturze. (SYNTEZA)

EUFORIA PO ODZYSKANIU NIEPODLEGŁOŚCI( I DEKADA)

Dwudziestolecie międzywojenne w Polsce zaczęło się od wielkiego wybuchu euforii, radości i optymizmu spowodowanego odzyskaniem niepodległości po 123 latach zaborów. Radość trwała do początku lat dwudziestych, kiedy to pogłębiać zaczęły się rózne kryzysy wewnętrzne. Ten pierwszy okres można nazwać okresem jasnym - zdominowanym przez nastroje optymistyczne, postrzeganie rzeczywistości z perspektywy wolnego państwa. Literatura wyrzekła się służby ojczyżnie. Pierwsze złudzenie wskazywało na możliwość zaprzestania pisania rozumianego jako służba krajowi (okazało że że tak nie jest) Pojawia się wtedy wielu nwych poetów, tworzących własne grupy literackie (Skamander-,,Zdrój", futuryści, pierwsza awangarda), choć nie brak też pisarzy, szczególnie rozwija się powieść polityczna (Żeromski, Nałkowska, Strug).

Charakterystyczne utwory:
· radością emanują np. wiersze Tuwima
· twórczość Wierzyńskiego ,,Manifest szalony"
· Antoni Słonimski ,,Czarna wiosna" - wolna Polska

KRYZYS I ZAGROŻENIE (DEKADA II)

Dość szybko w młodym, wolnym i słabym państwie pojawiają się problemy i zagrożenia. Na początku lat 20 przez kraj przetacza się wojna polsko-radziecka, pierwsza poważne niebezpieczeństwo - niedawno odzyskana niepodległość jest zagrożona. Lata dwudzieste to problem szalejącej inflacji, kolejnych kryzysów rządowych, aż do morderstwa prezydenta Gabriela Narutowicza. W roku 1920 Piłsudski dokonuje zamachu majowego, władzę obejmuje obóz zwany sanacyjnym. Druga połowa lat trzydziestych to postępujący, niebezpieczny proces faszyzacji życia w Polsce. Coraz glośniejsze stają się ruchy nacjonalistyczne, faszystowskie i antysemickie. Skrajna prawica, nierzadko przy udziale częsci duchowieństwa katolickiego, podburza nastroje antysemickie, organizuje pogromy Żydów, prześladuje twórców pochodzenia Żydowskiego. Twórcy zaczynają dostrzegać problemy, które wcześniej przesłaniała radośc z odzyskania niepodległości.

Charakterystyczne utwory:
· ,,Pogrzeb prezydenta Narutowicza" J.Tuwim - problemy państwowe
· ,,Przedwiośnie" S.Żeromski - rozważania nad politycznymi i społecznymi dylematami państwa
· ,,Szewcy" - problemy systemu,
· ,,Proces" F.Kafka - kryzys osobowości, skrajny system totalitarny
· ,,Ferdydurke" - jednostka a społ.,szkolnictwo
· ,,Granica" Z.Nałkowska - problemy społeczno obyczajowe
· ,,Przedwiośnie" S.Żeromski - powieść polityczna
· ,,Ulica Towarowa" Gałczyński - zepsucie społeczeństwa
Rodzi się katastrofizm wywołany przygnębieniem rzeczywistością i realiami np. twórczość Czechowicza.

Pytanie 11
Motyw solidarności i przyjażni w "Ziemi, planecie ludzi". Człowiek jako twórca
cywilizacji w starciu z naturą. Rozważania o odpowiedzialności i godności w utworze.
Refleksje filozoficzne w utworze.

Motyw solidarności i przyjażni:

- świat pilotów pokazany, jako przyjaciół, gdzie każdy stara się pomóc innym
przykładem może być zachowanie doświadczonych pilotów, którzy przekazują
młodym pilotom rady, które mogą uratować im życie
" Wielkość każdego zawodu polega może przede wszystkim na tym, że łączy
ludzi: istnieje tylko jeden luksus prawdziwy - luksus związków ludzkich.
Pracując dla samych dóbr materialnych, budujemy sobie więzienie. Zamykamy
się samotnie ze złotem rozsypującym się w palcach, które nie daje nam nic,
dla czego warto byłoby żyć"
- " Nie kupuje się przyjażni Memroza, przyjażni towarzysza, z którym związują
przeżyte razem godziny. Noc lotu i jej gwiazd tysiące, spokój, kilka godzin
poczucia pełni człowoeczeństwa - tego się nie kupuje za pieniądze."
- ludzie powinni być złączeni ze sobą, w końcu mieszkają na tej samej planecie
- o związkach ludzkich " Dopóki człowiek ma do kogo otworzyć serce, dopóty
świat istnieje, nic mu nie grozi. Związki serca z sercem są tak konieczne
jak powietrze"


Człowiek twórca cywilizacji w starciu z naturą:

CYWILIZACJA PRZECIWSTAWIONA NIEUJARZMIONEMU SWIATU NATURY
- człowiek powinien ulepszać i udoskonalać to co stworzył, a nie niszczyć się
nawzajem, człowiek jako twórca cywilizacji jest kimś potężnym
- pisarz zarzuca współczesnemu człowiekowi, że zatraca w sobie pierwiastki
życia wewnętrznego i poddaje się automatyzacji, w której on sam i jego potrzeby
duchowe przestają się liczyć
- cywilizacja współczesna powinna zapewnić człowiekowi pełnię rozwoju
duchowego, rozwoju zarówno świadomości społecznej, jak i kulturalnej
- pokazana marność człowiek wobec potęgi pustyni, gdzie największą wartością
jest kropla wody, która ratuje życie


Rozważania o odpowiedzialności i godności w utworze:

- "Męstwo Guillaumeta jest przede wszystkim wynikiem jego prawości (...). Jego
wielkością jest poczucie odpowiedzialności. Czuje się odpowiedzialny za siebie,
za pocztę lotniczą i za kolegów, którzy mają nadzieję (...).
Być człowiekiem to właśnie być odpowiedzialnym. To znać uczucie wstydu w obliczu
nędzy, nawet tej nędzy, której nie jesteśmy winni. To odczuwać dumę ze
zwycięstwa odniesionego przez kolegów. To czuć, kładąc swoją cegłę, że się
bierze udział w budowaniu świata."

- niewolnicy Maurów mieli prawo do godnej śmierci, gdy nadchodził czas zostaje
im zwrócona wolność, kładli się na piasku i zespalali się z ziemią, otoczenie
szanowało ich agonię nie przeszkadzając im, bawiły się w pobliżu dzieci,
uważając to za rzecz naturalną i prawo starego sługi
" ich dzieci bawiły się w pobliżu ciemnego przedmiotu i co dzień, jak do zabawy
biegły zobaczyć, czy się jeszcze porusza, ale nie śmiały się ze starego
sługi. (...) A o, leżąc na piasku, odczuwał głód, który przyprawi tylko
o zawrót głowy (...) Powoli zespalał się z ziemią. Wysuszyło go słońce i
wchłoneła ziemia. Trzydzieści lat pracy, a potem prawo do snu i do ziemi."


Refleksje filozoficzne w utworze:

- podkreśla, że człowiekowi nie wolno poddać się ani stchórzyć, jeśli nawet
tylko jedna szansa pozostała przykładem może tu być:
- lotnik, który rozbił się w Andach, gdyby nie znależli jego ciała, żona nie
dostałaby odszkodowania i żyłaby w nędzy, on nie chcąc do tego dopuścić
dostał się do osady ludzkiej, co było poza możliwościami zwyczjnego człowieka
- także sam autor opisał jak pewnego dnia wraz ze swoim przyjacielem rozbiłi
się samolotem w sercu pustyni, gdzie bez wody przetrwali 5 dni, ale się nie
poddali, chociaż było ciężko uratował ich ubogi koczownik

- uczy przedkładać pracę nad przyjemność, trud i wysiłek nad wypoczynek,
niebezpieczeństwo nad spokój; w całym utworze wyczuwa się powiew heroizmu

- głosi, że sensem ludzkiego czynu winno być zapewnienie stałego, pełnego i
nieskrępowanego rozwoju osobowości człowieka
przykładem mogą tu być robotnicy z Polski, w których widział zamordowanego
Mozarta, geniusza, któremu nie dano szansy; ludzie marnują swoje życie (cywilizacja
dała wygodę, ludzie stali się bierni wobec niej) " Dlaczego zeszpecona została
ta piękna glina ludzka?" "Nęka mnie nie widok tych garbów, tych jam, tej brzydoty.
Ale [myśl, iż] w każdym z tych ludzi, w jakimś stopniu, został Mozart
zamordowany".

- utwór dodaje człowiekowi wiary w sens życia i służby dla innych
" Wówczas doipiero będziemy szczęśliwi, kiedy uświadomimy sobie swoją rolę,
choćby najskromniejszą. Wówczas dopiero będziemy mogli żyć w spokoju i
umrzeć w spokoju, gdyż to, co daje sens życiu, daje także sens śmierci".

- autor uzmysławia swoim odbiorcom pokrewieństwo łączące wszystkich ludzi i
wspólną odpowiedzialność za Ziemię. Wykazuje fałsz i śmieszność podziałów
i wojen, wartości materialnych. Nakazuje szukać prawdy o człowieku, pragnie
zdefiniować człowieczeństwo i okresłić jego miarę.
"Dlaczego mamy się nienawidzić? Zespala nas solidarność, niesie ta sama planeta,
jesteśmy załogą tego samego statku. Jeśli nie ma w tym nic złego, że się
cywilizacje sobie przeciwstawiają, bo od tego zależą nowe syntezy, to jest
w tym potworność, że się nawzajem pożerają".

12. “Mistrz i Małgorzata": motyw odwagi, tchórzostwa i konformizmu; dobra i zła; prześladowań politycznych w Rosji radzieckiej, życia w “komunistycznym raju"; roli artysty; mechanizmów władzy. Funkcja ideowa wątku biblijnego i motywu szatana i jego świty. Technika artystyczna. Historia powieści i losy autora.

Motyw odwagi - Ogólnie rzecz biorąc ludzi odważnych u Bułhakowa nie dostrzega się wcale poza może dwoma wyjątkami,tzn:bohaterami tytułowymi-Mistrzem i Małgorzatą. Ten pierwszy przedstawił w swej powieści biblijny wątek Poncjusza Piłata-procuratora Judei. Powieści jednak nie udało się wydać z powodu donosu który nań złożono.
Małgorzatę równierz uważam za odważną. Kochała mistrza z całego serca i w imię tej miłości była gotowa do wszelkich poświęceń.-zgodziła się być królową dorocznego wolandowskigo balu a także usługiwać mu -wszystko w imię miłości.

Motyw tchórzostwa i konformizmu- mieszkańcy Moskwy to typowi obywatele państwa o totalitarnego-ludzie bierni,zastraszeni,próbujący przeżyć,zachować dotychczasową pozycje,i stan posiadania,nie robiący zrobić nic aby zmienić obecny stan rzeczy,a co najwyżej próbujący się przypodobać w celu uzyskania określonych kożyści
Z postawy takiego tchórzostwa bardzo łatwo przejść do konformizmu -bo właściwie konformizm polega na przyjeciu określonej postawy w celu uzyskania jak największych kożyści przy równoczesnym nie narażaniu się.Za konformistów należy uznać przedewszystkim urzędasów i artstów moskiewskich.

Rola artysty -artyści tworzyli sztukę nie dla ludzi, nie dla siebie, nawet nie dla samej sztuki.Oni tworzyli dla systemu.Ta jałowa twórczość pozwalała im nazywać się artystami(nie wszyscy mieli talent artystyczny), ale przedewszystkim należeć do Massoletu-organizacji artystycznej co z koleji dawało określone możliwości(wczasy ,tanie i dobre jedzenie...).Czyli artysta był bezwolnym konformistycznym nażędziem w ręku systemu.


Dobro i zło - teoretycznie zło jest reprezentowane przez Wolanda i jego świtę.Diabły wywołują wiele skandali i afer ale co ciekawe -szkodzą tylko ludziom złym,zepsutym i zasługującym na karę.Dla tytułowych bochateró robią wiele dobrego.A zatem dobro i zło to pojęcia bardzo względne,zależne od punktu widzenie i sytuacji;a pozatym gdyby nie zło to nie można by także mowić o dobrz więc chyba te dwa pojęcia uzupełniają i przenikają się wzajemnie.

Motyw życia w komunistycznym raju+ mechanizmy władzy
-korzystanie na codzień z rozbudowanego aparatu policyjnego
-ingerencja w życie prywatne i próbuja przejęcia nad nim kontroli
-narzucanie obowiązkowej ateizacji
-zakłamanie we wszystkich dziedzinach życia, obłuda, strach, podejrzliwość, tchórzostwo i milcząca zgoda na nie;
-rozbudowana biurokracja, z rzeszą bezmyślnych ,Głupich i pezekupnych urzędników,
-donosicielstwo,szpiegostwo, znikanie ludzi, aresztowania, umieszczanie zdrowych osób w szpitalach psychiatrycznych;
-Ludzie manekiny;bezwolne maszynki-niezdolne do samodzielnego myślenia,
-publiczne piętnowanie ludzi o poglądach innych niż uznanych za “dobre"
wykorzystujących swoje stanowiska dla prywatnych celów;
-uprzywilejowania dla posiadającychy obcą walutę, za którą mogą nabywać towary niedostępne w handlu powszechnym (sklep torgsin);

-Funkcja ideowa motywu biblijniego i motywu szatana i jego świty - wątek biblijny zawarty w utworze ukazuje uniwersalnne prawdy zawarte w bibli,przedstawiając wartości które tak dla wierzącego w Boga jak i ateisty powinny być w życiu bardzo ważne Jest zarazem analogią do wątku moskiewskiego;problem społeczenśtwa tchórzy i człowieka który stchórzył tylko raz ale borykał sieę z tą świadomością do śmierci.Bułhakow przedstawiając ten wątek biblijny z jego określoną sytuacja i wartościami ukazuje bezsens systemu totalitarnego.
Szatan z definicji to ucileśnienie i spełnienie zła,ale w porównaniu do ogromu zła,krzywdy i zakłamania w systemie komunistycznym zdaje się być tylko niedobrym chłopcem próbującym zrobić coś złego chociaż pokazującego już pewne wyrafinowanie.Wolandand jego świta nie robią praktycznie nic złego, po prostu wyszukują i wzniecają istniejące już zło.

-Historia powieści i losy autora - powieść “Mistrz i Małgorzata"- była pisana w latach 1928-1940, miała osiem redakcji ale nie została ukończona;
-została opublikowana w ponad trzydzieści lat po śmierci autora i doczekała się wydań na całym świecie
-zawiera elementy autobiograficzne (obraz miłości i związku małżeńskiego pisarza z Heleną Siergiejewną);
-pisarz wyraża w niej własne wątplwości co do sztuki i twórczości,ukazuje własne problemy-np.cenzura,brak swobody pracy ijej tematyki
-nie wszystko w utworze zostało dopowiedziane,wielu rzeczy należy się domyśleć co skłania do refleksji i przemyśleń;zawiera prawdy uniwersalne

-Michał Bułhakow - był synem teologa prawosławnego, pracownika naukowego, najstarszym spośród siedmiorga rodzeństwa. Był lekarzem z zawodu, z powołania pisarzem. Zrezygnował z uprawiania zawodu lekarskiego, postanowił poświęcić się wyłącznie twórczości literackiej.
Jest zaliczanu do najwybitniejszych dramaturgów naszyc czasów. Jego utwory: Biała Gwardia, Fatalne jaja, Diaboliada, Powieśc teatralna, Dni Turbinów, Mistrz i Małgorzata.
Jego ostatnia powieść nie została wydana za jego życia. Poza tym i inne jego utwory też nie były wydawane od razu (nawet mimo wstawiennictwa u Lenina). Miał też problemy z cenzurą.




#24 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 16 wrzesień 2005 - 12:37

Tematy:


ANTYK:
1. Problematyka moralna "Antygony"
2. Różne sposoby nawiązania do antyku w literaturze polskiej
3. Transpozycja wybranego mitu w sztuce
4. Inspiracje biblijne w literaturze
5. Tragizm i tragedia, wyjaśnij pojęcia, podaj przykłady
6. Dramat antyczny a dramat szekspirowski - próba porównania
7. Powstanie i rozwój tragedii greckiej
8. Epos i jego kontynuacja.

ŚREDNIOWIECZE:
9. "Bogurodzica" jako zabytek języka polskiego, historia utworu, walory literackie
10. Omów znane ci średniowieczne zabytki języka polskiego
11. Etos rycerza na podstawie przykładów z literatury polskiej i obcej
12. Dążenie do ideału etycznego w literaturze średniowiecza.
13. Polskie dziejopisarstwo średniowieczne
14. Nawiązania do średniowiecza w literaturze polskiej późniejszych epok
15. Z jakimi epokami kojarzysz style: gotyk, barok, klasycyzm; omów je i podaj przykłady

RENESANS:
16. Objaśnij pojęcia: odrodzenie, humanizm, reformacja
17. Humanizm, racjonalizm i irracjonalizm wyjanij pojęcia; z jakimi epokami Ci się kojarzą, omów na przykładach.
18. Wzorce osobowe renesansu.
19. Różne ujęcia tematyki wiejskiej w literaturze renesansu.
20. Rodzaje miłości w literaturze XVI i XVII wieku, Kochanowski, Morsztyn, Szarzyński.
21. Dramaty Szekspirowskie - wyjaśnij zainteresowanie nimi trwające od stuleci.
22. "Odprawa posłów greckich" Jana Kochanowskiego, a dramat antyczny.
23. Praktyczna filozofia Jana Kochanowskiego i jej źródła.
24. Myśl o poezji i poecie w twórczości Jana Kochanowskiego.
25. Bóg i natura w twórczości Jana Kochanowskiego
26. "Ludzkie przygody, ludzkie noś" - Treny jako świadectwo przygód człowieka myślącego epoki renesansu
27. Treści patriotyczne w utworach Jana Kochanowskiego i kazaniach Piotra Skargi
28. Program polityczny Andrzeja Frycza Modrzewskiego - ojca polskiej myśli demokratycznej.

BAROK I OŚWIECENIE:
29. Los człowieka w twórczości Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego i Daniela Naborowskiego
30. Scharakteryzuj zjawisko sarmatyzmu wykorzystując znane Ci utwory literackie.
31. Na podstawie wybranych utworów omów charakterystyczne cechy baroku
32. Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska
33. Co zauważył Ignacy Krasicki obserwując świat i ludzi
34. Jakie rodzaje i gatunki występują w literaturze Oświecenia. Jakie są ich źródła i czemu zawdzięczały popularność?
35. Dworek szlachecki i jego mieszkańcy w literaturze.
36. Życie kulturalne i umysłowe w czasach stanisławowskich.
37. Przedstaw poglady społeczno-polityczne publicystów oświecenia.

ROMANTYZM:
38. Bogactwo refleksji w "Grobie Agamemnona"
39. Świat szlachecki w "Panu Tadeuszu" Adama Mickiewicza.
40. Propozycje zbawcze w III części "Dziadów"
41. Tragiczny konflikt Konrada Wallenroda
42. Romantyczny pielgrzym - omów na znanych ci przykładach
43. Romantyczne rozumienie roli poezji i poety
44. "Kordian" - wypowiedź poety o powstaniu listopadowym
45. Postacie buntowników i szaleńców w utworach romantycznych.
46. Pejzaż romantyczny w literaturze
47. Przemiana wewnętrzna jako motyw określający odrębność polskiego bohatera romantycznego
48. Kształt miłości romantycznej
49. Ludowość w twórczśoci romantyków polskich
50. Motywy autobiograficzne w twórczśoci Adama Mickiewicza
51. Romantyczna koncepcja natury na przykładzie wybranych utworów.
52. "Nie-Boska komedia" jako dramat niepełnych racji
53. Dramat bohatera romantycznego w "Nie-boskiej komedii"
54. Norwid - poeta myśli
55. Cechy dramatu romantycznego
56. Cechy poetyki romantycznej
57. Cechy gatunkowe powieści poetyckiej
58. Rewolucja społeczna w ujęciu Krasińskiego, Żeromskiego i Witkacego
59. Na wybranym przykładzie omów cechy poematu dygresyjnego
60. Interpretacja słów Wysockiego"Nasz naród jak lawa..."
61. Romantyczna biografia Kordiana
62. Wielcy ludzie w poezji Norwida
63. Wymień gatunki literackie romantyzmu, wymień cechy jednego z nich

POZYTYWIZM:
64. Typowe gatunki literackie pozytywizmu
65. Wybrane problemy i tematy nowel pozytywistycznych
66. Asnyk i Konopnicka - poeci czasów niepoetyckich
67. Koncepcje patriotyzmu i służby ojczyźnie w polskiej literaturze pozytywizmu
68. Wokulski - co mnie fascynuje i budzi szacunek, a co drażni i wzbudza sprzeciw.
69. Judym - co mnie fascynuje i budzi szacunek, a co drażni i wzbudza sprzeciw.
70. Dwa spojrzenia na literaturę - Sienkiewicz - Żeromski
71. Obraz "chorego" społeczeństwa w "Lalce" Bolesława Prusa
72. "Lalka" to powieść o straconych złudzeniach - czy się z tym zgadzasz?

MŁODA POLSKA:
73. Przełom pomiędzy epokami: pozytywizm - Młoda Polska
74. Poezja Staffa na tle współczesnych mu nurtów poetyckich
75. "Wesele" Wyspiańskiego jako synteza sztuk
76. Związki Młodej Polski z romantyzmem
77. Wieś w utworach Żeromskiego i Reymonta
78. Tematy i idee liryki młodopolskiej
79. Różne techniki artystyczne w prozie modernistycznej: realizm, symbolizm, impresjonizm
80. Bohaterowie Żeromskiego w poszukiwaniu sensu życia
81. Poezja młodopolska jako wyraz niepokoju człowieka końca wieku
82. Historia, a współczesność w "Weselu" Stanisława Wyspiańskiego
83. Uroda i brzydota świata jako kategorie estetyczne w utworach Żeromskiego
84. Młodopolskie sny o znużeniu, sny o potędze
85. Inne nazwy Młodej Polski i ich uzasadnienie
86. Widzenie filistra w literaturze polskiej
87. Bohaterowie Stefana Żeromskiego wobec epoki romantyzmu i pozytywizmu.
88. Elementy naturalizmu w wybranych utworach literackich.

XX-LECIE MIĘDZYWOJENNE:
89. Program artystyczny Awangardy
90. Tendencje klasycystyczne i awangardowe w liryce XX wieku
91. Zniewolenie formą w "Ferdydurke" Gombrowicza.
92. Propozycje moralne w ujęciu Josepha Conrada i Alberta Camusa
93. Człowiek i urząd w "Procesie" Kafki
94. Moralne problemy w "Granicy" Zofii Nałkowskiej
95. Oryginalny świat poezji Leśmiana
96. Futuryzm, ekspresjonizm, surrealizm jako techniki artystyczne
97. Problem odpowiedzialnśoci moralnej w literaturze XX wieku

LITERATURA WSPÓŁCZESNA:
98. Dramat Mrożka jako wyzwanie wobec tradycji
99. Broniewski - poeta buntu i przeżyć osobistych
100.Siła i słabość człowieka w literaturze o wojnie i okupacji.
101.Omów najbliższe Ci wiersze Zbigniewa Herberta
102.Proza Nałkowskiej i Borowskiego wobec doświadczeń "epoki pieców"
103.Współczesna literatura faktu, jej tematy i znaczenie.
104.Tragedia młodych w poezji Krzysztof Kamil Baczyńskiego i Tadeusza Gajcego.
105.Człowiek zniewolony - łagry sowieckie na przykładzie wybranych utworów literackich
106.Charakterystyczne cechy liryki wybranego poety współczesnego - Zbigniew Herbert
107.Interpretacja wybranego wiersza
108.Metaforyczny sens "Dżumy" i filozoficzna wymowa powieści

INNE:
109.Twoja znajomość teatrów warszawskich, repertuar, aktorzy, reżyserzy
110.Esej, felieton, artykuł - omów na przykładzie wybraną formę.
111.Rola tytułu literackiego na wybranych przykładach
112.Polskie systemy wersyfikacyjne, omów podaj przykłady
113.Omów funkcje języka
114.Związki frazeologiczne i kryteria ich podziału
115.Zróżnicowanie stylistyczne współczesnej polszczyzny
116.Zapożyczenia językowe.
117.Przedstaw znane ci słowniki języka polskiego. Kiedy i w jaki sposób z nich korzystasz?
118.Archaizmy, pojęcie, podział, przykłady
119.Neologizmy, pojęcie, podział, przykłady
120.Stylizacja językowa i jej odmiany
121.Twórczość Norwida jako kontynuacja i przekroczenie tradycji romantycznych
122 Terapeutyczny sens "Ksiąg narodu i pielgrzymstwa polskiego" oraz "Pana Tadeusza"
123.Co to jest sentymentalizm?
124.Motywy malarskie i muzyczne w literaturze
125.Druga strona wojny w "Pamiętnikach z Powstania Warszawskiego"
126.Realne i etymologiczne znaczenie pojęć biblijnych i mitologicznych

Problematyka moralna "Antygony"
Jedną z zasad antycznej estetyki zakładającej oddziaływanie sztuki na odbiorcę, wprowadzonej przez Arystotelesa w szóstym rozdziale jego poetyki, była zasada tzw. katharsis - oczyszczenia. Pojęcie to sformułowane jest w sposób lapidarny i trochę zagadkowy i jest różnie interpretowane w sensie moralnym, psychologicznym, filozoficznym. Na ogół przez katharsis rozumie się rozładowanie wzruszeń, wyzwolenie odbiorcy z uczuć pod wpływem wstrząsu emocjonalnego nazwanego przez Arystotelesa litością i trwogą. Jego użycie prowadzi do tego, że widz w czasie przedstawienia doznaje oczyszczenia z emocji, które ogląda na scenie.
To zadanie narzucone przez poetykę spełnia "Antygona". Litość i trwogę, o którą chodzi Arystotelesowi, wywołuje konflikt między osobami bliskimi sobie: Antygoną i Kreonem. Swoich bohaterów stawia autor w sytuacji wyboru, są to: Kreon, Antygona, Ismena, Hajmon i Eurydyka. W sytuacji w jakiej się znaleźli muszą wybierać nie między dobrem a złem, ale między wartościami równorzędnymi. Nad bohaterami ciąży klątwa bogów, dlatego każde ich przedsięwzięcie, każdy wybór musi skończyć się klęską. Mimo wszystko główna postać dramatu, Antygona, stała się symbolem pewnej postawy wobec tych, którzy w imię jakiś tam celów, np. racji państwa, gwałcą prawa prywatne, prawa ludzkie. Antygona wbrew zakazowi Kreona postanawia pogrzebać ciało zabitego brata. Uważa, że każdy ma obowiązek posłuszeństwa wobec praw bliskich, a bogowie nakazują grzebanie zmarłych. Antygona prawa odwieczne, boskie stawia ponad prawa, które ustanawia śmiertelny król. Ale nie tylko tym kieruje się Antygona. Jej motywem jest lojalność, poczucie obowiązku i wobec rodziny tak tragicznie. "Nie można dopuścić by niepogrzebion, bez płaczu, stał się łupem dla sępich dziobów chciwych żerliwy". Chce ona jak sama mówi współkochać a nie współnienawidzieć, uważa że dokonuje "świętej zbrodni". Tak więc Antygona chce być w zgodzie z samą sobą i z prawami boskimi. Uważa, że śmiertelny nie może przekreślić praw boskich, a śmierć która jej grozi przyspieszy jedynie to co i tak ją czeka. Nie lęka się, że wcześniej spotka się z bliskimi.
Nie można jednak nie przyznać pewnej słuszności racjom Kreona. Król uważa, że po bratobójczej wojnie potrzebny jest w państwie spokój. Bezrząd i anarchia mogą stać się przyczyną upadku. Prawowity król jest zastępcą bogów, jest uprawniony do wydawania rozkazów w imię bogów, jest utożsamiany z państwem "Czy nie uchodzi państwo za rzecz władcy". Władca nie może cenić wyżej najbliższych od ojczyzny i dlatego powinien ukarać zdrajcę. Polinejk sprowadził przecież wojska, które miały zniszczyć Teby. Nawet po śmierci nie może on być potraktowany na równi z obrońcą. Ta kara ma dodatkowo odstraszyć przyszłych buntowników. Antygona w jego oczach opuściła się zuchwalstwa. Kobieta nie może dyktować praw, także lud nie ma wpływu na postępowanie króla. Nie można tolerować buntu, a niedopełnienie obietnicy ukarania winnych rzuciło by na niego złe światło jako na niesprawiedliwego władcę. Boi się także przyznać rację młodszemu Hajmanowi, który bierze stronę Antygony. Twierdzi on, że rozkazy władcy powinny być mądre, mówi: "Niczym to państwo co jednemu służy".
Stanowisko Sofoklesa jest jednoznaczne. Przyjaciel Peryklesa, znany z budowania demokracji potępiał upór Kreona, jego przesadną ambicję i zaślepienie. Lament władcy "Ach biada mi, złamane całe życie" jest przyznaniem się do błędu i uznaniem racji Antygony. Wpływ na kreowane postacie miała religijność Sofoklesa, był zwolennikiem religii delfickiej. Potępił więc Kreona za wydawanie rozkazów sprzecznych z wolą bożą.

Różne sposoby nawiązania do antyku w literaturze polskiej.
Powszechne jest mniemanie, iż starożytne literatury grecka i rzymska oraz biblia to dwa źródła naszej kultury i literatury. Cyprian Kamil Norwid w wierszu "Moja Ojczyzna" wyraził następującą myśl:
"Naród mnie żaden nie zbawił, ni stworzył,
Wieczność pamiętam przed wiekiem,
Klucz dawidowy usta mi otworzył
Rzym nazwał człowiekiem."
Podobną myśl wypowiedział współczesny znawca antyku Stanisław Stabryła. Pisał on, że antyk podobnie jak biblia stanowi wspólną ojczyznę kultury europejskiej, a więc także polskiej. Stąd wszystko, lub prawie wszystko co się z tych dwóch wielkich korzeni wywodzi ma charakter uniwersalny. Odwołania antyczne, niezależnie od tego jaką przybierają formę, są w naszym kręgu kulturowym zużytkowaniem wspólnego dobra.
Recepcja (odwołanie) antyczne w naszej kulturze jest zjawiskiem znanym od renesansu. Wtedy to zaczęto wydawać, studiować i naśladować pisma starożytnych poetów i filozofów. Wywarły one ogromny wpływ na kształtowanie się pojęć filozoficznych i etycznych tej epoki, a także na sztukę wysławiania się, na renesansowe poetyki. W literaturze rozpoczęły się najróżnorodniejsze zapożyczenia w zakresie tematów, motywów, kompozycji, porównań, frazeologii, słownictwa i postaci. Jeden z wybitnych współczesnych znawców antyku, Ludwig Hieronim Morstin, powiedział że każde pokolenie ma swój antyk i swoje spojrzenie na antyk, które pozwala ciągle odnajdować w tej epoce nowe wartości, które są przydatne.
Mówiąc o inspiracjach antycznych trzeba pamiętać, że mają one różnorodny charakter. Mogą to być z jednej strony zwyczajne powtórzenia motywów klasycznych, lub też reinterpretacje przynoszące zasadniczą zmianę sensu w stosunku do klasycznego tworzywa. Mogą to być jakieś polemiki, nowe zupełnie nieoczekiwane znaczenia nadawane starożytnym mitom, tu też tzw. prefigura zawierające analogie między mitem a losami współczesnych bohaterów, oraz tzw. inkrustacje, tzn. ozdabianie metaforami, porównaniami, słownictwem zaczerpniętym z Antyku. Świadczą one o ciągłości naszej kultury i poczucia łączności z tradycją. Szczególnie dzisiaj zainteresowanie Antykiem można tłumaczyć poszukiwaniem wspólnej ojczyzny, chęcią powrotu do źródeł, korzeni. Jest to antidotum na gwałtowny rozwój cywilizacji.
Zafascynowanie Antykiem w renesansie widoczne jest już w nazwie, oznacza ona bowiem odrodzenie się tradycji antycznych po okresie Średniowiecza. Trzeba jednak pamiętać o tym, że nadal pewne tradycje poprzedniej epoki są kontynuowane, choć renesans się od nich odżegnuje. Natomiast w pełni świadome jest odwołanie się do Antyku. Pojawia się słynne hasło: "Ad fontem" - do źródeł, które oznacza wręcz zachłyśnięcie się klasyką, aż do przesady, jak np. cyceronizm. Powszechne stają się studia obejmujące starożytną filozofię, literaturę i retorykę tzw. studia humaniora. Ideałem wykształcenia humanistycznego staje się znajomość trzech języków starożytnych: greki, łaciny i hebrajskiego, umożliwiająca studiowanie dzieł w oryginale. Jan Kochanowski znał klasyczną łacinę, czy znał grekę jest wątpliwe. Renesans przynosi odrodzenie wielu filozofii antycznych, odradza się: platonizm, neoplatonizm, powstaje we Florencji słynna akademia platońska założona przez Kosmę Meduceusza, stoicyzm, epikureizm, filozofia Sokratesa. Pod wpływem filozofii starożytnej kształtuje się eklektyczna filozofia Kochanowskiego (czerpiąca z różnych źródeł), korzysta także z ojców kościoła, filozofii kościoła. Kochanowski filozofię grecką czerpie z pośredniego źródła jakim są dzieła Horacego. Można powiedzieć, że "jądro horacjańskie stanowi najistotniejszą część twórczości Kochanowskiego" - profesor Sokołowska. Horacjanizm Kochanowskiego przejawiał się w wielu postaciach. Wiele pieśni Kochanowskiego to niemal dosłowne tłumaczenia i parafrazy pieśni Horacego. Np. pieśni "Dzbanie mój pisany, dzbanie malowany", "Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony" w tej pieśni Kochanowski parafrazuje słowa Horacego "non omnis moria" - nie wszystek umrę, zwracając się w pieśni do swojego mecenasa bp. Myszkowskiego - "Mój Myszkowski nie umrę". Pod wpływem Horacego Kochanowski także przejmuje poglądy głoszone przez Epikura i jego uczniów. W jego twierdzeniach odnajdujemy echa filozofii epikurejskiej: pogoda, panowanie nad namiętnością, korzystanie z radości życia. W jednej z pieśni poeta wypowiada epikurejską postawę
"Miło jest szaleć kiedy czas po temu
Dziś bądź wesół, dziś użyj biesiady
O przyszłym dniu niechaj później rady".
Również odnajdziemy w tej eklektycznej filozofii cechy filozofii stoickiej, której twórcą był Zenon z Kition. Głosił nakaz zachowania spokoju w każdej sytuacji oraz równowagi duchowej wtedy gdy fortuna nam sprzyja i gdy nas boleśnie doświadcza, ponieważ "jest to kapryśna pani z urodzenia i rada swoje wyroki odmienia, a człowiek może się uchronić przed jej kaprysami statecznym umysłem".
Kochanowski głosi przekonanie, że kierując się nakazami rozumu człowiek, staje się wolny od kaprysów zmiennej Fortuny.
"A nigdy nie zabłądzi
Kto tak umysł narządzi
Jakoby umiał szczęście i nieszczęście znosić"
"Lecz na szczęście wszelakie
serce ma być jednolite"
"Nie porzucaj nadzieje
Jakoć się kolwiek dzieje"
Z Antyku również za Horacym przejął pojęcie Fortuny, która rządzi światem, decyduje o ludzkim szczęściu lub nieszczęściu. Wprowadza do losu niepewność, uchronić przed nią może filozofia stoicka. Za Horacym przejmuje zasadę złotego środka tzn. nakaz poprzestania na małym, pochwała skromności, pochwała umiaru, nieporządanie wielkich bogactw np. fraszka "Na dom w Czarnolesie". Za Horacym przejmuje pojęcie cnoty w znaczeniu virtus. Idea czystości moralnej, służby ojczyźnie, dbałości o wspólne dobro. Wypowiada tę myśl w pieśni:
"Cnota skarb wieczny
Cnota klejnot drogi
Tego-ć nie wydrze nieprzyjaciel srogi
Nie spali ogień
Nie zaleje woda
Nad wszystkim inszym panuje przygoda"
Z Horacego tzw. strofika horacjańska (zwrotka czterowersowa) oraz melodyjność wiersza. Z Horacego zaczerpnął Kochanowski apostroficzność, strukturę apelu, inwokacyjność swojej poezji. Krytycy zwracają uwagę na fakt, że pod wpływem Horacego pojawia się upodobanie do życia na wsi. Kochanowski marzył o sławie pośmiertnej, miał pewność, że ją osiągnie. Głosił również horacjański pogląd "bawiąc uczyć".
Obu poetów łączyło powinowactwo duchowe, na które składała się postawa moralisty, synkretyzm filozoficzny, skłonność do umiaru, dystans w stosunku do ludzi, wysoki stopień samowiedzy artysty. Odwołań do Antyku w twórczości Kochanowskiego jest bardzo wiele. Za jego sprawą literatura renesansowa przyswaja sobie wiele gatunków: fraszka, pieśń, tren, tragedia. Pierwsza jego tragedia wzorowana na Euryklidesie. Zachowuje kompozycję tragedii antycznej, rezygnuje z dwóch pieśni za przykładem Euryklidesa: paradosu (pieśń chóru na wejście) i eksodosu (na zejście), nie ma też katastrofy. Temat tragedii też zaczerpnięty z Antyku: sięgnął do pieśni z "Iliady", która ukazuje przybycie posłów do Troi, ich odprawę. Kostium antyczny skrywa problemy uniwersalne: upadek państwa z winy obywateli, anarchii. Dramat ten nie jest o Polsce.
U Kochanowskiego roi się od inkrustacji (zdobnictwo mitologiczne) - "Safo słowieńska". Siebie porównuje do Proteusza (mógł zmieniać postać, on miał zmienne losy). Kiedy w trenach opłakuje śmierć Urszulki, porównuje się do płaczącej Nike. Inspirowany mitologią jest mit arkadii w twórczości Kochanowskiego. Zostaje przywołany w motywie czarnoleskiej arkadii - ideał sielskiego bytowania, wspólna ojczyzna duchowa z arkadią starożytną. Przynosi azyl od trosk i zmartwień życiowych, szczęście, rodzinę, harmonię, ład wewnętrzny.
Przejawem odwołań do Antyku - rozwój w renesansowej Europie literatury parenetycznej (pouczającej) mającej antyczny rodowód. Literatura moralizatorska, dydaktyczna. W Polsce np. "Żywot człowieka poczciwego" Mikołaja Reja, "Dworzanin polski" Łukasza Górnickiego.
Znamiennym świadectwem różnych odwołań do Antyku - dwujęzyczność literatury renesansowej. Na równych prawach rozwija się poezja łacińska. Dwujęzycznie tworzył Kochanowski - znał klasyczną łacinę.
Ze starożytności Renesans przejął zjawisko mecenatu (Zamoyski, Łaski, ks.Albrecht). Dzięki nim mogli studiować ubodzy: Klemens Janicki, Kochanowski, Szymon Szymonowic.
Renesans przynosi zafascynowanie antyczną retoryką. To daje początek polskiej publicystyce renesansowej, krasomóstwu (np. publicystyka Modrzewskiego, Orzechowskiego). Popularnym gatunkiem staje się mowa. Przykładem kunsztownej mowy jest mowa Antenora z "Odprawy posłów greckich" oraz pieśń Kochanowskiego "Wy którzy Rzeczypospolitą władacie". Przykładem krasomóstwa: apostrofy, pytania retoryczne, dowodzenie, budowanie napięcia emocjonalnego.
Polonizacja motywów antycznych - wprowadzenie motywów antycznych w polską rzeczywistość np. "Satyr" Kochanowskiego. Akcja poematu w Polsce. Bohater - Satyr, pół-człowiek, pół-zwierz, ukazany jako mieszkaniec polskich lasów. Nie może znieść huku siekier. Szlachta przeobraża się z rycerskiej w ziemiańską. W "Pieśni świętojańskiej o Sobótce" pojawia się motyw gospodarza, który wychodzi nad wodę by oddać się przyjemności łowienia ryb. Słyszy dźwięk fujarki pasterza "a fałnowie leśni skaczą".
W przedmowie do "Psałterza " Kochanowski mówiąc o swojej poezji wprowadza antyczny kontekst - mówi o wdarciu się na skałę pięknej Kaliopy, gdzie nie było śladu polskiej stopy.
Pojęcie ironii - ironiści: Sokrates, Cyceron, a w Polsce Klemens Janicki i Kochanowski ("Pieśń o spustoszeniu Podola przez Tatarów") "i przed szkodą i po szkodzie Polak głupi", fraszka "O doktorze Hiszpanie", "Raki".
Poetyka renesansowa nie wymagała od twórców oryginalności, wręcz ceniono naśladownictwo. Renesansowa teoria imitacji zalecała poetom wszechstronne naśladowanie i czerpanie inspiracji z Antyku. Poeta powinien studiować literaturę starożytną i naśladować ją. Erazm z Rotterdamu porównywał pracę twórcy do pracy pszczoły.
Antykizacja pojawia się m.in.:
1. znajomość mitów, tekstów starożytnych
2. przekonanie o doskonałości kultury antycznej, ponadczasowości głoszonych zasad - powoływanie się na autorytety z tamtej epoki
3. naśladowanie konkretnych autorów np. Cycerona, Horacego, Wergiliusza
4. kontynuacja gatunków antycznych
5. inkrustacje wzmiankami, cytatami
6. antyczna topika (arkadia - kraina na Peloponezie, piękne łąki)
7. latynizacja nazwisk Simon-Simonides, łacińskie końcówki do polskich nazwisk oraz przydomków - polski Horacy - Kochanowski
8. antykizacja przeszłości i teraźniejszości, szukanie rodowodu (utożsamianie Polski z Sarmacją)
9. zainteresowanie dziejami Rzymu, przekonanie, że demokracja szlachecka jest repliką i kontynuacją rzymskiej republiki
10. dwujęzyczność.
Transpozycja wybranego mitu w sztuce
Transpozycja pochodzi od łacińskiego słowa transpositio - przedstawienie. Ma ono kilka znaczeń:
1. przystosowanie czegoś do innego użytku niż poprzednio.
2. przeróbka zmieniająca charakter czegoś zwłaszcza utworu literackiego np. przeróbka dzieła epickiego na dramatyczne - adaptacja "Dżumy" A. Camusa na utwór dramatyczny "Stan oblężenia".
3. transpozycja - przekład, tłumaczenie.
4. znaczenie muzyczne - polega na przeniesieniu utworu muzycznego lub jego części z jednej tonacji w drugą.
Mit z greckiego - mythos - opowiadanie. Fabuła epicka, narracyjna opowieść mająca pierwotnie charakter sakralny, uzasadniająca archaiczne wierzenia. Powstałe w zamierzchłych czasach mity próbują w symboliczny i alegoryczny sposób wyjaśnić pochodzenie świata - Kosmogonia, bogów - teogonia oraz ludzi i normy jakimi się należy kierować.
Na etapie społeczeństwa archaicznego mit dawał spójną wizję świata, odpowiadał na pytania dotyczące zjawisk atmosferycznych, wyjaśniał sens cierpienia, tajemnicę śmierci, mówił o normach itd. Mity greckie przedstawiały uniwersalne sytuacje egzystencjalne, dlatego mogły być skrótem, symbolem czy znakiem pewnych postaw i sytuacji. Powstały w okresie przedpiśmiennym. Mit był opowieścią ustną, a jego sens zawarty był w postaciach i sytuacjach. Tym się różnił od innych opowiadań, że wprowadzał słuchacza w krąg sakrów. Na pewnym etapie stracił swą żywotność religijną i nabrał walorów kulturowych. Mit jest pragatunkiem, stanowi rodzaj surowca, który postać literacką uzyskuje po opracowaniu. Mity stały się podstawą epopei i tragedii greckiej. Pierwszej kodyfikacji mitów dokonali Homer i Hejzor, którzy w Bogach sportretowali ludzi, a reszty dokonali rzeźbiarze.
Mit antyczny w literaturze współczesnej przyjmuje głównie postać reinterpretacji - polega to na odebraniu mitowi jego pierwotnego znaczenia i nadania mu formy metafory lub symbolu przekazującego nowe znaczenie (ten sam motyw zaczerpnięty z mitu, opracowany wielokrotnie przez wieki w każdej epoce nabiera nowych znaczeń i służy do wyrażenia innej problematyki, innej wizji świata)jest to możliwe, że problematyka mitu jest uniwersalna - dają się w nią wpisać wszelkie odmiany losu ludzkiego, wszelkie odcienie uczuć, pragnień, wierzeń. Mówią o miłości, przeznaczeniu, nienawiści, zemście, obowiązku, posłuszeństwie.
Motyw Nike.
Występuje w najdawniejszych przekazach teogonicznych (mitach o Bogach).Jako córka Zeusa, bohaterska bogini zwycięstwa ze skrzydłami u ramion, bardzo często w starożytności zdobiła pomniki zwycięzców. Stopniowo na wyobrażenie mitologicznej bogini zwycięstwa zaczęło nakładać się nowe wyobrażenie bardziej przemawiające do ludzi czasów nowożytnych. Związane jest to ze słynną rzeźbą hellenistyczną z II w. p.n.e. - Nike z Samotraki (Luwr).Do naszych czasów rzeźba ta dotrwała okaleczona, zniszczona przez czas - nie ma głowy, rąk ale ma skrzydła. To ona stała się źródłem inspiracji bardziej niż mitologiczna bogini.
Literatura polska chętnie sięga do mitu o Nike co ma uzasadnienie w naszej dramatycznej historii, pomaga uzasadnić heroizm, tragizm. Bardzo popularny w literaturze.
"Ty jesteś jak paryska Nike z Samotraki
O miłości nieuciszona
Choć zabita, lecz biegniesz z zapałem jednakim
Wyciągając odcięte ramiona
(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska "Nike")
Wiersz ten znajduje się w tomiku "Pocałunki" z 1926 r., ma typową dla całego tomiku formę czterowiersza. Poetkę zainspirowała nie mityczna Nike, ale okaleczona, ekspresyjna rzeźba. Motyw Nike posłużył poetce do ukazania miłości. Rzecz oryginalna: u poetów wcześniejszych barokowych, renesansowych miłość była reprezentowana przez Wenus, amorka - Kupidyna. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska patrząc z dystansem na sprawy uczuć osiąga nowy efekt porównując miłość do kalekiej rzeźby. Miłość jest jak okaleczona rzeźba. Wiersz ukazuje tragizm zranionej miłości. Motyw Nike staje się pretekstem do refleksyjnego liryku o miłości. Zarazem następuje odwrócenie topos (wzorzec) - bogini zwycięstwa jest w tym wierszu boginią osobistej klęski, a nie boginią zwycięstwa. Można powiedzieć, że kobiecie współczesnej wydaje się być bardziej właściwą patronką miłości - Nike z Samotraki niż zbanalizowana przez literaturę Wenus.
Motyw Nike pojawia się bardzo często w poezji współczesnej mówiącej o wojnie. Z tematyką wojenną, cierpieniem, heroizmem bohatera związane są wiersze:
1. "Nike" - Jan Lechoń tom "Arias Kurante"
2. "Nike, która się waha" - Zbigniew Herbert
3. "Nike" - Antoni Słonimski
4. "Nike z Samotraki" - Leopold Staff
"Nike"

Nike Grunwaldu, rosła krakowska dziewczyna
Wyszła nocą na pole pod sklepione chmury
Za zbroję szmelcowaną, modre chabry wpina
I podniósłszy przyłbicę wzniosła się do góry
A za nią lekką stopą wznosząc się od ziemi
Płynie Nike spod Wiednia skrzydły husarskiemi
Słuckie pasy jak wstęgi wkoło niej się plotą
A ona dmie przeciągle w długą surmę złotą

I kiedy przelatują nad laurów szpalery
Nagle szum w wawrzynowej podniósł się gęstwinie
Srebrny orzeł wypłynął i wysoko płynie
Na wzniesionym ramieniu Nike z Samotraki

W świetle księżycowym to świecą to giną
Aż wreszcie nad Italią swe skrzydła rozwiały
I teraz sypią kwiaty we wszystkich pól chwały
Na groby i na Nike spod Monte Cassino
Jan Lechoń posłużył się motywem Nike aby oddać hołd żołnierzom poległym pod Monte Casino. Pojawiają się tu trzy Nike symbolizujące wielkość polskiego oręża: Nike Grunwaldu, pokazana jako krakowska dziewczyna, Nike spod Wiednia ze skrzydłami husarskimi, Nike spod Samosierry na, której wzniesionym ramieniu płynie srebrny orzeł. Te trzy boginie pokazujące bohaterstwo Polaków w przeszłości spotykają się po to aby oddać hołd Nike bohaterów ostatniej wojny, nad talią.
Inaczej pokazany jest motyw ten w wierszu A. Słonimskiego "Nike" z tomu "Wiersze londyńskie". Zestawia dwa na zasadzie dysonansu wyobrażenia Nike: mitologiczne - pełna chwały bogini zwycięstwa i Nike okaleczonej, rzeźby. Poeta odrzuca Nike mitologiczną, gdyż Nike jest dla niego nie tylko symbolem zwycięstwa, ale też i symbolem okrucieństwa wojny.
"Nie ty mojemu sercu jesteś bliska
We krwi brocząca przez pobojowiska
Nike zwycięskich plemion."
Słonimski uważa, że bliższa naszym doświadczeniom jest Nike z Samotraki, której głowę zwalono z ramion, pisze, że tylko Nike z Samotraki może prowadzić naród potwornie doświadczony przez historię do bohaterskich zrywów.
"Za tobą Nike spod Samotraki
Wiatrem ogromnym porwani
Płyniemy oślepłe ptaki."
Zbigniew Herbert "Nike, która się waha" - inaczej jeszcze motywy antyczne interpretuje Herbert, który nawiązuje do tradycji klasycznych często odwołuje się do nich, polemizuje. Wiersz ten mówi również o wojnie.
Najpiękniejsza jest Nike w momencie
kiedy się waha
prawa ręka piękna jak rozkaz
opiera się o powietrze
ale skrzydła drżą

Widzi bowiem
samotnego młodzieńca
idzie długą koleiną
wojennego wozu
szarą drogą, w szarym krajobrazie
skał i rzadkich krzewów jałowca

ów młodzieniec niedługo zginie
właśnie szala z jego losem
gwałtownie opada
ku ziemi
Nike ma ogromną ochotę
podejść
i pocałować go w czoło

Ale boi się
że on który nie zaznał
słodyczy pieszczot
poznawszy ją
mógłby uciekać jak inni
w czasie tej bitwy
Więc Nike waha się
i w końcu postanawia
pozostać w pozycji
której nauczyli ją rzeźbiarze
wstydząc się bardzo tej chwili wzruszeń

Rozumie dobrze
że jutro o świcie
muszą znaleźć tego chłopca
z otwartą piersią
zamkniętymi oczyma
i cierpkim obolem ojczyzny
pod drętwym językiem
Wiersz ukazał się w tomie "Struna światła" - 1956 r. Wiersz Herberta posiada dwóch bohaterów: jednym z nich jest Nike, która w przypływie ludzkiego uczucia pragnie zatrzymać młodzieńca, który zginie w bitwie. Ma ochotę podejść i pocałować go w czoło, ale boi się by nie uciekł - chłopiec, który zostanie znaleziony martwy.
W tym wierszu Nike jest postacią drugoplanową, wiersz mówi o tragizmie pokolenia Kolumbów skazanego na śmierć przez historię. Herbert w tym wierszu polemizuje z tradycją literacką, która mówiła o słodkiej śmierci dla Ojczyzny. Mówi, że ofiara płacona Ojczyźnie jest gorzka, cierpka - chłopca znajdą z cierpkim obolem Ojczyzny. Tytułowa Nike jest bardzo współczesna, daleka od mitologicznej Nike, jest bardzo ludzka, świadoma tragizmu wojny. Herbert zastanawia się czy jest to bogini zwycięstwa w kontekście II wojny światowej czy Nike klęski. Odchodzi od mitu, polemizuje, uwspółcześnia. Nike wie jak zachować się posągowo, postanawia pozostać w pozycji jakiej nauczyli ją rzeźbiarze, ale jest w niej także bardzo silne pragnienie, zwyczajne, ludzkie, podejść do chłopca, chce go uchronić, ma coś z matki, kochanki, ale musi odgrywać rolę narzuconą jej przez mit. Wiersz ten jest wielką parabolą. Mówiąc o absurdzie wszystkich wojen mit został przez Herberta zakwestionowany. Starożytna bogini, pewna swych racji, walcząc stała się Nike sceptyczną, niepewną swych racji, wahającą się - w tym wyraża się o wiele większy heroizm i tragizm współczesnych bohaterów prowadzonych przez Nike, która się waha.
"Nike z Samotraki"
W wietrznych fałdach twych wiotkich
szat słyszę muzykę
Lotu, którego nie prześcigną ptaki
Czarująca bogini triumfu, o Nike
Co od wieków zdyszana leci z Samotraki
Pośpiech potężnych skrzydeł twych powietrze chłoszcze
Niosąc zwycięstwo, sławę i liście laurowe
Nie pragnę ich. I temu jedynie zazdroszczę
Dla, których w porywie swym straciłaś głowę
Tom - "Martwa pogoda". Wiersze w tym tomie wyrastają z doświadczeń okupacyjnych poety. Wiersz ten jest świadectwem, że poeta nie chce być Tyrteuszem (piewca bohaterów) nawet w tych wierszach, o bolesnych doświadczeniach, pozostaje subtelnym lirykiem próbującym odkryć sens życia, mimo wojny, na przekór wojny. W wierszu tym zostały scalone dwa motywy Nike: motyw kulturowy = motyw rzeźby (potężne skrzydła, brak głowy) i motyw mitologiczny (bogini triumfu).Jednocześnie wprowadza inny bardziej współczesny obraz bogini, który wyraża określenie "czarująca bogini triumfu". To określenie sprowadza tę dumną boginię do postaci ludzkiej - kobiety, odnoszącej prywatne triumfy. Nadaje jej ludzkie cechy. Posługuje się kontrastem: zderzenie patosu początkowych wersów pierwszej zwrotki z czwartym wersem "Od wieków zdyszana lecisz z Samotraki". Ten potoczny zwrot frazeologiczny - zdyszana lecisz, sugeruje lot oraz codzienne zabieganie. Również żartobliwy moment zawiera druga zwrotka, w której także posłużył się kontrastem - w dwóch pierwszych wersach nawiązuje do rzeźby i bogini, oddaje patos bogini, a kontrastowym zaprzeczeniem jest dowcipna puenta - podmiot liryczny zazdrości temu dla którego bogini w porywie swym straciła głowę. Na początku strofy pierwszej i drugiej Nike jest boginią zwycięstwa i słynnym posągiem, a w drugiej części staje się uroczą kobietą i raczej boginią miłości.
Motyw Ikara.
Duży wpływ na interpretację i transpozycję tego mitu wywarł obraz flamandzkiego malarza Petera Breuegel'a pt. "Upadek Ikara", który przedstawia interpretację mitu bowiem tonący Ikar ukazany jest na drugim planie obrazu, zupełnie niewidoczny, na wodzie widać trochę piór i wystającą z wody stopę. Jedynie podpis - tytuł wyjaśnia, że malarz chciał pokazać tragedię Ikara. Natomiast na pierwszym planie obrazu przedstawieni są ludzie zajęci pracą nie zauważający toczącego się obok dramatu: kobieta pierze, chłop orze pole, pastuszek pasie owce, w zatoce stoją statki. Obraz Breuegel'a i zawarta w nim interpretacja mitu często jest wykorzystywana przez współczesnych twórców jako argument w toczących się polemikach.
Bohaterowie mitu: Ikar i Dedal stali się archetypami (wzorami) pewnych postaw: Ikar - symbol marzeń, tęsknot ludzkich, porywczości, lekkomyślności, młodzieńczego entuzjazmu; Dedal - symbol rozwagi, ostrożności, skuteczności. Do tego mitu nawiązują: Bryl, Grochowiak, Różewicz.
1. Ernest Bryl - "Wciąż o Ikarach głoszą"
2. Stanisław Grochowiak - "Ikar"
3. Tadeusz Różewicz - "Prawa i obowiązki"
"Ikar" - wiersz dedykowany poecie starszego pokolenia. współtwórcy awangardy krakowskiej Julianowi Przybosiowi jako odpowiedź na atak na młodą poezję pokolenia współczesności "Oda do turpistów". Julian Przyboś nazwał młodych poetów turpistami (łac.turpis - brzydki) - wyznawcami brzydoty, którzy opiewają rzeczy brzydkie, zwyczajne. Przyboś był bardzo brutalny i bezwzględny w tym ataku. Grochowiak w "Ikarze" odpowiada na zarzuty Przybosia.
"Ikar"

I pomyśleć: ile tu słów by znowu trzeba
By zapach szumiał w porcelanowych nozdrzach
By język - niegdyś wilgotny - przestał być rzeźbą z soli
Oczy - dwojgiem różowych świateł
Co zrobią?
Nie widzą!
Co nas bowiem przeklina? Przeklina znaczy: oddala
Bezradnych jak na lodowisku tańczące
koszule
Ta prawda co jest ciemna, lecz ziarnista jak stal
Czy skrzydła
Z ptasich pęcherzy, rozpiętych na promykach
Oto Ikar wzlatuje. Kobieta nad balią zanurza ręce
Oto Ikar upada. Kobieta nad balią napręża kark
Oto Ikar wzlatuje. Kobieta czuje kręgosłup jak łunę
Oto Ikar upada. W kobiecie jest ból i spoczynek
Jaj śpiew jest ochrypły, twarz kobiety jak pole
Usiane chrustem gonitwy, ptasich tropów - za kosów
Tu zbliż się z pędzelkiem do jaskółczenia brwi Tu - proszę spróbuj - ptaszka wieść na promieniu
Piękno? Podobno w napowietrznych pokojach
Ale jaka chmura udźwignie nam balię
Ależ - w imię piękna - wykląć rzeczy ciężkie
Stół do odpoczynku łokci - krzesło do straży przy chorych
Breuegel malował wołu - ten był w pierwszym planie
Wykląć Breuegel'a - bo w drugim dopiero Ikar jak mucha
Wzbijał się?
Spadał?
Omiatał nieboskłon
Cukrzaną chmurką na lekkim patyku
1963 "Agresty"
Wiersz Stanisława Grochowiaka mówi o istocie sztuki, prawie artysty do ukazywania w dziele rzeczy pięknych, posługiwania się rekwizytami poetyckimi mieszczącymi się w kanonach poetyckiego piękna. W wierszu tym toczy się spór o granice estetyczne, Grochowiak broniąc prawa poety do pokazywania rzeczy niepoetyckich, pozbawionych piękna, stanowiących część naszego życia: gdzie jest miejsce na ból, pracę. Twarz kobieca to nie tylko piękno ale i zmarszczki, starość - nie można tego pominąć. Sięga do mitu o Ikarze w sporze o kryteria, granice estetyczne, a ściślej do Breuegelowskiej interpretacji. Powołuje się na autorytet Breuegel'a, który Ikara - symbol wzniosłości, wzruszeń, marzeń, tęsknot umieścił na drugim planie, a na pierwszym malował wołu. Pyta się czy wykląć Breuegel'a, który na pierwszym planie ukazywał życie codzienne.
Ernest Bryll - "Wciąż o Ikarach głoszą". Wiersz ten jest dyskusją o postawach.
Wciąż o Ikarach głoszą - choć doleciał Dedal
jakby to nikła pierze skrzydłem uronione
chuda chłopięca noga zadarta do nieba
- znaczyła wszystko. Jakby na obronę
dano nam tyle męstwa, co je ćmy gromadą
skwiercząc u lampy objawiają...
Jeśli
poznawszy miękkość wosku umiemy dopadać
wybranych brzegów - mijają nas w pieśni
Tak jak mijają chłopa albo mu się dziwią
że nie patrzy w ikaty:
Breuegel co osiwiał
pojmując ludzi, oczy im odwracał
od podniebnych dramatów. Wiedział, że nie gapić
trzeba się nam w Ikary, nie upadkiem smucić
- choćby najwyższy...
A swoje ucapić
Czy Dedal, by ratować Ikara powrócił?
Wiersz ten mówi o postawach życiowych: heroicznej, tragicznej, bohaterskiej, romantycznej i postawie praktycznej, życiowej, utylitarnej. Symbolem tych postaw świadomości ludzkiej stali się Dedal i Ikar. Podmiot liryczny, że ludziom bliższy stał się Ikar, mimo iż doleciał Dedal. Wie, że rozsądek, praktyczność, rozwaga nie są opiewane w pieśniach. Podmiotowi lirycznemu bliższa jest postawa Dedala - występuje w jej obronie. Poeta przywołuje obraz Breuegel'a, który odwracał oczy ludzi od podniebnych dramatów, wiedział że trzeba swoje ucapić. Kończy wiersz pytaniem czy Dedal by ratować Ikara powrócił.
"Prawa i obowiązki"

Dawniej kiedy nie wiem
dawniej myślałem że mam prawo obowiązek
krzyczeć na oracza
patrz patrz słuchaj pniu
Ikar spada
Ikar tonie syn marzenia
porzuć pług
porzuć ziemię
otwórz oczy
tam Ikar
Dawniej kiedy nie wiem
dawniej myślałem że mam prawo obowiązek
krzyczeć na oracza
patrz patrz słuchaj pniu
Ikar spada
Ikar tonie syn marzenia
porzuć pług
porzuć ziemię
otwórz oczy
tam Ikar
tonie
albo ten pastuch
tyłem odwrócony do dramatu
skrzydeł słońca lotu
upadku

mówiłem ślepcy

lecz teraz kiedy teraz nie wiem
wiem że oracz winien orać ziemię
pasterz pilnować trzody
przygoda Ikara nie jest ich przygodą
musi się tak skończyć
i nie ma w tym nic
wstrząsającego
że piękny statek płynie dalej
do portu przeznaczenia
W wierszu tym podmiot liryczny przedstawia zmianę swoich poglądów na temat postaw życiowych. Postawy życiowej, której symbolem stał się Ikar - bohater tragizmu. Dawniej podmiot liryczny uważał wszystkich ludzi, którzy przechodzili obojętnie wobec Ikarów za ślepców, którzy żyli swoim życiem. Krzyczał na nich, chciał im pokazać, że to co robią jest nieważne w obliczu tego co robi Ikar. Straszne było dla niego, że ludzie są tacy zwyczajni, normalni. A teraz zrozumiał, że jest w tym pewna normalność i prawidłowość - nie ma w tym nic wstrząsającego.
Reinterpretacja mitów jest parabolą ludzkich losów.

Tragizm i tragedia, wyjaśnij pojęcia, podaj przykłady
Tragizm - cecha dzieła literackiego, charakterystyczna dla tragedii, lecz pojawiająca się także w innych gatunkach, polegająca na takim ułożeniu losów bohatera, że musi on dokonać wyboru między dwoma równorzędnymi racjami, lecz każda jego decyzja pociągnie za sobą złe skutki.
Jest to kategoria ukształtowana w epoce starożytnej, przypisana tragedii greckiej. Za konkretny przykład tragizmu mogą posłużyć:
· osoba Kreona z "Antygony" Sofoklesa. Musi on wybrać pomiędzy uczuciem rodzinnym a autorytetem królewskim, między władzą a uczuciem.
· "Konrad Wallenrod" Adama Mickiewicza musi wybrać między sprawą kraju, a życiem prywatnym i własnym honorem rycerskim. Jeśli nie poświęci honoru i swojej miłości, zginie jego ojczyzna. Jeśli poświęci się dla kraju i uratuje Litwę, musi porzucić ukochaną żonę i dopuścić się zdrady.
Tragedia - gatunek dramatu wywodzący się ze starożytności, przedstawia konflikt jednostki wybitnej, dążącej do wzniosłego celu z przeważającymi przeciwnościami, które prowadzą do katastrofy. Klęska bohatera budzi trwogę i litość, co według klasycznej teorii sprowadza stan oczyszczenia wywołany przez tragizm. Kompozycja tragedii klasycznej była ściśle ograniczona regułami, które rozluźniały się w dalszym rozwoju tego gatunku. Słowo tragedia powstało z połączenia greckich słów Tragos - kozioł i Ode - pieśn. Oznacza ono pieśń kozłów.
Tragedia powstała w starożytnej Grecji z religijnych obrzędów na cześć Dionizosa, boga wina, urodzaju, winnej ratorośli. Jego kult ma pochodzenie tracko-frygijskie. Kult boga Dionizosa przybył do Grecji około VIII wieku przed nasza erą, gdzie jako postać orgiastyczno-ekstatyczna pod wpływem kultury helleńskiej uległa złagodzeniu i uszlachetnieniu. W czasie tego święta wieśniacy przebierali się w skóry zwierzęce, bo tak wyobrażli sobie towarzystwo Dionizosa - jako Syllenów, w Attyce, ludzka postać z końskimi uszami, ogonem, kopytami; oraz jako satyrów, na Peloponezie, z koźlimi kopytami i rogami. Tak przebrani odprawiali uroczyste obrzędy na cześć boga połączone z tańcem kultowym i śpiewaniem pieśni lirycznych związanych z samym bogiem Dionizosem, dytyramb. Na czele chóru stał korfeusz, przewodnik chóru, intonujący i rozpoczynający śpiew. Chóry Dionizosa nazywano chórami koźlimi stąd nazwa gatunku tragedia.
Za twórcę starożytnej tragedii uważa się poetę ludowego Tespisa z Attyki, który żył w VI w p.n.e. Wprowadził on do chórów koźlich pierwszego aktora, prowadzącego dialog z chórem. Aktor ten mógł zmieniać kostium, maskę, występował w różnych rolach. Wiemy, że w 534 roku p.n.e. Tespis przybył do Aten i w I festiwalu dramatycznym urządzonym przez Pizystrata zdobył I nagrodą za jedną ze swoich sztuk. Horacy pisał: "Tespis woził swoje sztuki na wozach". Tespis ćwiczył swój chór i z tym chórem jeździł od miasta do miasta, gdzie wystawiał swoje sztaki.
Kolejny etap rozwoju tragedii greckiej ma miejsce w V wieku p.n.e. za czasów Peryklesa. Zwany jest "złotym wiekiem kultury greckiej". Tworzą wtedy:
· Ajschylos - ojciec tragedii greckiej. Wprowadza on drugiego aktora, co stworzyło możliwość konfliktu między tymi aktorami i stało się początkiem dramaturgii.
· Sofokles - wprowadza trzeciego aktora, poszerzając tym samym możliwości komponowania akcji. I tak tagedia grecka w postaci trzech aktorów i chóru pozostaje już niezmieniona.
Początkowo chór odgrywał bardzo ważną, wiodącą rolę, uczestniczył w akcji, niekiedy relacjonował ją w formie narracji - stąd charakter chóralny tragedii grackiej.
Oprócz słowa ważny był też ruch sceniczny, taniec, śpiew chóralny. Od czasów Sofoklesa rola chóru została ograniczona, przeobrażona. Na czoło tragedii wysuneli się aktorzy. Chór przestał uczestniczyć w akcji, zaczął komentować wydarzenia, oceniał je z punktu widzenia moralnego i etycznego. Zmniejszyła się liczba członków chóru: w pierwszych tragediach było to pięćdziesiąt osób, Sofokles zaś ustalił ją na piętnaście.
Konkursy tragiczne odbywały się początkowo podczas Wielkich Dionizji i trwały sześć dni:
1. obrzędy religijne
2. konkursy dytyrambiczne
3. konkursy w sztuce komedioweej
4. Dni poświęcone tragedii
Do konkursu targicznego zgłaszało się na ogół kilkunastu aktorów, z których wybierano trzech. Każdy z nich przedstawiał teatrologię składającą się z trzech tragedii i dramatu satyrycznego. Sofokles zerwał z zasadą pisania trylogii i zamyka temat w obrębie jednej tragedii. Autor zakwalifikowany otrzymywał od choreoga chór, z którym przygotowywał tragedię. Sam był reżyserem widowiska, aktorem i nauczycielem chóru.
Aktorami byli mężczyźni. Występowali oni w maskach. Początek przedstawienia zapowiadał dźwięk trąb. Herold wypowiadał formułę: "Prowadź swój chór ...". Kostiumy, stroje aktorów były bardzo bogato zdobione. Buty miały bardzo wysokie koturny.
Do najbardziej zanych twórców należą:
· Ajschylos - autor takich utworów jak: "Błagalnice", "Persowie", "Prometeusz w okowach"
· Sofokles - twórca: "Antygonay", "Eleltra", "Króla Edypa"
· Eurypides - "Eledrea", "Ifigenia w Aulidzie"
· Arystofanes - "Mury", "Żaby", "Ptaki"
Tragedia grecka czerpała tematy z mitów, z wątków homeryckich.
Budowa tragedii na przykładzie Antygony
1. Prolog - dialog Antygony i Ismeny (może mieć też formę monologu). Informuje o tym co poprzedziło wydarzenia, o których będzie mówiła tragedia, tu o zakazie wydanym przez Kreona.
2. Parados - pieśń chóru wchodzącego na scenę, wykonywana w ruchu.
3. Epizodiony - sceny przeplecione stasimonami - pieśniami chóru.
4. Stasimony - pieśni chóru.
5. Kommos - scena lamentu, Antygona żali się i płacze, nie chce przedwcześnie umierać.
6. Eksodos - pieśń chóru schodzącego z orchestry
Pojęcia:
Prologos - zapowiedź czegoś
Protasis - zapoznanie się z boheterami, głównymi wątkami
Epitasis - zarysowanie początków konfliktu, początek intrygi
Katarsis - doprowadzenie konfliktu do stanu kulminacyjengo
Katastopi - trwanie kulminacji ku niepomyślnemu zakończeniu
Akcja tragedii antycznej składała się z przyczyn i skutków. Rozwijała się poprzez perypetia (epizody) do punktu kulminacyjnego - katastrofy. Katastrofie towarzyszyło maksimum napięcia. Po katastrofie akcja rozwiązywała sie.

Dramat antyczny a dramat szekspirowski - próba porównania
Dramat antyczny Dramat szekspirowski ("Makbet")
trójjedność czasu, miejsca, akcji nie ma jedności czasu - akcja toczy się w ciągu 17 lat, miejsca - pałac, wrzosowisko, akcji - wiele wątków
trzech aktorów i chór dowolna ilość aktorów, sceny zbiorowe, brak chóru
podział na stasimony i epejsodiony podział na akty i sceny
akcja przyczynowo-skutkowa akcja przyczynowo-skutkowa
styl, język podniosły język nie zawsze podniosły - monolog Odźwiernego
na początku sztuki prolog, na końcu dokonuje się katastrofa występuje prolog - otwiera dramat, dokonuje się katastrofa
wiersz: iloczas różne style - wiersz biały, proza
akcja rozgrywa się w wyższych sferach - na scenie obecni ludzie z wyższych stanów na scenie obecni i królowie i ludzie z niższych sfer o Odźwierny
temat zaczerpnięty z Homera lub mitologii temat zaczerpnięty ze starych legend, kronik
nie ma tego wprowadzenie przyrody - mówi się o jej zachowaniu aby np. spotęgować nastrój grozy
motywacja boska - człowiek jest zły lub dobry z woli bogów każdy jest "kowalem swego losu"
człowiek jest jednoznacznie określony, ma określone cechy jest np. dobry, zły człowiek przeobraża się na naszych oczach - Makbet, lady Makbet, są monologi wewnętrzne dla dopełnienia obrazu bohatera
wyraźne oddzielenie fantazji od realiów - oddzielnie przedstawiony świat bogów i oddzielnie świat ludzi wątki: fantastyczne i realistyczne, przeplatają się między sobą i się na siebie akładają
sceny gwałtów, sceny zabójstwa relacjonowane są przez jednego z aktorów zabójstwo dokonuje się na oczach widzów
uboga dekoracja zmienna dekoracja
role grane tylko przez mężczyzn w maskach role grane bez masek, role kobiece odgrywane przez młodych chłopców



Zmieniony przez - stroficzka w dniu 2005-09-16 13:44:04

#25 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 16 wrzesień 2005 - 12:51

Powstanie i rozwój tragedii greckiej
Tragedia - jeden z najstarszych gatunków dramatu, powstała w starożytnej Grecji z religijnych obrzędów związanych z kultem boga Dionizosa. Dionizos, bóstwo pierwotnie obce, tracko-frygijskie, opanował Grecję nie wcześniej niż w początkach VIII w p.n.e.. Ze swej ojczyzny przyniósł on ze sobą pierwiastek w religii greckiej nowy, a za to właściwy niektórym kulturom wschodnim: zbiorową ekstazę. Czciciele i czcicielki Dionizosa (element kobiecy gra w tej religii bardzo wybitną rolę) udają się gromadnie w dzikie górskie ustronia i tam wśród nocy, przy blasku pochodni, przy dźwiękach podniecającej muzyki, oddają się zawrotnym pląsom, które wprowadzają ich w szał, w stan niezwykły, odczuwany i interpretowany przez uczestników jako uwolnienie duszy z więzów ciała, jako "wyjście z siebie", czyli po grecku ekstazis, ekstaza. Przeżyciom tym towarzyszy uczucie zlania się w jedno z gromadą, a dalej z naturą i samym bogiem Dionizosem. Bóg Dionizos był bogiem urodzaju, winnej latorośli. W Grecji jego pierwotna postać (orgiastyczno-ekstatyczna) pod wpływem kultury helleńskiej uległa złagodzeniu, uszlachetnieniu. W czasie święta boga Dionizosa wieśniacy przebierali się w skóry zwierzęce, bo tak wyobrażali sobie towarzyszy Dionizosa:
· jako sylenów - w Attyce - ludzka postać z końskimi uszami, kopytami i ogonem
· jako satyrów - na Peloponezie - ludzka postać z koźlimi kopytami, uszami i ogonem
Przebrani wieśniacy odprawiali uroczyste obrzędy na cześć boga, połączone z tańcami kultowymi i śpiewem pieśni kultowych, pieśni lirycznych związanych z bogiem Dionizosem - dytyramby. Dytyramb jest to jak większość kultowych pieśni greckich utwór chóralny, na co wskazuje też wzmianka Arystotelesa o "wszczynających": jedna osoba - przodownik chóru - intonuje pieśń, którą potem podchwytuje chór. Na czele chóru stał koryfeusz - przodownik chóru, intonujący pieśni. Chóry Dionizosa nazywano koźlimi stąd nazwa gatunku z greckiego:
tragos(kozioł) i ode (pieśń)
Kult Dionizosa na gruncie greckim stał się głównie kultem rolniczym, związany był bardzo silnie z ludem, popularny w szerokich warstwach chłopskich. Toteż władca Pizystrat popierał ten kult bardzo energicznie. Ustanawia nowe święto Dionizosa, Dionizje Miejskie, zwane tak w przeciwstawieniu do obchodzonych od dawien dawna po wsiach rolniczych Dionizjów Wiejskich; zwane także Wielkimi, gdyż przewyższają one wspaniałością inne święta boga. Odbywa się to kilkudniowe święto w drugiej połowie marca, gdy wiosna w Grecji panuje już w całej pełni. Część uroczystości stanowią zawody artystyczne: współzawodniczą między sobą chóry wykonywujące dytyramby. Za twórcę, wynalazcę starożytnej tragedii uważa się poetę ludowego Tespisa z Attyki, który żył w VI w p.n.e. za czasów Pizystrata. Wprowadził do chórów koźlich pierwszego aktora, prowadzącego dialog z chórem. Aktor ten mógł zmieniać maskę i kostium, występować w różnych rolach. W 534 r. p.n.e. Tespis przybył do Aten na zaproszenie Pizystrata, wygrał wielkie Dionizje (pierwsze - wystawił tragedię). Tespis był postacią mało znaną już w starożytności, Horacy pisał, że Tespis "woził swoje poematy na wozach".
Kolejny etap rozwoju tragedii greckiej ma miejsce w V w p.n.e. za czasów Peryklesa (złoty wiek kultury greckiej). Ajschylos (ojciec tragedii greckiej) wprowadza drugiego aktora co stworzyło możliwość konfliktu między tymi aktorami i stało się początkiem rozwoju dramaturgii. Sofokles wprowadza trzeciego aktora poszerzając tym samym możliwość komponowania akcji. W tej postaci: trzech aktorów i chór tragedia grecka pozostaje niezmieniona.
Chór
W tragedii greckiej początkowo odgrywa wiodącą rolę, równorzędną z rolą aktora. Chór uczestniczył w akcji, niekiedy relacjonował ją w formie narracyjnej, stąd tragedia grecka miała wyraźnie chóralny charakter. W tragedii greckiej obok słowa bardzo ważnym elementem był ruch sceniczny: śpiew, taniec. Od czasów Sofoklesa funkcja chóru uległa znacznym przeobrażeniom. Chór nie uczestniczył bezpośrednio w akcji, zaczął ją komentować, wyrażać prawdy moralne, stanowisko widzów. Na pierwszy plan wysunęli się aktorzy. Zmniejszyła się ilość osób w chórze. Początkowo było 50 osób, Sofokles ustalił tę liczbę na 15 osób.
Konkursy tragiczne
Odbywały się początkowo podczas Wielkich Dionizji, trwały sześć dni. Pierwszego dnia odbywały się obrzędy religijne. Trzeciego dnia konkursy w sztuce komediowej. Czwarty, piąty, szósty dzień poświęcone były tragediom. Do konkursu tragicznego (agon) zgłaszało się na ogół kilkunastu autorów, z których do konkursu wybierano trzech. Każdy z nich przedstawiał teatrologię - trzy tragedie i dramat satyrowy. Sofokles zrywa z zasadą pisania trylogii i zamyka temat w obrębie jednej tragedii. Zakwalifikowany autor otrzymywał od Choreoga chór, z którym przygotowywał tragedię. Sam był reżyserem, nauczycielem chóru i aktorem. Aktorami byli mężczyźni, występowali w maskach. Początek przedstawienia zapowiadał dźwięk trąb i herold mówił: "Prowadź swój chór...". Sztuka była wystawiana raz w czasie święta boga Dionizosa, Aktorzy mieli piękne, bogate stroje, obuwie na koturnach.
Najwięksi tragicy greccy
1. Ajschylos - "Błagalnice", "Persowie", "Prometeusz w okowach"
2. Sofokles - "Antygona", "Elektra", "Król Edyp"
3. Eurypides - "Elektra", "Hedea", "Figenia w Aulidzie"
Największym twórcą komedii był Arystofanes - "Żaby", "Ptaki", "Chmury"
Tematy tragedii greckiej
Tragedia czerpała tematy z mitów greckich, wierzeń i wątków homeryckich.
Budowa tragedii (Antygona)
1. Prolog - dialog Antygony i Ismeny może mieć postać monologu, informuje nas o przyszłości (zakazie wydanym przez Kreona)
2. Parados - pieśń chóru wchodzącego na orchestrę, wykonywana w ruchu
3. Epejzodiony są przeplatane stasimonami (kwestiami chóru) pieśniami chóru wykonywanymi na stojąco, na orchestrze
4. Kommos - partia Antygony i chóru, monolog Antygony, żegna się ze światem, kommos - scena lamentu uczestniczy w niej bohater i chór
5. Eksodos - pieśń chóru schodzącego z orchestry
6. Eurypides zrezygnował z dwóch pieśni chóru: parodosu i eksodosu.
Kompozycja Antygony
1. Miejsce - plac przed pałacem króla Kreona, miejsce stałe
2. Czas - jeden dzień (12 godzin, świt - wieczór)
3. Akcja - jeden wątek wiążący się z Antygoną i Kreonem (konflikt między nimi)
Cechą tragedii greckiej jest jedność miejsca, czasu i akcji. Akcja tragedii greckiej ma charakter przyczunowo-skutkowy. Składa się z szeregu przyczyn i skutków. Akcja rozwija się poprzez perypetie (epizody) do punktu kulminacyjnego - katastrofy (szczyt napięcia emocjonalnego).
Epos i jego kontynuacja.
Epos (słowo, opowieść). Jeden z głównych gatunków epiki, podstawowy i dominujący aż do powstania powieści. Obejmuje zazwyczaj utwory wierszowane, rozbudowane, ukazujące dzieje bohaterów (herosów, legendarnych, historycznych) na szerokim tle ważnej przełomowej chwili dla danej społeczności. Źródłem eposu były mity, podania i baśnie przedstawiające wyobrażenia na temat narodzin świata, ważnych wydarzeń, bohaterów, postaw historycznych, wartości wyznaniowych i wierzeń religijnych. Epos powstał z pieśni układanych w cykle. Epos początkowo istniał w przekształceniach ustnych i dopiero później został spisany. Najstarszym eposem jest "Gilgamesz" powstały 3000 lat p.n.e. w Mezopotamii. "Iliada" i "Odyseja" pochodzą z VIII w p.n.e. i są to eposy z naszego kręgu kulturowego. Co do autorstwa tych utworów istnieją do dzisiaj spory, ich autorem jest przypuszczalnie Homer.
Cechy eposu:
· Równoległe występowanie dwóch światów - pararealizm. Nie ma między nimi wyraźnej różnicy. Bogowie mieszają się do spraw ludzkich i pomagają jednej i drugiej stronie (wojna nie może się zakończyć, gdyż bogowie załatwiają swoje stare porachunki). Kiedy Parys pojedynkuje się z Menelausem o Helenę, Afrodyta broni Parysa, walka zaczyna się na nowo i pojedynek nie jest rozstrzygnięty.
· Szerokie tło epoki, środowisko społeczne, obyczajowość, wierzenia, mentalność. Wszystko to jest pokazane bardzo szczegółowo i dokładnie.
· Epizodyczność, fragmentaryczność budowy. Każda część może być odrębną całością. Pojedynek Achillesa z Hektorem, opis tarczy Achillesa, pożegnanie Hektora z Andromachą - jego żoną. Może to świadczyć to o tym, że utwór powstał z poszczególnych pieśni połączonych w cykl.
· Narrator obiektywny, wszechwiedzący, często wyprzedza akcję, zachowuje dystans wobec opisywanych wydarzeń.
· Inwokacja - wezwanie do bóstwa o pomoc w pisaniu utworu. Autor jest wykonawcą planu bogini.
· Patetyczny styl dostosowany do wagi zagadnienia i pozycji bohaterów.
· Realizm opisu. Sytuacje są prawdziwe. Bohaterowie mają typowe cechy i logiczny sposób postępowania.
· Realistyczny opis szczegółów.
· W eposie autor stosuje często retardację (wstrzymywanie akcji) w najbardziej porywającym momencie. Kiedy Achilles zamierza się dzidą na Hektora - wówczas autor wstrzymuje akcję i opisuje wygląd dzidy. To dowodzi, że był to utwór opowiadany.
· Homeryckie porównania, długie, rozbudowane. Apostrofy również rozbudowane. Przestawny styl wyrazów w zdaniu. Zabiegi te stwarzają podniosły styl eposu.
Kontynuacje eposu:
"Enejda" Wergiliusza z II w. p.n.e. Opowiada o tym, jak Eneasz wyszedł z Troi i założył miasto Rzym.
W średniowieczu kontynuacją była epika rycerska "Pieśń o Rolandzie". Cenione są te same wartości: tężyzna fizyczna, sprawność, pogarda dla śmierci i chęć zdobycia sławy. Podobnie w "Cydzie" i w "Rycerzach okrągłego stołu". Utwory te są układane w cykle ("Pieśń o Rolandzie" należy do cyklu "Pieśni Karolingów", występuje tam świat ziemski i pozaziemski, lecz bogów greckich zastąpił autor Bogiem chrześcijańskim) styl patetyczny, podporządkowany doniosłej treści.
Epos renesansowy - świat pozaziemski jest ograniczony i potraktowany humorystycznie (w "Don Kichocie", kiedy bohater walczy z wiatrakami, wydaje mu się, że są to siły pozaziemskie). Dominuje wątek awanturniczo-przygodowo-romansowy. podniosły styl stoi często w opozycji do zwykłych wydarzeń i ludzi - "Orlando szalony" Ariosto'a.
W XVII wieku najbardziej znanym eposen był "Raj utracony" Miltona, a w Polsce "Wojna chocimska" Potockiego, gdzie autor opowiada o wojnie turecko-polskiej pod wodzą Chodkiewicza. Utwór pisany jest w podniosłym stylu, poprzedzony inwokacją, autor sławi bohaterstwo Polaków.
Oświecenie - kontynuacją jest tutaj poemat heroikomiczny "Monachomachia" Krasickiego. Autor żartobliwie ukazuje walkę mnichów na wzór greckich herosów. Podniosły styl kontrastuje z dowcipną treścią.
W romantyzmie powstaje epopeja, różniąca się od eposu przede wszystkim brakiem czystości gatunku, (synkretyzm rodzajowy i gatunkowy w "Panu Tadeuszu"). Podobieństwa z eposem: rozległość opisywanego świata, dbałość o szczegóły, opis narodu w ważnej, przełomowej chwili (powstaje nowy naród szlachecki, ginie szlachta kontuszowa), inwokacja, fragmentaryczność opisu. Różnice: synkretyzm, elementy komiczne obok podniosłego stylu, rozmaitość nastrojów, brak świata pozaziemskiego.
Inną epopeją jest saga rodzinna pisana prozą - "Noce i dnie" Marii Dąbrowskiej. Są tu przedstawione dzieje narodu w przełomowej chwili (dawne ziemiaństwo schodzi ze sceny dziejów - Bogumił Niechcic po stracie majątków kupuje stuhektarowy i staje się sąsiadem chłopa. Córka Niechcica nie chce żyć na wsi - skończyła studia w Szwajcarii). Siostra pani Barbary Niechcicowej zakłada sklep. Przedstawiony jest szeroki i szczegółowy obraz społeczeństwa. Cechą różniącą jest wnikliwy portret psychologiczny Barbary Niechcicowej.
"Chłopi" Reymonta to epopeja chłopska ukazująca społeczność wiejską w chwili przełomu dziejowego. Autor stosuje podniosły styl, w dziele widać elementy symbolizmu i impresjonizmu.
"Bogurodzica" jako zabytek języka polskiego, historia utworu, walory literackie
"Bogurodzica" jest najwspanialszą i najstarszą polską pienśią religijną. Nie znamy dokładnej daty jej powstania. Jej powstanie wiąże się z okresem pomiędzy wiekiem X i XIV, a najczęściej przyjmuje się pierwszą połowę wieku XIII. Z powstaniem "Bogurodzicy" w X wieku wiąże się legenda, przypisująca jej autorstwo więtemu Wojciechowi. Był on jednak biskupem przybyłym z Czech i prawdopodobnie nie znał dobrze języka polskiego. Autor pieśni jest nieznany, mógł nim być wykształcony mnich średniowieczny. "Bogurodzica jest wzorowana na uroczystych tekstach łacińskich. Nie jest to jednak przekład, ale utwór oryginalny.
Najstarszy zachowany odpis "Bogurodzicy" tzw. Krakowski pierwszy pochodzi z roku 1407. Obejmuje on dwie zwrotki. Pierwsza skierowana jest do Matki Bożej, druga do Jezusa za pośrednictwem Jana Chrzciciela. Z 1408 roku pochodzi odpis krakowski drugi. Liczy on już 14 zwrotek. Do dwóch pierwszych dołączono pieśni pasyjne (wielkanocne) i pieśni litaniczne skierowane do różnych więtych.
O ogólnonarodowym znaczeniu "Bogurodzicy" świadczy umieszczenie jej we wstępie do Statutu Łaskiego z 1506 roku - także pierwszy drukowany. Statut Łaskiego był zbiorem praw polskich. Z kroniki Jana Długosza dowiadujemy się, że Bogurodzica była śpiewana przed bitwami pod Grunwaldem i Warną. Miała wtedy charakter pieśni patriotycznej. Był to hymn koronacyjny pierwszych Jagiellonów. Bogurodzica straciła swe znaczenie w drugiej połowie wieku XVI. Z zapomnienia wydobył ją nurt poezji patriotycznej XIX wieku (narodowo-wyzwoleńczej). Świadczy o tym między innymi przedruk Bogurodzicy przez Niemcewicza w "Śpiewach historycznych". Nawiązuje do niej także Juliusz Słowacki w hymnie napisanym na wieść o wybuchu powstania listopadowego pt. "Bogurodzica". Do pieśni tej nawiązuje Sienkiewicz w "Krzyżakach" i "Potopie" oraz młodzi poeci okresu okupacji np. Baczyński - "Modlitwa do Bogurodzicy".
Pierwsza strofa to apostrofa do Matki Boskiej, którą autor w imieniu zbiorowości prosi o pozyskanie dla ludzi łaski jej syna - Chrystusa. Druga strofa to apostrofa do Chrystusa. Za pośrednictwem Chrzciciela autor prosi o spełnienie próśb ludzi. Zwrotki przedziela powtarzający się zwrot "Kyrie Eleison".
Kompozycja utworu i jego intelektualny charakter przypomina porządek naukowego traktatu godzącego (zgodnie z wymogami scholastyki) prawa wiary i rozumu. Matka Boga, Dziewica, Pośredniczka jawi się tutaj jako wyposażona w godności przypisane jej dogmatycznie. Dalsze osoby występujące w tekście - Chrystus, Bóg i Jan Chrzciciel - tworzą z Marią więty zespół czterech osób. Jest to liczba symboliczna, odnosi się do czterech cnót (męstwo, sprawiedliwoć, umiarkowanie, roztropność). Liczba ta obok trójki, dziewiątki, dziesiątki, bywała często eksponowana w średniowiecznej sztuce np. z kwadratowych kamieni budowano wczesnośredniowieczne romańskie świątynie.
Jak typowy wiersz średniowieczny "Bogurodzica" jest wierszem rymowo-zdaniowym (asylabicznym). Nie przestrzega jednakowego rozmiaru sylabicznego w każdym wersie. Typowy dla utworów średniowiecznych był także ich meliczny charakter, "Bogurodzica" znakomicie nadaje się do śpiewania. Występują rymy wewnętrzne - "Bogurodzica, dziewica" i rymy zewnętrzne - "sławiena, zwolena". Charakterystyczna jest także intonacja rosnąco-opadająca. Wynika ona ze zgodności zdań lub jednorodnych członów zdań z długocią wersu.
W "Bogurodzicy" odnajdujemy wiele starych form językowych, dziś już nie stosownych. Przykładem są zmiany fonetyczne - brak przegłosu, tłumaczony wpływem czeskim, związany z hipotezą autorstwa świętego Wojciecha. Przegłos to dawny proces fonetyczny polegający na przejściu w okrelśonej pozycji "e" w "a" lub "o":
słowiena sławiona
zwolena zwolona
Obecnie nie używane formy trybu rozkazującego: zyszczy, spuci, napełń, słysz. Cechą charakterystyczną jest niezgodność przypadków:
Bogu + rodzica
r.m. lp, C + r.m. lp, D
Zmieniona forma "Bogarodzica" pojawiła się w drugim odpisie krakowskim. W utworze tym występuje wiele archaizmów np.: Gospodzina, Krzciciela, zwolena, Bożyc. Bożycze to forma wołacza od rzeczownika Bożyc (syn Boga). Jest to forma petronimiczna z języka rosyjskiego. Zwrot "Bogiem sławiena" dzisiaj zastępujemy rzeczownikiem z przyimkiem: przez Boga sławiona.

Omów znane ci średniowieczne zabytki języka polskiego
Początki dziejów naszego języka wiążą się z kształtowaniem się naszej państwowości i przyjęciem chrześcijaństwa w 966 roku. Państwo Mieszka I scalało wcześniejsze państwa plemienne. Każde z tych plemion posługiwało się swoim dialektem. Dialekty te różniły się między sobą. Nie były to jednak duże różnice, nie uniemożliwiały one porozumiewania się, ale daleko było do jednolitego języka polskiego.
Najwcześniej zapisanymi polskimi wyrazami są nazwy miejscowe, nazwy rzek i plemion. Odnajdujemy je w tekstach łacińskich i dlatego są zniekształcone.
Najstarszy dokument tego typu pochodzi z IX wieku. Jest to historyczno-geograficzny opis rejestrujący terytoria plemienne środkowej Europy. Rękopis ten został sporządzony przez autora pochodzącego z Bawarii. Wymienia on liczne nazwy, które odnosiły się do plemion zamieszkujących obszary późniejszego państwa polskiego.
"Dagome iudex" to najdawniejszy polski dokument, w którym Mieszko I oddał swoje państwo pod opiekę papieża. Sporządzony w X wieku, prawdopodobnie około 990 roku. Zachowały się jedynie kopie streszczenia z późniejszego okresu. Łacińska pisownia zniekształciła formę polskich nazw. Dokument wymienia nazwy plemion, rzek, grodów.
Z XI wieku pochodzi kronika magdeburskiego biskupa Thietmara. Zawiera ona m.in. opis walk polsko-niemieckich w latach 1000-1015, Rękopis w języku łacińskim, nazwy polskie zniekształcone.
Ważnym zabytkiem języka polskiego jest "Bulla gnieźnieńska" sporządzona w roku 1136 w kancelarii papieża Innocentego II. Zawierała rejestr dóbr arcybiskupa gnieźnieńskiego zatwierdzonych przez papieża. Jest to dokument bardzo obszerny, dostarcza wiele materiału językowego. Na jego podstawie można już stosunkowo dużo powiedzieć o ówczesnej polszczyźnie. W tekst łaciński wpleciono 410 nazw polskich, są to głównie nazwy miejscowe i osobowe. Ze względu na znaczenie "Bulli gnieźnieńskiej" dla badań historii polszczyzny Aleksander Bruckner (1956-1939, wybitny polski językoznawca) nazwał ją "złotą bullą języka polskiego".
Pierwsze zdanie zapisane po polsku pochodzi z Księgi henrykowskiej, zawierającej dzieje klasztoru cystersów w Henrykowie (k. Wrocławia). Powstała w roku 1270, po łacinie. Zdanie polskie brzmi: "daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj".
Najstarszym zabytkiem polskiej prozy kaznodziejskiej są "Kazania świętokrzyskie". Zachowały się w kopii oryginału z końca XIII wieku lub początku XIV wieku. Wskazują na to cechy językowe tekstu niespotykane w innych przekazach czternastowiecznej polszczyzny. "Kazania świętokrzyskie" odnalazł dopiero w końcu XIX wieku Aleksander Bruckner, w petersburskiej bibliotece publicznej, wszyte w oprawę innego rękopisu. Nazwał je świętokrzyskimi, ponieważ księga, w której się przechowały były wcześniej własnością biblioteki klasztoru benedyktynów w Górach Świętokrzyskich. Kazania były adresowane do ludzi wykształconych. Przedstawiają obraz polszczyzny regionalnej, odmiany małopolskiej.
"Kazania gnieźnieńskie" pochodzą z początku XV wieku i również reprezentują polską prozę kaznodziejską. Nie ma w nich mazurzenia i dlatego uważa się, że pochodzą z obszaru Wielkopolski. Były adresowane do pospólstwa, napisane potocznym językiem. Miały charakter religijny. "Kazania gnieźnieńskie" ukazują odmianę wielkopolską ówczesnej polszczyzny.
Zabytkami o charakterze religijnym są również psałterze. Z końca XIV wieku pochodzi "Psałterz floriański". Nazwa pochodzi od klasztoru świętego Floriana w Austrii, gdzie ten psałterz odnaleziono. Ma on trzy wersje językowe: polską, łacińską, niemiecką. "Psałterz puławski" pochodzi z XV wieku. Podobnie jak inne psałterze z tego okresu był tłumaczony z dawnych przekładów z XIII wieku. "Biblia królowej Zofii" pochodzi również z XV wieku. Zwana jest biblią szaroszpatacką. Rękopis był przeznaczony dla żony Władysława Jagiełły- Zofii.
Najcenniejszym zabytkiem polskiej poezji średniowiecznej jest "Bogurodzica", powstał między XII a XIV wiekiem. Ma ona charakter wiersza religijnego wzorowanego na tekstach łacińskich, ale jest utworem oryginalnym. W średniowieczu pełniła funkcję pieśni patriotycznej, był to też hymn koronacyjny pierwszych Jagiellonów.
"Legenda o świętym Aleksym" to wiersz staropolski, którego zapis pochodzi prawdopodobnie z 1454 roku. Opiera się na wzorze francuskim lub włoskim. Pierwotna wersja utworu powstała w V-VI wieku w Syrii, skąd około wieku X przeszła do Europy Zachodniej. Odtąd zaczęły powstawać liczne redakcje żywota świętego Aleksego, spisywane po łacinie i w językach narodowych. Utwór reprezentuje typ literatury hagiograficznej (żywotopisarstwo świętych). Utwory hagiograficzne były bardzo popularne w średniowieczu. Autor anonimowy. "Legenda o świętym Aleksym" przedstawia wzorzec osobowy ascety-świętego. Bohaterem wiersza jest syn księcia Rzymu - Aleksy. Pochodził on z rodziny chrześcijańskiej, wychowany w atmosferze uwielbienia Boga. Kiedy miał 24 lata poślubił cesarską córkę Famionę. Darował jednak żonie dziewictwo. Po niespełnionej nocy poślubnej opuszcza dom rodzinny, a posiadane złoto, srebro i klejnoty rozdaje ubogim. Staje się żebrakiem proszącym o litość pod jednym z kościołów. Pewnego dnia Matka Boża zeszła z obrazu i przemówiła do klucznika tego kościoła by wpuścił Aleksego do środka ponieważ było zimno. Klucznik rozgłosił ten cud i Aleksego ogłoszono świętym. Ten jednak nie zabiegał o sławę i anonimowo wrócił do domu rodzinnego. Położył się pod schodami. Leżał tam nierozpoznany przez 16 lat i spadały na niego pomyje. Po 16 latach umiera, przed śmiercią spisał swoje dzieje w liście. Po jego śmierci działy się liczne cuda - dzwony same biły w kościołach, dzięki cudownej mocy ciała chorzy odzyskiwali zdrowie. Nikt nie mógł wyjąć listu z ręki zmarłego. Zrobiła to dopiero jego żona, która również pozostała "czysta". Z listu wszyscy dowiedzieli się o męczeństwie świętego Aleksego.
Przykładem wiersza nie podejmującego tematyki religijnej jest utwór "O zachowaniu się przy stole". Zapis pochodzi z roku 1415. Autor był szlachcicem z Gocławic, na imię miał Przesław. Zmarł w 1419. Jest to najdawniejszy ze znanych wierszy obyczajowo-dydaktycznych. Rozpoczyna się i kończy apostrofą do Boga. Zawiera wskazówki co do zachowania się przy stole. Autor napomina mężczyzn by nie wybierali największych i najlepszych kąsków, by zwracali uwagę na innych biesiadników, zwłaszcza na kobiety. Utwór zawiera także pochwałę kobiet. Autor znał dwory polskie, a także obyczaje biesiadne sąsiadów zachodnich. Usiłował wszczepić wyższą kulturę bycia współczesnym mu Polakom, wraz z rycerskim kultem dla kobiety.
Innym przykładem wiersza nie podejmującego tematyki religijnej jest anonimowy utwór "Satyra na leniwych chłopów", zapisany prawdopodobnie w 1483 roku. Podejmuje on temat konfliktu między panami a kmieciami. Ma cech opisu satyrycznego, piętnuje złe cechy chłopów. Już tytuł zawiera tezę o ich lenistwie, a cały utwór ją uwydatnia. Autor wytyka chłopom unikanie pracy, oszukiwanie, troskę o własne dobra. Przy interpretacji należy uwzględnić ówczesne realia społeczne: sytuacja poddanych nie była jeszcze rozpaczliwa. Chłopi gospodarowali wówczas na powierzchni ok. 16 ha, byli dość zamożni. Pańszczyzna w XIV wieku sprowadzała się do kilku dni w roku, w wieku XV było to już 1-2 dni w tygodniu, co zaczęło wywoływać konflikty i skargi sądowe wnoszone przez chłopów. Wiersz ten nie jest odosobnionym przykładem podjęcia tematu konfliktu międzystanowego. Średniowieczne teksty kaznodziejskie często obrazowały różne stany - szlachtę, mieszczaństwo, kler, chłopów, określały ich społeczne powinności, piętnowały wykroczenia. Popularność tego typu wypowiedzi wynikałagłównie z troski o zachowanie panującego wówczas hierarchicznego modelu społeczeństwa feudalnego, które miało stanowić jedność dzięki współdziałaniu różnych stanów.
"Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią" to najdłuższy polski wiersz średniowieczny. Rękopis powstał w latach 1463-1465. Jest to utwór moralizująco-dydaktyczny, podejmujący popularną w średniowieczu myśl memento mori. Na początku utworu umieszczona jest apostrofa do Boga aby pomógł autorowi w stworzeniu dzieła. Utwór ma skłonić ludzi do zastanowienia się nad sobą i poprawy. Zawiera charakterystyczne dla ówczesnej epoki przeświadczenie o nieuchronnym końcu życia wszystkich ludzi. Mistrz Polikarp prosi Boga o łaskę. Widzi ją w kościele gdy jest sam. Widzimy symboliczny, przerażający obraz śmierci.
"Uźrzał człowieka nagiego
Przyrodzenia niewieściego
Obraza wielmi szkaradnego (…)
Chuda blada, żółte lice
Łszczy się jako miednica
Upadł ci jej koniec nosa
Z oczu płynie krwawa rosa (…)
Nie było warg u jej gęby (…)
Grożną kosę w ręku mając"
Autor wykorzystał malarski motyw tańców śmierci. Mistrz Polikarp rozpoczyna dialog ze śmiercią. Ta mówi o swej wielkiej władzy nad ludźmi, niezależnie od ich stanu majątkowego, czy przynależności klasowej. "Wszytki moja kosa skarze". Szczególnie pastwić będzie się nad grzesznikami. Wyrówna wszystkie niesprawiedliwości. Wszyscy będą musieli cierpieć za swoje przewinienia: duchowni za nadużywanie jadła i napojów, szczególnie alkoholowych, sędziowie za przekupstwo, kupcy i handlarze za wszelkie nieuczciwości. Do nieba pójdą jedynie ludzie skromni i pobożni, którzy żyją w bojaźni bożej. Ci nie muszą lękać się śmierci. Utwór ten wyrasta z chrześcijańskich rozważań o śmierci obejmujących krąg tzw. czterech spraw ostatecznych - mękę, agonię i śmierć, sąd ostateczny, niebo lub piekło. Szczególnie burzliwy okres XIV-XV w. - kryzys cesarstwa i papiestwa, wstrząsy społeczno-gospodarcze, wojny, epidemie, fala głodu - budziły poczucie zagrożenia i niepewności życia, wzmagając zarazem pogardę dla świata i jego przemijających wartości. Uciechy, pokusy i wspaniałości życia ukazywano jako zwodnicze i podlegające nieubłaganej władzy śmierci.
Tekst utworu "Posłuchajcie bracia miłe" pochodzi z lat 70-tych wieku XV. Znajdował się w bibliotece w Górach Świętokrzyskich stąd inna nazwa "Lament świętokrzyski". Jest to najpiękniejsza pieśń religijna z XV wieku godna porównania z "Bogurodzicą". Charakterystyczna jest monologowa forma wypowiedzi i liczne zwroty w wołaczu. Występują liczne archaizmy np. maciora - matka, nie lza - nie można, bogactwo epitetów przymiotnikowych np. krwawe gody, miłe narodzenie, miły syn, ciężka chwila. Utwór jest monologiem Matki Bożej, która opłakuje swego ukrzyżowanego Syna. Stojąc pod krzyżem skarży się na swój los, ponieważ współcierpi z Jezusem. Boleje ponieważ nie może być bliżejsyna i mu pomóc. Pragnie podeprzeć zwisającą głowę Chrystusa, otrzeć z niego krew, napoić. Matka Boża zwraca się z wyrzutem do Anioła Gabriela, że spotkało ją nieszczęście, a przy zwiastowaniu obiecywał jej radość. Zwraca się także do kobiet by prosiły Boga, aby uchronił ich dzieci od takich cierpień. Utwór niezwykle wymowny, podkreśla cierpienie Maryi. Uwydatnia przede wszystkim ludzki wymiar matczynego cierpienia.
"Nie mam ani będę mieć jinego
Jeno ciebie, Synu, na krzyżu rozbitego"


#26 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 16 wrzesień 2005 - 12:58

Etos rycerza na podstawie przykładów z literatury polskiej i obcej
Etos - z greckiego ethos czyli zwyczaj. W znaczeniu filozoficznym i socjologicznym etos oznacza całokształt społecznie uznawanych i przyswojonych danej zbiorowości norm regulujących zachowanie jej członków.
Etos rycerski średniowieczny ukształtował się w kręgu rycerstwa europejskiego i utrwalił się w opowieściach o sławnych bojach stoczonych przez rycerzy Karola Wielkiego. Te opowieści nazywały się Chanons de geotes oraz tzw. francuskie opowieści dworne, powstające we wczesnym średniowieczu. Wtedy to zaczęła rozwijać się kultura dworska. Jej odbiciem była miłość dworska odzwierciedlona w liryce trubadurów. Eleonora, żona Ludwika VII stworzyła na dworze nowy wzór życia towarzyskiego, na tle którego od XII w. rozwinęła się nowa poezja i epika dworska. Kultura dworska z Francji rozszerzyła się na całą Europę. Tak wytworzył się w średniowieczu system etyki nawiązujący do zasad starożytnych. Podstawą jej był honor, umiar, dzielność, miłość - kult kobiety.
Rycerstwo obok duchowieństwa w średniowieczu stanowiło elitę społeczeństwa klasowego. Od XIII w. rycerstwo nabrało charakteru dziedzicznego - klasa zamknięta.
Do najstarszych i najsłynniejszych etosów należą:
· Pieśń o Rolandzie
· Pieśń o Tristanie i Izoldzie
· O królu Arturze i rycerzach okrągłego stołu
· Cyd
· O księciu Igorze
Rycerze średniowieczni walczyli w obronie wiary, pokoju i sprawiedliwości. Szukali sławy, bronili honoru własnego i swojej damy. Wierność honorowi - najważniejsza wartość obok wiary. Roland ginie broniąc wiary i honoru - postać historyczna, rycerz Karola Wielkiego. Zginął w 778 r. podczas powrotu z wyprawy do Hiszpanii zajętej przez Saracenów. Dowodził tylną strażą wojsk francuskich. W czasie przeprawy przez Pireneje uzbrojeni ludzie napadli na tylną straż i zabili Rolanda wraz z jego towarzyszami. Z biegiem czasu postać obrosła legendą. W okresie wypraw krzyżowych - ideał rycerza chrześcijańskiego "Pieśń o Rolandzie" (datowana na XIII w.). Cechy rycerza u Rolanda: odwaga, honor, miłość Boga, wierność królowi i ojczyźnie nie. Napadnięty przez Saracenów (z eposu) nie dmie w róg by wezwać posiłki, mówi przyjacielowi " trzeba nam tu wytrwać dla naszego króla. Dla swego pana trzeba ścierpieć wielką niedolę i znosić wszelkie gorąco i wielkie zimno i oddać skórę i nałożyć głowę. Nie daj Bóg aby przeze mnie hańbiono mój ród i aby słodka Francja miała iść w pogardę."
W etosie rycerskim hańba rycerza spadała na cały jego ród - odpowiedzialność rodowa. W etosie śmierć w walce nie hańbiła rycerza. O chwale rycerza decydowało nie tyle zwycięstwo lecz jak walczył. Walka bez uszczerbku dla jego honoru mogła zakończyć się śmiercią. Śmierć na polu walki - klasyczne zakończenie biografii rycerza. Nie przystawało dożyć sędziwego wieku i umrzeć w łóżku,
Ważnym elementem walki rycerskiej była odwaga aż do śmierci - lekceważenie śmierci. Niejednokrotnie zachowanie dla nas samobójcze, lekkomyślne np. Roland lekceważy śmierć, nie wzywa pomocy mimo, iż nie ma szans na zwycięstwo wobec przewagi wroga. Nie chce okazywać strachu przed śmiercią. Poświęca życie swoich towarzyszy dla zachowania honoru.
Rycerz musiał promieniować urodą, siłą. Siła była niezbędna ponieważ rycerze posiadali ciężkie zbroje np. osiłkiem był Zbyszko z Bogdańca ("Krzyżacy") - ściskał gałęzie - sok puszczały, wypuszczał się z widłami na niedźwiedzie.
Rycerz zabiegał o poddawanie swej sławy licznym próbom. Nie wypadało mu siedzieć w zamku. Szukał okazji do wsławienia się (błędni rycerze np. Don Kichot). Błędnych rycerzy sparodiował Cerwantes w powieści renesansowej "Don Kichot" - parodia eposu rycerskiego. Autor najpierw sam rozczytywał się w powieściach rycerskich. Celem jego było zohydzenie zmyślonej fantastyki ksiąg rycerskich. Ośmiesza przygody rycerskie Don Kichota - nie jest bogaty - ubogi, szalony szlachcic uwierzył, że jest rycerzem. Przygody jego ukazane są dwustronnie tzn. w rzeczywistości i takimi, jakimi wydają się w szalonym umyśle bohatera. Zgodnie a tradycją Cerwantes wyposaża Don Kichota w wiernego giermka. Jest to z pochodzenia chłop, widzi rzeczy w rzeczywistości, ale jest przywiązany do swojego pana i wyspy, którą mu obiecał.
Rycerz chcąc się wsławić walczył w turniejach - popisy odwagi, siły, umiejętności. Z ideą walki w etosie rycerskim wiąże się szacunek rycerza dla przeciwnika. Wiąże się z pojęciem solidarności rycerskiej - obejmowała także wrogów należących do rycerstwa. W jednej z legend francuskich gdy pospolity żołnierz zabił rycerza z wrogiego obozu, jego pan - rycerz kazał go powiesić. W opowieści o Rolandzie jeden z rycerzy Karola Wielkiego został schwytany podstępem przez Saracenów, w czasie pojedynku. Jego przeciwnik oddaje się w ręce Karola Wielkiego nie aprobując tego - chce go uwolnić na drodze wymiany.
Walka podlegała także zasadom etyki rycerskiej, rycerz nie mógł zabić drugiego gdy ten spadł z konia. Lancelot przez całe życie wyrzucał sobie, że w walce zabił dwóch nie uzbrojonych choć uczynił to nieświadomie. Uważał, że to go zhańbiło. Dla pokuty zapowiada pielgrzymkę w zgrzebnej koszuli. Etos nie dopuszczał ataku w plecy. Nakazywał też by zwycięzca pojedynku spędził na polu walki cały dzień do północy by okazać gotowość do podjęcia wyzwania. Obok rycerza walczył jego giermek. Bardzo ważny był koń rycerza, sławny jak rycerz, posiadał imię. W dawnych opowieściach konie mówiły ludzkim głosem. Także miecze rycerzy miały swoje własne imiona.
Hasłem rycerzy: bić się i kochać. Obowiązkiem rycerza było być zakochanym. Wbrew opiniom miłość na odległość nie, ale miłość zmysłowa, nawet grzeszna. Mimo,że jest to miłość występna sympatie są po stronie kochanków.
Ideał świętego-rycerza święty Jerzy zabijający smoka. Uznany za patrona rycerzy w czasie wypraw. Ideał rycerza-władcy - w kronice Gala Anonima - Bolesław Krzywousty.
Obok ideału rycerza istnieli w rzeczywistości rycerze rabusie. Zmierzch średniowiecza nie oznacza kresu tematyki rycerskiej. Późniejsze utwory także sięgają do tego tematu np. w romantyzmie Kordian odnajduje w sobie podobieństwo do Winkelryda oraz "Konrad Wallenrod", "Grażyna", "Krzyżacy" (Ślub Zbyszka - czuby Krzyżaków dla Danusi, śpiew Bogurodzicy). W "Weselu" pojawia się Zawisza Czarny

Dążenie do ideału etycznego w literaturze średniowiecza.
Krzyż i miecz były symbolami ideałów średniowiecznego człowieka. Wytyczne dla życia duchowego i materialnego człowieka tworzyły dwór i kościół. Tu zrodziły się ideały etyczne: rycerza i świętego.
Teocentryczny system średniowiecza stworzył ideę o wyższości dóbr duchowych nad materialnymi. Ideę tą wyrażała sztuka i literatura średniowiecza. Propagowała określony ideał etyczny, wyrzeczenie się wartości doczesnych. Człowiek miał dążyć do zbawienia - nadrzędnego celu życia. Drogą do tego była asceza. Częste motywy w literaturze średniowiecznej związane z tym ideałem etycznym - myśl o śmierci, marność nad marnościami i wszystko marność.
Pod koniec XI, w XII i XIII w. pojawia się w literaturze religijnej pesymizm. Przejawy: naturalistyczne obrazy śmierci i agonii, katastroficzne obrazy śmierci, końca świata, sądu ostatecznego. Powstał wtedy hymn Tomasza z Coleno "Dies Irae". Obok pesymizmu nurt refleksji na temat dobrej śmierci chrześcijanina. Teologowie opracowują zasady dobrego umierania. Popularne stają się w literaturze religijnej: żywotopisarstwo, hagiografia. Przedstawiają one ideał epoki - ideał ascety. Literatura hagiograficzna idealizuje życie świętych i ascetów. Najsłynniejsze legendy o świętych - "Złota kronika" biografia własna Varaigne. Legenda z łac. to opowieść godna czytania. Wśród ascetów średniowiecznych wyróżnia się święty Aleksy. Autentycznie żył w IV w., jego legenda zaczyna się w IX w. W IX w. zaczynają powstawać w Europie różne utwory hagiograficzne o nim. Wielka popularność tego tematu. Polska wersja "Legendy o świętym leksym" pochodzi z XV w.. Święty ukazany jest jako jedyny syn księcia Rzymu. W wieku 24 lat poślubia cesarską córkę. Dokonuje wyboru - odrzuca ziemskie przyjemności, rozkosze. W Bogu odnajduje sens życia. Oddaje żonie pierścień i dziedzictwo. Następnego dnia wyjeżdża ze złotem i srebrem, które rozdaje ubogim. Staje się żebrakiem, leży pod kościołem, tam z ołtarza schodzi obraz i mówi klucznikowi by wpuścił Aleksego do kościoła bo jest zimno. Klucznik rozgłasza cudi Aleksy staje się sławny, ucieka do rodzinnego miasta.Przez 16 lat leży pod schodami, gdzie spadają na niego pomyje. Potem opisuje w liście swoje dzieje i umiera - dzwony same biją w kościołach, ludzie są uzdrawiani dzięki cudownej mocy ciała. Nikt nie mógł wyjąć listu z jego ręki prócz żony. Ludzie dowiedzieli się o męczeństwie świętegoAleksego.
W legendach podkreślano cnoty świętych praktykowane przez nich w życiu heroicznym. Nieprawdopodobne umartwienia np. Aleksy 16 lat pod schodami ojca.
Święci - najdoskonalszy ideał, wzorzec do naśladowania. Kronika Wielkopolska daje przykład władcy ascety - Przemysława (nie myje się, zakłada włosienicę). Model umartwiania ciała obcy był ascezie franciszkańskiej. Święty Franciszek sprzeciwiał się skrajnym praktykom wobec "brata ciała". Ideał ascezy franciszkańskiej "Kwiatki świętego Franciszka" - zbiór legend o nim. Adaptacja łacińskiego tekstu sporządzona w XIV w. przez włoskiego mnicha. Franciszkanizm stworzył nowy typ ascezy - pogodnej, prostej wiary. Istotą była wszechogarniająca miłość poddana nakazom ewangelicznym: miłosierdzia i ubóstwa. Franciszek na nowo odczytał Ewangelię, gdy kościół odszedł od istoty - nie był ubogi. Asceza dla niego - radość w przeżywaniu Boga, w każdym stworzeniu odnajduje Boga. Odrzucał upokarzanie ciała.
Polskie dziejopisarstwo średniowieczne
U progu naszego piśmiennictwa stoi oczywiście Kościół. Pierwsze zapiski zawdzięczamy katedrom biskupim. Za Chrobrego było ich już pięć. I właśnie owe katedry rozsyłały podległym sobie kościołom karty pergaminowe tzw. tabulae paschales, zawierające wykazy świąt ruchomych na 19 lat. Na brzegach tych kart zapisywano daty ważniejszych wydarzeń lokalnych, istotnych dla danego kościoła, ale notowano też wyprawy, najazdy, śmierć panującego, obiór króla. Zwano te zapiski annales. Nazwa była odziedziczona po starożytności, ale charakter ich był już inny. Roczniki rzymskie ograniczały się do wydarzeń z terenów imperium. W średniowieczu, kiedy zrodziła się koncepcja dziejów uniwersalnych, ukazywano równolegle różne fakty z dziejów odkupionej ludzkości. Do takich właśnie kroniknawiązywały roczniki narodowe, odnajdujące początki dziejowe własnego kraju właśnie w tablicach paschalnych. U nas pierwszy rocznik pojawia się pod koniec X wieku, w Gnieźnie, Jest to rocznik niemiecki tzw. hersfeldzko-korbejski, który być może przywiózł do Polski i tu kontynuował biskup Jordan. Rocznik ten zaginął w czasie najazdu czeskiego. Ocalał za to drugi rocznik zpoczątku XI wieku, tzw. augijski, który przywiozła Rycheza, żona Mieszka II. Rocznik ten o charakterze dworsko-dynastycznym wrócił do kraju razem z Kazimierzem Odnowicielem i był kontynuowany w Krakowie od roku 1039 stanowiąc podstawę dla najstarszego krakowskiego rocznika kapitulnego.
Średniowiecze znało dwa style ars dictandi. Styl prosty przewidziany dla prostaczków i drugi, ozdobny i wytworny dla odbiorców bardziej wyrobionych, o dojrzałym smaku. Takie właśnie cechy dzieła wytwornego ma nasza pierwsza kronika, pisana w Polsce, w otoczeniu ludzi stanowiących grono bliskie Krzywoustemu. Nie wiadomo kto jest autorem kroniki, choć cztery wiki później, historyk Kramer nazwał autora Gallem. Wiele przemawia za tym, że był on członkiem społeczności romańskiej. Jego ogólny poziom umysłowy, znakomite wykształcenie, swoboda z jaką posługiwał się piórem świadczą o przynależności do środowiska bardziej wyrobionego intelektualnie i lepiej zorientowanego w sprawach ówczesnego świata, niż było to możliwe dla mieszkańca Europy wschodniej. Przez długi czas podejrzewano, że był Węgrem, ponieważ w swym dziele ujawnia wiele sympatii dla Węgrów i dobrą znajomość spraw węgierskich. Dający się zauważyć w dziele szczególny kult dla świętego Idziego, pozwalał wiązać osobę Galla z klasztorem węgierskim w Somogyvar, gdzie kult ten był bardzo żywy. Podejrzewano, że sprowadził go Krzywousty odwiedzając klasztor w czasie swej pielgrzymki pokutnej po oślepieniu i śmierci brata Zbigniewa. Możliwe, że był to Francuz ponieważ założyciel tego klasztoru sprowadził do niego zakonników z Francji i do XIII przyjmowano tam tylko Francuzów. Na pewno wiemy, że Gall był cudzoziemcem, zakonnikiem benedyktyńskim, klasztor jego leżał poza granicami Polski, pisał kronikę na zlecenie ludzi związanych z Krzywoustym i pisał ją w nadziei otrzymania nagrody "za tyle pracy". Kronika powstała w latach 1112 - 1116, nie mamy pewności, czy została ukończona, czy też urwana w momencie, gdy Gall stracił dotychczasowe oparcie w swych protektorach: kanclerzu Michale Adwańcu, jego bracie Skarbimirze i biskupie poznańskim Pawle. Wiele osób było niechętnych kronice Galla, naraził się on wielu przeciwnikom polityki Krzywoustego, dlatego autor jej nie uzyskał sławy, a dzieło zostało szybko zapomniane. Dzieło Galla stanowiły przede wszystkim "gesta", czyli opis czynów Bolesława Krzywoustego. Przedstawił losy jego przodków, ukazał go na tle jego rodu, gloryfikował czyny i usprawiedliwiał ewentualne wykroczenia. Ukazywał wizerunek władcy idealnego, wzorcowego, dla Galla był to władca rycerski, sprawiedliwy, władca chrześcijański wojujący z poganami, czyli Pomorzanami, strzegący suwerenności państwa, obdarzony od dzieciństwa najpiękniejszymi cnotami. Kronika starannie uzasadniała prawa Bolesława do sprawowania władzy, co zapewne było podważane przez opozycję popierającą Zbigniewa i ujmującą się o jego krzywdę. Chrobry, Śmiały, Krzywousty - to są dla kronikarza postacie ważące. Z uniesieniem wielbi ich czyny, męstwo, wytrwałość, hojność mniej uwagi poświęca tym władcom, których panowania nie opromieniał taki blask. Opowieść Galla jest i musi być tendencyjna, stronnicza, pokrywająca milczeniem pewne sprawy, rozbudowująca inne, ponieważ pisząc na zlecenie swych protektorów musiał się liczyć z ich polityką i dążeniami. Mimo to kronika jest źródłem niezwykle cennym i wiarygodnym. Wielokrotne jej konfrontacje z innymi źródłami potwierdzały Gallową prawdomówność i ścisłość. Kronika jest dziełem epickim, pełnym scen kreślonych z rozmachem, z barwnymi opisami, ze szczegółowo przedstawionymi charakterami książąt. Pisana jest poprawną łaciną wieku XII, z niewielkim nalotem frazeologii biblijnej, z mowami, które autor wkłada w usta swoich bohaterów. Są tam również wierszowane streszczenia ksiąg tzw. "skróty", jak w księdze pierwszej opowieść o narodzinach Krzywoustego, ale są i wtopione w tekst kroniki fragmenty poetyckie nie układane w miarach klasycznych. Kronika rychło poszła w zapomnienie, jedyny egzemplarz przechowywano w kancelarii książęcej. Korzystał z niego w swoisty sposób zresztą Kadłubek. Z czasów późniejszych zachowały się tylko trzy rękopisy przepisywane zapewne w klasztorach cystersów.
Nowy dziejopis Polski urodził się w latach 1150-1160. Niewiele wiadomo o jego rodzie, choć Długosz dorobił mu szlachecką genealogię wywodząc go z rodu Różyców, faktem jest jednak, iż jest to koncepcja późniejsza. Jego miano powinno brzmieć Kadłubowic, czyli syn Kadłuba - taki bowiem przydomek miał jego ojciec. Ugrzecznił go na Kadłubka również Długosz. Studiował początkowo zapewne w Krakowie, jednak znakomite wykształceni humanistyczne odebrał na uczelniach zagranicznych, prawdopodobnie w Paryżu. Ta niepospolita wiedza zapewniła mu wysokie stanowiska w kraju. Był kapelanem Kazimierza Sprawiedliwego, pracował w jego kancelarii, a w roku 1208 został biskupem krakowskim. Po dziesięciu latach złożył tę godność i osiadł w klasztorze cystersów w Jędzrzejowie. Mimo, że żył Kadłubek na przełomie dwóch stuleci przynależy jednak do wieku XII. Znał pisarzy klasycznych, rzymskich poetów i prozaików, Horacego, Wergiliusza, Terencjusza, Cycerona, znał również pisarzy średniowiecznych, znał Ojców Kościoła. Dzieło swe pisał Kadłubek zapewne na początku wieku XIII. Do podjęcia pracy zachęcił go jego książęcy opiekun. Kierował się wskazówkami Cycerona, który zalecał minione dzieje nie tylko opowiadać ale i upiększać i Kwintyliana, który uważał, że historia bliska jest poezji, jest poematem, który powinien wzbudzić ciekawość czytelnika, a nie instruować go jak rzeczy wyglądały naprawdę. Dlatego też Kadłubek obficie opisuje wstrząsającą historię Popiela, dzieje walk mężnych polskich władców z wojskami Aleksandra i Cezara, a także zaskakująco przeinacza fakty dobrze już mu znane. Kadłubek nader starannie dobierał treści budujące czytelnika, przekonywujące o konieczności uprawiania cnoty, zalecał skromność, pokorę, rozpalał wymownymi przykładami miłości ojczyzny i nie wahał się przed żadnymi odchyleniami od prawdy by to uczucie podsycać w odbiorcach. Inaczej niż u Galla rysuje się Kadłubkowi ideał władcy. Głosi pochwałę umiłowanego Kazimierza, który spoliczkowany przez rozżalonego partnera od gry w kości, wybacza winowajcy jego wybuch (cierpliwość Kazimierza). Kadłubek nie jest politykiem, jest literatem-moralistą. Realia historii interesują go umiarkowanie i nie w pełni krępują. Kadłubek cieszył się jednak wielkim uznaniem przez kilka wieków. Mimo, że nie był absolutnie lekturą łatwą. Pisał piękną dwunastowieczną łaciną, stosował szyk przestawny, obfitą ilość metafor, unika nazywania rzeczy po imieniu, stosuje wyszukane peryfrazy, stale dąży do zaskakiwania i olśniewania odbiorcy co bardzo utrudniało jego lekturę. Trzy pierwsze księgi kroniki to rozmowa między Janem, arcybiskupem gnieźnieńskim, i Mateuszem, biskupem krakowskim (był pierwszym i jedynym dziejopisem, który przedstawił dzieje w postaci dialogu). Dopiero księga czwarta jest relacją ciągłą.
Rozbicie dzielnicowe kraju miało też konsekwencje i w naszym dziejopisarstwie, które podzieliło się na trzy zasadnicze nurty: małopolski, wielkopolski i śląski, przy czym kronika Kadłubka należała do pierwszego z nich, o tyle w drugim nurcie tkwi dużej klasy dzieło kronikarskie - tzw. Kronika Wielkopolska, nieocenione źródło do dziejów trzynastowiecznych. Kronika Wielkopolska powstała zapewne w kręgu Przemysława II Wielkopolskiego, może na jego zlecenie. Obejmuje dzieje bajeczne i historię do roku 1272. Brak jej jest zakończenia, nie znamy autora. Być może był nim Godzisław Baszko, pisarz biskupa poznańskiego, ale autorstwo przypisywane też jest i samemu biskupowi poznańskiemu Boguchwałowi. Nie znamy też dokładnie czasu jej powstania - przypuszczalnie miało to miejsce w latach osiemdziesiątych lub dziewięćdziesiątych wieku XIII. Autor kroniki był Wielkopolaninem, dzieło swoje poświęcił książętom wielkopolskim i już kreśląc dzieje baśniowe wypunktował rolę tej dzielnicy. Był pierwszym z kronikarzy, który dał obszerną opowieść o Lechu i o założeniu Gniezna, Kadłubkowego Popiela zlokalizował w Kruszwicy i obszernie rozbudował losy książąt wielkopolskich w oparciu o roczniki kapituły poznańskiej. Ideałem władcy był Przemysław I, ojciec Przemysława II. Ten idealny książę odpowiada już wzorcowi XIII wieku, wzorcowi epoki ascezy, umartwień i wyrzeczeń. Jest hojny, dobry, miłosierny dla ubogich, miłuje pokój, jest pobożny i wstrzemięźliwy. Noce spędza na modlitwie i pobożnej lekturze. Nosi włosiennicę, przez cztery ostatnie lata życia wstrzymuje się od łaźni, myje nogi ubogim i obdarza ich płótnem, nie szczędzi darów Kościołowi. Dzieło wolne jest od wytworności kronik wcześniejszych, wolne od alegoryzmu, ozdobników, kunsztownych metafor, uroczystej dedykacji i konwenansów.
Wspomniana Kronika Wielkopolska we wszystkich jej kopiach stanowi początek cennej kompilacji historiograficznej, na którą zdobyła się Wielkopolska tzw. Wielkiej Kroniki. Kompilacja ta obejmuje roczniki wielkopolskie, nieco wyciągów z historii małopolski, omawianą kronikę, luźne zapiski kalendarzowe, a ponadto jeszcze jedno dzieło wielkiej wagi dla naszej Historiografii średniowiecznej, tzw. Kronikę Janka z Czarnkowa. Różni się ona od innych bardziej osobistym charakterem, obfitością elementu autobiograficznego i spontaniczną, namiętną pasją publicystyczną, zbliżającą autora do pisarzy wczesnohumanistycznych. Gloryfikuje zmarłego króla (Kazimierza Wielkiego (przyp. autora)) i Polskę jego czasów, by tym jaskrawiej podkreślić zmierzch państwa, anarchię, upadek obyczajów pod rządami Andegawenów. Jest moralistą, piętnuje zepsucie, a jego obraz epoki, bogaty, obfitujący w realia, czasem w skandaliczne ciekawostki, jest obrazem niewątpliwie przeczernionym. Kronika jest atakiem na rządy andegaweński, na wszystko co wtedy działo się w kraju w wyniku posunięć polityki królewskiej. Jego książka dotyczy wyłącznie czasów mu współczesnych, chwili bieżącej i spraw przeżywanych z pełnym osobistym zaangażowaniem. Kronikarz atakuje swych przeciwników politycznych, ale i także wrogów osobistych, tych, przez których czuł się skrzywdzony. Kronice Janka brak początku i końca, pulsuje ona emocjami, nie ma tu żadnych ozdobników literackich, pozostaje wymowa faktów rzeczowo i surowo referowanych, Dzieje opozycji wielkopolskiej, wysiłki rycerstwa by obalić Ludwika, a przeforsować na tron swojego kandydata, rozpętanie wojny domowej, dzieje poszczególnych opozycjonistów, walki, oblężenia, podstępy, okrutne egzekucje - oto barwny, bujny, nieco przerażający obraz tamtych czasów, uwieczniony stylem żywym, potoczystym, językiem, jakim przemawia mąż stanu. Kronika dzieli się na rozdziały opatrzone datami rocznymi, oceny faktów są zwięzłe i surowe.
Lata po napisaniu kroniki Janka nie owocowały żadnym nowym wybitnym dziełem z zakresu historiografii. Nie były to jednak lata jałowe. Pisano wiele choć nie była to twórczość zbyt oryginalna, kompilowano, przepisywano, powielano istniejące materiały. W ten sposób przygotowano podłoże pod największe dzieło z zakresu historiografii. Dziełem tym jest Annales seu cronicae inclytii regni Poloniae tzn. Roczniki, czyli kroniki sławnego królestwa polskiego, napisane przez Długosza. Rozpoczęte zostało około roku 1455, niedługo po śmierci jego protektora, Zbigniewa Oleśnickiego, który go do tego bardzo zachęcał. Praca Długosza nad kroniką trwała lat dwadzieścia pięć, niemal do samej śmierci autora, który jednak zdołał ją ukończyć. Jest prawdopodobne, że najwcześniej powstały te partie dzieła, które dotyczyły czasów współczesnych piszącemu. Długosz był sekretarzem Oleśnickiego, uczył się przez trzy lata na uniwersytecie krakowskim. Podróżował do Włoch, na Węgry, udało mu się nawet odbyć wyprawę do Jerozolimy. Poznawał świat, a każda podróż zasilała jego księgozbiór, o który dbał ze szczególną pieczołowitością. Zdobywał w ten sposób cenny warsztat naukowy. A jednocześnie pobyt na dworze biskupa pozwolił mu na zapoznanie się z bogatymi materiałami historycznymi. Obfite źródła znalazł zwłaszcza w archiwum kapitulnym, gdzie spoczywały kroniki i roczniki łącznie z najstarszymi, dokumenty różnego rodzaju. U boku Oleśnickiego wciągał się w sprawy publiczne i służbę dyplomatyczną. Dwór biskupa stwarzał młodemu człowiekowi świetne warunki rozwoju, umożliwiał mu zetknięcie się z wieloma zagadnieniami nurtującymi ówczesne życie polityczne, kulturalne, religijne, zetknięcie się z ludźmi wybitnymi i znaczącymi, z problemami epoki. Dzieło jego stanowiło swego rodzaju ewenement na tle ówczesnej Europy. Objęło całość dziejów w dwunastu księgach, z których ostatnia doprowadzona jest do roku śmierci autora. Zapas źródeł do jakich dotarł jest imponujący. Poza kronikami i rocznikami polskimi, jak też niezliczoną ilością dokumentów dostępnych w kraju, sięgnął jeszcze po źródła obce - krzyżackie, węgierskie, czeskie, latopisy ruskie, źródła litewskie. Wzorem Liwiusza stosuje metodę pragmatyczną wiążąc opisywane fakty w łańcuch przyczyn i skutków. Wiadomo jest, że niekiedy mimo, iż Długosz znał prawdę, przekręcał ją zgodnie z tendencją, która jest widoczna w jego kronice, a która w dużej mierze wynika z przeświadczenia o nienaruszalności autorytetu Kościoła i z faktu, że dla autora, podobnie jak dla Kadłubka, historia była zbiorem budujących przykładów. I jeśli rzeczywistość nie odpowiadała założeniom, kronikarz świadomie przemilczał pewne momenty lub nawet przeinaczał fakty. Częściej jednak niż z zafałszowaniem mamy w kronice do czynienia z wypowiedziami tendencyjnymi, wypowiedziami zwolennika i kontynuatora programu Oleśnickiego. Nie lubi Długosz Czechów z racji ich husycyzmu, deprecjonuje Litwę i schizmatycznych Rusinów, przemilcza fakt krzewienia się chrześcijaństwa na Litwie przed oficjalnym chrztem Jagiełły. Krzyżaków ocenia jako nieubłaganych wrogów, ale jednocześnie potrafi się zachwycić i uwierzyć bez zastrzeżeń w przejętą chyba z krzyżackich źródeł opowieść o cudach towarzyszących zgonom dwóch Krzyżaków skazanych na śmierć przez Litwinów. Narzekał na zepsucie obyczajów w Polsce, na ekscentryczne ubiory i fryzury, płoche spędzanie czasu na rozrywkach światowych. Jego kronika została oceniona bardzo surowo, zarzucano mu barbarzyńską, kuchenną łacinę, szorstki styl, rozwlekłość. Nawet ci co korzystali z dzieła Długosza nie szczędzili mu krytycznych uwag.
Nawiązania do Średniowiecza w literaturze polskiej późniejszych epok.
Nawiązania do Średniowiecza zaczynają się w Renesansie. Elementy renesansowe i redniowieczne łączy "Boska komedia" Dantego - wyraźne cechy redniowiecza: motyw wędrówki poza wiatem przez piekło, czyciec i raj. Poecie towarzyszy poeta Wergiliusz i ukochana Beatrycze. Typowe opisy piekła i raju. Typowa konstrukcja wznoszenia człowieka od grzechu do więtoci.
Średniowiecze jako temat pojawia się w XVII w. we włoskiej epice renesansowej. W dwóch etosach "Orland szalony" Ariosta i "Jerozolima wyzwolona" Tassa. Pierwszy utwór ukazuje epokę Karola Wielkiego, trecią są dzieje tragicznej miłoci rycerza Orlanda do Angeliki. Drugi - epopeja bohaterska opiewająca wodza wyprawy krzyżowej, zdobywcę Jerozolimy - Gotfryda de Bouillon. W Renesansie powstaje też arcydzieło epiki - powieć Cervantesa "Don Kichot" - parodia etosu.
Dla Szekspira Średniowiecze było także źródłem inspiracji np. "Makbet" zainspirowany dawnymi kronikami angielskimi.
Owiecenie doć jednoznacznie ocenia Średniowiecze: barbarzyństwo, epoka ciemnoty po upadku Antyku. Krytykowane przez racjonalizm - np. poematy heroikomiczne Krasickiego "Monachomachia" i "Myszeida" - temat zaczerpnięty z kroniki Wincentego Kadłubka. Krasicki pokazując temat redniowieczny, omiesza redniowieczną historiografię Kadłubka, wątpliwe wartoci historyczne, porednio atakuje Średniowiecze.
Romantyzm przynosi odrodzenie zainteresowania Średniowieczem, opowieciami rycerskimi, tajemniczocią epoki. Wychodzą wtedy "Pieni Osjana" wydane przez angielskiego pisarza proromantyzmu - Jamesa Macphersona. "Pieni..." utwór ujęty w formę pieni piewanych przez starego króla i kapłana Osjana, którym wtórują synowe. Zawarte są tam dzieje walk dawnych Celtów. Sceneria pełna tajemniczoci, duchów. Wydanie - wielkie wydarzenie literackie w Europie. Wywarła wpływ na wielu twórców - moda na wydawanie dzieł redniowiecznych. Okazało się jednak, że dzieło to było wymylone, stylizowane na redniowieczu co wywołało skandal, niemniej jednak moda pozostała.
W okresie Romantyzmu ukształtował się gatunek - powieć gotycka, zrodzona z fascynacji starymi ruinami, legendami. Akcja pełna okrucieństw - tortury, pojedynki, sceny fantastyczne. Najsłynniejsza powieć gotycka - "Zamek w Otranto" Horacego Walpole'a.
Do Średniowiecza odwoływał się Walter Scot. Traktował historię jako tło dla przeżyć bohaterów. Nie dbał o historyczną dokładnoć, drobiazgowoć i autentycznoć faktów. Wprowadza uczty, turnieje, pojedynki.
Do Średniowiecza nawiązywał Leon Schiller np. "Wilhelm Tell", ballady "Rękawiczka", "Rycerz Torrenburg".
Średniowieczem zainteresowali się polscy romantycy - Mickiewicz np. ballada "Lilie" - temat z ludowej pieni powstałej w redniowieczu. Akcja rozgrywa się w czasach Bolesława Śmiałego. Król wydał rozkaz (przed wyprawą na wojnę), że żony niewierne mężom będącym na wojnie będą skazane na ciężkie kary. W balladzie żona zabija męża ze strachu przed karą za niewiernoć. Poemat "Grażyna" i powieć "Konrad Wallenrod" - akcja utworów toczy się w redniowieczu. Jest ona maską literacką, która ukrywa sprawy współczesne pisarzowi. W "Grażynie" konflikt między patriotyzmem, a posłuszeństwem małżeńskim. Tragizm jej jest tragizmem Polaków, patriotów - dla nich jest to ważniejsze niż posłuszeństwo wobec cara. "Konrad Wallenrod" - na tła redniowiecznego konfliktu polsko- krzyżackiego opisane są dzieje rycerza litewskiego, który dla ratowania ojczyzny powięca swój honor rycerski.
Motywy redniowieczne pojawiają się w "Kordianie" Słowackiego - na górze Mount Blanc zostaje przywołana postać rycerza Winkelryda - bohatera narodowego Szwajcarii. Staje się symbolem idei - Polska Winkelrydem narodów. Również "Balladyna" Słowackiego została zainspirowana Średniowieczem i sięgnął do kroniki Kadłubka, za tło dramatu przyjął czasy panowania Popiela IV. Pojawia się postać rycerza Kirkora.
W Romantyzmie także Ignacy Kraszewski pisał powieci historyczne - szczególnie popularna "Stara bań" osnuta na życiu Słowian w X wieku. Pokazuje tu życie pierwszych Plan, życie publiczne, domowe, religię, obyczaje, treci polityczne, ideowe - swoiste ostrzeżenie przed zagrożeniem. Największe zagrożenie dla narodu stanowi brak jednoci, zgody.
Pozytywizm nie sprzyjał powieciom historycznym - zmniejsza się zainteresowanie Średniowieczem. Głównie rozwija się tematyka współczesna w literaturze. Ale przecież i Pozytywizm przynosi "Krzyżaków" - czasy panowania Władysława Jagiełły - potęga Polski. Powieć zawiera opis bitwy pod Grunwaldem wzorowany na Długoszu - zdaniem historyków - najlepszy opis batalistyczny w literaturze polskiej - rycerze piewają Bogurodzicę. Główny nacisk położony na stosunki polsko-krzyżackie przed bitwą. Przynosi rzetelne tło historyczne - obyczaje na dworach, życie rodzinne, pojedynki.
Młoda polska - pojawia się Średniowiecze - Wyspiański - "Bolesław Śmiały", opisuje konflikt króla ze Stefanem ze Szczepanowa. "Wesele" - przybywa Zawisza Czarny (do poety). Kasprowicz - "Marchołt gruby, a sprony".
Baczyński - "Ballada zimowa", Stanisław Grochowiak - "Święty Szymon z Słupnik", "Gotyk", Różewicz - "Gotyk", Szymborska - "Miniatura redniowieczna", Sigrid Unsed - "Opowieć o rycerzach okrągłego stołu", "Olaf syn Olduna", Berent - "Żywe kamienie", A.Gołubier - "Bolesław Chrobry", Kossak-Szczucka - "Krzyżowcy", Kuncewiczowa - "Tristan 46".
Z jakimi epokami kojarzysz style: gotyk, barok, klasycyzm; omów je i podaj przykłady
Gotyk - styl ten powstał już w połowie XII wieku (kolebką była Francja), osiągając rozkwit w XIII wieku i trwający do końca epoki; styl ten wiążą badacze kultury średniowiecznej z duchem scholastycznym i mistycznym dojrzałego średniowiecza. Jego cechami są min.: lekkość i hieratyczność (monumentalizm, kultowość, patos) konstrukcji, ostre łuki, sklepienia krzyżowo-żebrowe, wysokie okna z pięknymi kolorowymi witrażami, harmonijne połączenie elementów zdobniczych, nastrój podniosły wnętrz, uwypuklony przez strzelistość linii i grę świateł (górne, wysokie partie kościoła symbolizowały niebo, były mocno naświetlone, partie niższe były ciemne i mniej ozdobne). Gotyk stał się architekturą miasta: przede wszystkim wspaniałych katedr, ale także i budowli świeckich: ratuszów, zamków, barbakanów, pałaców i kamienic.
W Polsce powstało wiele zabytków gotyckich, które choć ustępują takim arcydziełom gotyku, jak np. katedra Notre Dame w Paryżu, ukazują przejawy wysokiego kunsztu architektonicznego. Przede wszystkim jest tych zabytków wiele i są one zaprojektowane z dużym rozmachem np. kościół Mariacki, katedry w Gdańsku i Wrocławiu, Ratusz i Barbakan w Krakowie. W stylu późnego gotyku stworzył arcydzieło, Ołtarz Mariacki, Wit Stwosz.
Sztuka gotycka, pełna harmonii i subtelności, dążyła do wyrażenia odczuć tajemniczych i wzniosłych, tyczących się wewnętrznego świata człowieka. Nasycona jest ona pierwiastkami alegorycznymi i symbolicznymi, a artysta gotycki z niespodziewaną wprost ostrością wejrzał w duchowe oblicze i ideały ludzi swej epoki. Znalazło to min. odbicie w uduchowionych portretach malarskich i posągach zarówno postaci religijnych, jak i świeckich. Wśród wielu dzieł ikonograficznych zwracają uwagę obrazy i rzeźby Matki Boskiej. Są to przepiękne wizerunki kobiece, delikatne i pełne wdzięku, opiewający urodę i czar kobiety. Ikonografia gotycka wykazuje zadziwiający silny związek z literaturą hagiograficzną.
Istniały duże zróżnicowania regionalne, ale szczególne piętno stylowe gotyku, z jego dążeniem w górę, smukłością konstrukcji, sylwetek ludzkich, szlachetnością linii i dbałością o wiązanie elementów zdobniczych w całość kompozycyjną, nadaje rozmaitym jego wariantom cechy uniwersalne.
Klasycyzm - ogólnoeuropejski prąd kulturalno-literacki nawiązujący do tradycji antycznej stawiający ją za wzór, jej formy i motywy zachowane wśród ruin Rzymu, lub odkrytych w Pompei i Herkulanum. Największy rozwój klasycyzmu przypada na wiek XVII zwłaszcza we Francji, i wieku XVIII. Podłożem filozoficznym prądu był racjonalizm, łączenie ideału piękna i prawdy, wiara w ład i harmonię świata oraz w istnienie ponadczasowej i niezmiennej istoty zjawisk. Klasycyzm pragnął poddać sztukę określonym normom, przeznaczał ją dla dość jednolitego kręgu publiczności. Teorię francuskiego klasycyzmu sformułował M.Boileau ("Sztuka poetycka"). Żądał on od sztuki przestrzegania reguł, zachowania zasad prawdopodobieństwa w odniesieniu do rzeczywistości, ale także uogólnienia i upiększenia jej obrazu, dostosowania formy do tematu oraz aby służyła społecznej przyjemności i pożytkowi. Sztuka klasycystyczna cechowała się ładem, harmonią, symetrią i wykwintną prostotą.
Tak zwany klasycyzm stanisławowski stanowił jeden z prądów polskiego Oświecenia (obok rokoka i sentymentalizmu). Przyjmował on założenie o racjonalnym porządku świata, podejmował wysiłek ożywienia łączności kultury polskiej z tradycją europejską, interesował się sytuacją jednostki w społeczeństwie. Występował z programem literatury wspomagającej nurt przemian społeczno-politycznych, postulował oddzielenie gatunków i kategorii literackich, domagał się jasności języka i stylu. Klasycyzm wyznaczał więc sztuce poezji cele utylitarne, stawiał przed nią zadania dydaktyczno-moralizatorskie, wyrastające z przekonania o ogromnej roli słowa jako narzędzia oddziaływania na społeczeństwo. Tendencje klasycystyczne sięgające do franc. wzorców reprezentował I.Krasicki. A.Naruszewicz starał się je łączyć z tradycjami staropolskimi.
Klasycyzm rozumiany jest także jako ponadczasowa tendencja do ukazania ciągłości i tożsamości ludzkiego losu w różnych epokach przez nawiązanie do przeszłości i tradycji kulturalnej literackiej. Taką postawę cechuje skłonność do posługiwania się symboliką o charakterze powszechnym i ponadczasowym oraz do wszelkich stylizacji. W XX wieku głównymi jej przedstawicielami był T.S.Eliot, u nas należy tu działalność programowa i poetycka J.M. Rymkiewicza.
Architektura:wpływy budowli greckich, rzymskich i renesansowych; nowe typy budowli - szkoły, teatry, kamienice. domy handlowe, banki; np.: Łazienki
Malarstwo:wyrażało się w tematyce hist. , mitycznej, alegorycznej (pojęcia państwa, wolności, narodu) i portrecie. Forma zdominowała kolor. David, Ingres, Bacciarelli
Muzyka:opera, klasycy wiedeńscy - Haydn, Mozart, Beethoven
Barok (XVI - XVIII w.)- geneza baroku rozpatrywanego w sensie wyłącznie stylowym, była głównie estetycznej natury. Stanowiła mianowicie swoiste następstwo wyboru pomiędzy dwoma nakazami estetycznymi: humanistycznym nakazem naśladowaniem starożytnych, a innym, żywym i narastającym od początków średniowiecza dążeniem do rozwijania tradycji rodzimej i ludowej. Celem naśladownictwa była chęć osiągnięcia jak najdoskonalszej formy wyrazu dla treści i znaczeń najbardziej aktualnych i swoistych dla danego kręgu kulturowego. Trzeba zaznaczyć, że okres nazwany Barokiem przejawia stylową wielokierunkowość i choć Barok ogólnie był nurtem dominującym, to np. we Francji silniej zaznaczył się klasycyzm.
"Barok" pojawił się w XVIII wieku jako epitet estetyczny w pracach nad historią sztuki. W okresie Oświecenia ma pejoratywne znacznie. Traktowany jest jako upadek sztuki, forma zdegenerowanego Odrodzenia. Wyraźnie oddzielono go jako odrębną formację kulturową w XIX wieku. Narodził się on we Włoszech. Nigdy nie pozostał jednolity i tworzył liczne specyficzne lokalne odmiany.
Już w XVI wieku zaznaczyły się tendencje do uwypuklenia znaczenia artysty, nadania dziełu swoistego indywidualizmu. Nurt nazwano manieryzmem. "Manieryści" zapatrzenie byli w sposób tworzenia (manierę), w tajniki stylu. Epigoni byli bardziej zainteresowani naśladownictwem stylu mistrzów niż natury. Manieryzm był zapowiedzią Baroku. Artyści poczęli dążyć do wzbogacenia czy prześcignięcia spuścizny antycznej. Linię klasycyzmu zaczyna oplatać barokowy ornament do tego stopnia, że klasycystyczna podstawa niknie z oczu. Barok kierował się swoistymi, niepisanymi zasadami, choć, o dziwo, posługiwano się wciąż podręcznikami estetyki klasycznej.
Dbałość o formę i efekt była skutkiem min. szerszego zainteresowania sztuką, także w Rzeczpospolitej. Sprowadzano dzieła i artystów z Zachodu (Tomasso Dolabella, Fontana, Gamerski-Gameran), a z czasem tworzyć w barokowym stylu zaczęli i rodzimi (malarze Lekszycki, Strobel). Zaowocowało to niezwykłym rozkwitem sztuki i literatury około połowy XVII wieku, zniweczonym wojnami szwedzkimi
Sztuka barokowa dążyła do oddziaływania na psychikę, do olśnienia, zaskoczenia bogactwem formy, zaszokowania. Osiągała to dzięki dekoracyjności, wyrafinowaniu, fantastycznej tematyce. Chcąc jak najsilniej inspirować wyobraźnię, uznała obraz za podstawową jednostkę wypowiedzi. Obrazowość osiągano dbałością o szczegóły w plastyce (Rubens, Rembrandt, van Dyck, Caravaggio, Valasquez) i dokładnymi, ekspresywnymi opisami w literaturze. Warto zauważyć bardzo głębokie przenikanie się tych dwu dziedzin sztuki. Rozwinięto renesansową emblematykę tjs. sztuka łączenia rycin z myślami i sentencjami. Najdobitniej łączność między lit. i sztuką pokazują analogie między nimi. Podkreśla się "narracyjność" obrazów rodzajowych, scen mitologiczno-historycznych i nawet portretów przedstawiających z zamiłowaniem do szczegółów i naturalizmu wygląd ludzi i rzeczy. Natomiast barokowy tekst "narracyjny" (epos rycerski, romans poetycki) odznacza się malowniczością przedstawień lit. ukazujących sugestywnie i szczegółowo barwę, grę świateł i cieni, plastykę kształtów, perspektywę, gwałtowność ruchów, przede wszystkim zaś różnorodne skutki oddziaływania iluzji, mylących widza upiększeń i czarujących pozorów.
Literatura barokowa pozostała wierna motywom i tematyce starożytne, średniowiecznej i renesansowej. Jednocześnie odznaczyła się różnorodnością i bogactwem form narodowych i indywidualnych artystów. Jej znamionami są także zwiększona wrażliwość na doskonalenie języka artystycznego, na subtelność myśli i na udramatyzowanie sytuacji człowieka na świecie. Nurty literackie baroku to np. konceptyzm (kładący nacisk na wyrafinowany, zaskakujący "koncept" dzieła - pointa, ciekawy motyw, niezwykły środek wyrazu, skojarzenie czy środki stylistyczne itd.), marinizm, gongoryzm, eufuizm (wszystkie będące odmianami konceptyzmu). Polscy pisarze barokowi to min. Szarzyński, Morsztyn, Naborowski, Potocki; obcy: Cervantes, Lope de Vega, Corneille, Molier, La Fointaine.
Architektura zaczęła powszechnie służyć celom świeckim - pałace, parki (francuskie, angielskie) - Wersal, Schoenbrunn. Jak i inne dziedziny twórczości cechowała je zdobność, efektowność, alegoria. Świątynie barokowe szerokie i krótkie, z dobrze widocznym, wyeksponowanym ołtarzem i kazalnicą. Boczne nawy miały kształt niewielkich kaplic. W bryle kościoła wyróżniała się fasada i zdobna kopuła.
Spośród wszystkich trendów barokowych najdłużej zachowało się rokoko, najskromniejszy spośród stylów oświeceniowych. Był to tak zwany "styl wnętrz", charakteryzujący się drobiazgową dekoracyjnością, kwiecistością i dominacją bieli i złota w kolorystyce.
Objaśnij pojęcia: odrodzenie, humanizm, reformacja
Odrodzenie (renesans) - z fran. Renaissance. jako nazwy epoki użyto tego terminu dopiero w XVIII wieku we Francji - początkowo dla określenia zapożyczeń i wzorów włoskich w sztuce francuskiej. Jako termin historycznoliteracki służył początkowo dla określenia czasów panowania Franciszka I, kiedy nastąpiło "odrodzenie literatury dotąd lekceważonej". W tym znaczenie określenie to zostało przyjęte przez naukę niemiecką i upowszechnione dzięki fundamentalnemu dziełu J. Burckhardta - "Kultura odrodzenia we Włoszech" (1860). Według niego odrodzenie miało być początkiem ery nowożytnej - przeciwstawionej epoce "Wieków średnich". Koncepcja ta wywarła wiele sporów i polemik.
Nazwy "Odrodzenie" świadomie użył dopiero Gorgio Vasari - włoski malarz, historiograf sztuki. "Rinascita" nie oznacza tu jednak odrodzenia antyku lecz okres świetności sztuki włoskiej, która wprawdzie ocknęła się dzięki mistrzom starożytnym, ale potem sama doszła do szczytów przewyższających wzory.
Renesansem nazywamy epokę w dziejach kultury trwającą we Włoszech od XIV do początków XVI wieku, a w krajach Europy północnej od końca XV do końca XVI wieku. Jest on rezultatem skomplikowanego procesu historycznego, na który złożyły się takie czynniki jak: kryzys papiestwa, rozluźnienie więzi scalających cesarsko-papieską Europę, szybki rozwój miast, powstawanie (po okresie rozbicia feudalnego) zjednoczonych państw, na przykład Hiszpania, Francja, Polska, Szwajcaria.
W kulturze renesansu ogromną rolę odegrało odrodzenie i przyswojenie kultury antycznej. W epoce tej dochodziły do głosu różne prądy umysłowe i religie, najważniejsze z nich to reformacja i humanizm. Cechy renesansu:
· zainteresowanie człowiekiem, nawrót i kontynuacja tradycji antycznych
· przekształcenie średniowiecznego stylu życia, na plan pierwszy wysunęło się zainteresowanie doczesnymi celami
· sztuka stała się laicką, jej celem było dostarczanie przyjemności, pożytku, miała uczyć i bawić
· dwujęzyczność sztuki
· nasilenie tendencji humanistycznych
· rozwój myśli racjonalistycznych
· laicyzacja nauk i form życia
· antropocentryczne zainteresowanie światem pozaziemskim
· stworzenie nowego ideału człowieka - zerwanie z ascezą i teocentrycznym poglądem na świat; człowiek staje w centrum badań i zainteresowań
· miernikiem poznania stał się rozum
Reformacja - w ikonografii średniowiecznej często występuje motyw Chrystusa wręczającego papieżowi klucze - symbol władzy duchowej, a cesarzowi - symbol władzy świeckiej. Jednak motyw ten wyraża raczej ideał współistnienia niż stan faktyczny. Między papiestwem a cesarstwem stale dochodziło do konfliktów:
· XII/XIII wiek - za pontyfikatu papieża Innocentego III przewaga papiestwa wzrosła tak dalece, iż narzucono zależność wielu państwom europejskim.
· początek XIV wieku - bunt biedoty miejskiej w Rzymie powoduje przeniesienie Stolicy Apostolskiej do Awignon we Francji. Po powrocie papieża do Rzymu kler francuski osadził na tronie awignońskim swojego kandydata - tak zwana wielka schizma zachodnia , trwająca do 1437r.
· XV wiek - epoka koncyliarystyczna (łac. Concillium - sobór) - w czasie soboru w Konstancji (1414-18 który doprowadził do likwidacji schizmy zachodniej), w Bazylei, Ferrarze, i Florencji (1431-45) doszło do sporów o znaczeniu doktrynalnym i praktycznym. Wysunięto tezę wyższości soboru nad papieżem. Niedługo potem idea koncyliarystyczna została odrzucona przez papieża Eugeniusza IV, ale okazała się żywa i dała znaki nawet w XVI wieku - twórczość Andrzeja Frycza Modrzewskiego.
· XVI wiek - najpoważniejszy wstrząs - w 1517 roku niemiecki zakonnik (augustianin) Marcin Luter na drzwiach katedry w Witenberdze wywiesił 95 tez wymierzonych przeciwko nadużyciom towarzyszącym udzielaniu odpustów, celibatowi, uznaniu papieża z głowę Kościoła i różnicy w czynie i słowie księży. Głosił konieczność powrotu do Kościoła jaki miał istnieć w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Zasadniczym autorytetem w sprawach wiary czynił Pismo Święte, przekreślając tym samym wagę orzeczeń papieży, uchwały soborów i autorytet ojców kościoła. Uzależniał zbawienie wiernych przede wszystkim od wiary. Zredukował liczbę sakramentów do dwóch: Chrztu i Eucharystii. Głosił likwidację zakonów. Doprowadził do powstania protestantyzmu (nazwa od protestu wobec uchwały podjętej na Sejmie Rzeszy niemieckiej w 1525, zabraniającej szerzenia haseł reformacyjnych). Jan Kalwin - działał w połowie XVI wieku w Szwajcarii, głównie w Genewie. Podstawą jego poglądów była zasada predestynacji - Bóg już przed wiekami podzielił wszystkich ludzi na wybranych i potępionych, a ich postępowanie w życiu doczesnym może być tylko potwierdzeniem tego podziału. Ludzie zostają potępieni nie dlatego że grzeszą, ale grzeszą dlatego, że ich Bóg potępił. Przejawem łaski bożej miało być prowadzenie cnotliwego życia, na które składa się nieustanna praca i rezygnacja z jakichkolwiek przyjemności. 1534 rok - powstał Kościół Anglikański, którego głową został król Henryk VIII, odłączając się w ten sposób od Rzymu. Zniesiono zakony oraz skonfiskowano dobra kościelne, zachowano natomiast pozostałą po katolicyzmie hierarchię duchowną. Do obrzędów wprowadzono język angielski, zniesiono celibat.
Jedność wyznaniowa łacińskiej Europy została rozbita. Państwa skandynawskie przyjęły luteranizm. Niderlandy - kalwinizm, który wspomagał ideową walkę narodowo-wyzwoleńczą przeciw panowaniu katolickiej Hiszpanii. W Czechach, gdzie szczególnie żywe były tradycje husytyzmu jako ruchu religijnego i narodowego, powstała Jednota Bracka, której poglądy społeczne miały charakter antyfeudalny. We Włoszech brak było ruchu reformacyjnego na wielką skalę społeczną. Wystąpili tu natomiast radykalni mściciele religijni, którzy łącząc racjonalistyczne tradycje scholastyki z kulturą humanistyczną, drogą samodzielnego formułowania problematyki teologicznej rozwinęli doktrynę antytrynitaryzmu, odrzucającej tajemnicę Trójcy Świętej, jako irracjonalną.
Skutki reformacji: 3/5 Europy oddzieliło się od Watykanu. Katolickie pozostały Włochy, Francja, Hiszpania, Portugalia, Węgry, Austria i Polska. Kalwinizm upowszechnił się we Francji, na Węgrzech i w Austrii; a luteranizm w Niemczech, Danii i Szwecji.
Humanizm - w okresie wielkiej schizmy zachodniej i niewoli awignońskiej ruch narodowy Włochów z natury rzeczy nie miał nastawiania antypapieskiego. Przeciwnie - Rzym opuszczony przez papieża wydawał się pusty i upadły. Hasło Roma Renata (Rzym odrodzony) miało wówczas zabarwienie wyraźnie antyfrancuskie. Gdy papież wrócił do Rzymu miasto rozbudowało się, wzbogaciło. Humaniści zasiadali na tronie papieskim (Mikołaj V, Pius II), zostawali opiekunami sztuk.
Termin humanizm oznacza prąd poszukujący i rozwijający tradycję starożytnej wiedzy o człowieku zawartej w filozofii i literaturze. Najwcześniej pojawiło się hasło huamnitas - człowieczeństwo, ludzkość w znaczeniu greckiego paideia - wykształcenie i ćwiczenie w sztukach pięknych. Humanitas było określeniem ludzkiej sprawności i zdolności twórczej; Petrarka sądził, że do poznania natury ludzkiej można dojść drogą zrozumienia przeżyć wewnętrznych. W wieku XV rozwinęły się systematyczne studia nad kulturą grecką i rzymską jako odrębna dyscyplina, już autonomiczna i niezależna od teologii.
Humanizm nie zrodził się jako ruch antyreligijny czy antypapieski. Studia humanitas obejmowały różne dziedziny ludzkiej aktywność: sztukę, literaturę, filozofię. Retoryce i gramatyce przypisywano rolę nadrzędną nad filozofią, moralności, prawem i medycyną. Humanizm był elitarny i egalitarny. Elitarny, bo tworzył wysokie normy wytwórczości językowej, którym niełatwo było sprostać; i egalitarny, bo oceniał ludzi nie wedle urodzenia i stanu, lecz wedle wiedzy i wykształcenia zasługi osobistej. Wzory starożytne traktowano jako niepodważalne normy. Normą najwyższą była praktyka pisarska Cycerona. Pisać i mówić po łacinie jak Cycero było marzeniem humanistów.
Termin humanizm używany jest przez badaczy w znaczeniach:
· w sensie wąskim, ściśle historycznym oznaczający ruch umysłowy zapoczątkowany w XIV wieku we Włoszech i przejawiający się w studiach nad światem antycznym i uznaniem sztuki antycznej za wzór doskonałości.
· na początku XIX wieku oznaczał filozofię renesansową będącą w opozycji do filozofii średniowiecznej. Głoszono nowy pogląd na świat (Andrzej Frycz Modrzewski, Erazm z Rotterdamu) oparty na autonomii człowieka i jego rozumu oraz potrzebie wszechstronnego rozwoju człowieka.
· teraz nadano nowe znaczenie. Oznacza wrażliwość. Człowiek humanitarny to prawdziwy humanista.
Humanizm renesansowy - postawa intelektualno-moralna, wyrażająca troskę o potrzeby, szczęście, godność, swobodę rozwoju człowieka. Jest prądem filozoficznym i artystycznym. Przeciwstawia się teocentrycznej kulturze średniowiecza. Hasłem wiodącym stało się: "Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce" (Terencjusz). Humanista to znawca nauk zajmujący się sztuką i doskonaleniem języka, co zapoczątkował Erazm z Rotterdamu.


#27 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 16 wrzesień 2005 - 13:05

Humanizm, racjonalizm i irracjonalizm wyjaśnij pojęcia; z jakimi epokami Ci się kojarzą, omów na przykładach.
Humanizm - (z łac. "humanitas" - człowieczeństwo) prąd umysłowy Renesansu, który poniekąd poprzedził całą epoką, był jej zwiastunem, jej świtem. Waga tego pierwszego objawienia polegała przede wszystkim na uzmysłowieniu sobie wartości własnej, jedynej, ludzkiej osobowości ("humanus" - ludzki).
Średniowieczne "zanurzenie" jednostki w universum świata, przypisanie jej ściśle określonego miejsca w powszechnie obowiązującej hierarchii bytów i ról odbierało poczucie indywidualności, czyniło człowieka anonimowym, choć niezbędnym trybem machiny, od którego wymagano idealnej, lecz typowej dla spełnianej funkcji doskonałości. W ten sposób "ustawiony" człowiek, świadomy swej roli i przeznaczenia zyskiwał poczucie bezpieczeństwa i nie wchodził w konflikt ze światem, ani tym bardziej z samym sobą, wiedząc, kim jest i jak ma postępować. Tymczasem to, kim i jakim jest człowiek, stanowiło centrum zainteresowania humanistów. Jest zdumiewająca prawidłowość w tym, że jeden z pierwszych Francesco Petrarca, czytał ze średniowiecznych autorów nie św. Tomasza, lecz św. Augustyna, a zwłaszcza jego porażające wyznanie: "I chodzą ludzie podziwiać szczyty gór i wzdęte fale morza, i szerokie nurty rzek, i przestwór oceanu, i kręgi gwiezdne, a siebie zaniedbuje. Potrzeba poznania siebie i formowania swej osobowości poddała program zarówno studiowania siebie, swych wewnętrznych przeżyć, jak i kształcenia się na świetnych zdobyczach i wzorach ludzkiego ducha, najpełniej objawionych w starożytnej wiedzy o człowieku, czyli w antycznej filozofii, literaturze i sztuce.
Wszechstronne, kierowane, harmonijne formowanie osobowości oraz twórczych zdolności człowieka ("humanitas") było niejako powtórzeniem greckiego ideału wychowawczego. Humanistyczne przejęcie się antykiem nie miało znamion amatorszczyzny; były dogłębne; chciano poznać możliwie najwięcej i najdokładniej. Tak zrodziły się nauki humanistyczne, tzw. "humaniora", uprawiane na wielu uniwersytetach, w tym także w Akademii Krakowskiej.
Zainteresowanie antykiem wyraziło się między innymi w poszukiwaniu starożytnych zabytków kultury i rękopisów. Koniecznością stała się poznanie języków starożytnych, przy czym oczyszczano je z naleciałości, starający się o powrót do ich klasycznej formy. I tak np. za wzorzec czystej łaciny upatrywano w pismach i mowach Cycerona.
Język, środek porozumiewania między ludźmi, a zarazem najdoskonalszy przejaw intelektualnej działalności człowieka, otoczono kultem (Erazm z Rotterdamu). Od humanistów wymagano znajomości łaciny, greki i hebrajskiego. Ich opanowanie pozwalało na źródłowe (zasada "ad fontes") poznanie wszystkich znaczących dla ludzkości dzieł starożytnych.
Wymagania stawiane przez program humanistyczny były wysokie; nie wszyscy też je spełniali. Np.: Klemens Janicki, Francesco Petrarca, Jan Kochanowski, Erazm z Rotterdamu są bez wahania określani jako twórcy humanistyczni. Nie da się już tego stwierdzić bez względnie w przypadku Mikołaja Reja, który ani typem wykształcenia, ani sposobem pisania nie spełniał stawianych humanistom wymogów. Znał i wykorzystywał antyczną historię i motywy, lecz traktował je na równi z pochodzącymi ze średniowiecza. Uczeni humaniści tworzyli też towarzyskie układu elitarne, jednoczące się na zasadzie jedności poglądów i upodobań.
Humanizm renesansowy nawiązywał do epikureizmu i jego ideałów życia w spokoju i szczęściu, w specyficznej hierarchii przyjemności. Kierował on uwagę humanistów na świat jako wspaniałe dzieło Boga. Nieco później zainteresowano się stoicyzmem, który nakazywał życiową obojętność mędrca na kaprysy i zwroty fortuny.
Humaniści, nawiązując do filozofii starożytnej, nie głosili uwielbienia dla pogaństwa i nie krytykowali chrześcijaństwa. W ramach irenizmu (z gr. "eirene"-pokój) starali się znaleźć płaszczyznę porozumienia.
Racjonalizm - teoria, za której twórcę uznaje się Kartezjusza w XVII wieku ("Rozprawa o metodzie"). Poddawał on wątpliwości zalety poznania i wyobrażenia świata uzyskiwanych na podstawie świadectwa zmysłów. Prawda osiągalna jest dopiero za pomocą rozumu i myślenia. Kartezjusz był zwolennikiem systematycznego, rozumowego ładu w dochodzeniu do prawdy, odrzucał wszelkie uprzedzenia i przesądy. Racjonalizm stał się głównym źródłem myślowym XVIII wieku. Był znamienny dla poglądów francuskich filozofów, literatów i publicystów (np. Voltaire'a, Diderota). Racjonalizm, przeciwstawiając się wiedzy objawionej i dogmatom zaowocował deizmem, który uznawał istnienie Boga i wagę nakazów moralnych płynących z religii, odrzucał natomiast objawienie i wyznaniowe formy wiary.
W Polsce drugiej połowy XVIII wieku racjonalizm był obok empiryzmu nurtem dominującym. Oba miały charakter wybitnie praktyczny i najwybitniejsi myśliciele polscy - Staszic i Kołłątaj byli jednocześnie aktywistami społecznymi i pracownikami wielu instytucji.
Racjonalizm , przeciwstawiany "metafizycznym" dociekaniom, znalazł poparcie w twórczości Jana Śniadeckiego, badającego również w sposób doświadczalny i w zgodzie z prawami natury "filozofię myślenia i poznania".
Obok innych trendów racjonalizm przenikał silnie do literatury, znajdując w niej znakomitą popularyzatorkę. O naturalności tego związku świadczy twórczość wybitnych literatów-filozofów: Voltaire'a, Diderota i Rousseau. W literaturze polskiej widać to na przykładzie dzieł Krasickiego, którego "Historia" z punktu widzenia racjonalisty ośmiesza mity i legendy tradycyjnego dziejopisarstwa (a także "Pan Podstoli").
Irracjonalizm - prąd filozoficzny przeciwstawiający się racjonalizmowi i empiryzmowi, negujący poznawczą wartość rozumu. Istniejące środki poznania dają obraz rzeczywistości nie dający się przekazać i z tego powodu pozostający subiektywnym. Z drugie strony istnieją całe sfery rzeczywistości nie podlegające poznaniu. Irracjonalizm głosi szczególną rolę intuicji (Bergson) i kładzie nacisk na pozarozumowe środki poznania. Powstał już w XVIII wieku, lecz najsilniej ujawnił się u schyłku XIX, w okresie modernizmu.
Wzorce osobowe renesansu
Literatura renesansowa nie stworzyła osobowych ideałów, w jakie obfituje literatura średniowiecza. Natomiast to literatura towarzyszyła człowiekowi w życiu, ukazywała różne modele zgodne z duchem czasu, często miała charakter dydaktyczny, nie szczędziła prawd. Główne hasła towarzyszące literaturze renesansu to: "Jestem człowiekiem i nic co ludzkie nie jest mi obce" Terencjusza, "Carpe diem" Horacego czy "Człowiek nie urodził się dla siebie" Modrzewskiego. Renesansowa literatura wiąże się z szybkim rozwojem miast, rzemiosła i wytwórczości. Bogaci mieszczanie pragnęli żyć w pięknym otoczeniu - zaczęli stawiać wspaniałe rezydencje, zamawiać u artystów dzieła sztuki. Pragnęli korzystać z przyjemności, jakie niesie życie. Zmieniło się również nastawienie do Boga i religii. Ludzie renesansu odrzucili średniowieczny obraz Stwórcy nader surowego, karzącego za każde potknięcie. Teraz Bóg jawił się jako przyjazny, kochający ludzi i wybaczający ojciec, który stworzył zachwycająco piękny świat (Hymn Kochanowskiego "Czego chcesz od nas panie").
Pierwszym wzorcem osobowym jest ziemianin-szlachcic, który najwyżej cenił życie osiadłe, najchętniej w wiejskim ustroniu. "Serce roście patrząc na te czasy" - to główna formuła poetycka rozpoczynająca pieśń drugą z ksiąg pierwszych. Pieśni Jana Kochanowskiego uważane są za manifestację renesansowego optymizmu. Nadchodząca wiosna wywołuje u ziemianina radość i nadzieję w sercu. Ład przyrody i stały rytm jej przemian w roku "na cztery części rozdzielonym" zapewniały ziemianinowi uprawiającemu "łan ojczysty" nade wszystko pożytki, dające się określić wyraźnie w kategoriach ekonomicznych. Ład przyrody był źródłem dobrego samopoczucia szlachcica, pensjonata, żyjącego na "wsi spokojnej, wsi wesołej" i przeżywającego we własnych włościach mityczny "złoty wiek" szczęśliwości, jeśli nie powszechnej, to w każdym razie szczęśliwości ziemiańskiej. Pomyślność osobistą ziemianina ugruntowywała "dobra żona". Ona to współtworzyła ład i harmonię w życiu domowym, umiejętnie gospodarowała dobytkiem, troszczyła się o czeladź i rodzinę, zapewniała ziemianinowi godnych dziedziców cnoty i fortuny. Mówi o niej w "Pieśni świętojańskiej o Sobótce". W utworze tym bohater - ziemianin żyje u boku swej zacnej małżonki, z dala od kłopotów i targów wojennych, nie znając trudów wojennych ani niebezpieczeństw żeglarza. Pędzi żywot samowystarczalny materialnie i duchowo niezależny.
"Żywot człowieka poczciwego" Mikołaja Reja to opis życia szlachcica-ziemianina, któremu gospodarowanie zapewnia dostatek i jest źródłem wielu radości i satysfakcji. Życie ziemianina jest podporządkowane naturalnym zasadom i każdej porze roku - wiośnie, latu, jesieni i zimie odpowiada pewien etap życia - dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały i starość.
Innym wzorcem jest dworzanin. Przedstawiony jest on przede wszystkim w dziele Łukasza Górnickiego pt. "Dworzanin". Górnicki starał się model dworzanina przystosować do warunków polskich. Autor umieszcza akcję "Dworzanina" na podkrakowskim dworze biskupa Samuela Maciejowskiego, a rozmówcami uczynił jego dworzan i przyjaciół. W utworze ukazał wiele obyczajów polskich, wzory dworskiego postępowania, zamieścił również anegdoty i żarty. "Dworzanin" miał być stosowany w rozwiązywaniu problemów wychowawczych czy politycznych dotyczących dworu. Cechą dworzanina Górnickiego jest elegancja, wytworność, wdzięk i kultura osobista.
Wzorem ściśle wiążącym się z dworzaninem jest ideał humanisty. Jest to, podobnie jak dworzanin, człowiek wykształcony, znawca antyku, filozofii chrześcijańskiej. Taki wzorzec wyłania się z fraszek, pieśni i trenów Kochanowskiego. Twierdzi on, że nadrzędną wartością jest mądrość ("Kupić by Cię Mądrości za drogie pieniądze"). W swych utworach często odwołuje się do starożytności tam szukając inspiracji twórczych, harmonii i piękna. Po śmierci dziecka godzi się z wyrokami opatrzności.
Jeszcze jeden wzorzec to patriota-obywatel. O takim pisał Nicolo Machiavelli w "Księciu". W utworze tym pisarz udziela rad hipotetycznemu władcy, który mógłby - przez mądre rządy - stać się zbawcą Florencji. Książe postępuje bezwzględnie, ale jego celem jest dobro państwa. Ideałem obywatela był dla Kochanowskiego człowiek przedkładający ponad inne wartości los ojczyzny. Problematykę obywatelską znajdujemy przede wszystkim w "Odprawie posłów greckich", w poematach "Zgoda" oraz "Satyr albo dziki mąż". W "Odprawie" poeta mówi, że skutkiem rozkładu moralności obywatelskiej, przekupstwa i prywaty może być upadek państwa. Najbardziej liczącym się głosem w tej społecznej dyskusji był program Andrzeja Frycza Modrzewskiego, któremu potomni nadali przydomek "ojca polskiej myśli demokratycznej". Swoje projekty Modrzewski zawarł w utworach "O karze za mężobójstwo" i "O poprawie Rzeczypospolitej". Uważał on, że celem państwa jest zapewnienie obywatelom spokojnego i szczęśliwego życia. Osiągnąć to można przez właściwą opiekę prawną, dlatego też wiele miejsca w swej twórczości poświęcił prawodawstwu. "W kazaniach sejmowych" ostro potępia egoizm szlachty, zaniedbanie przez nią obowiązku obrony granic, trwonienie bogactw i niezgodę wewnętrzną. Broni ładu, porządku społecznego i wiary.
Różne ujęcia tematyki wiejskiej w literaturze renesansu
Okresowi renesansu charakteryzującemu się poczuciem piękna i harmonii towarzyszyło nieodmienne i powszechne przekonanie, że stan ziemiański jest stanem szczęśliwym, zapewniającym człowiekowi prawdziwe powodzenie i radość. Radości płynące z życia człowieka na wsi mocno podkreślili w swojej twórczości: Szymon Szymonowic, Mikołaj Rej i Jan Kochanowski.
Szymon Szymonowic - był wybitnym kontynuatorem sielanki antycznej, malującej życie proste i nieskomplikowane, wiedzione w obcowaniu w z naturą przez pasterzy, wieśniaków, rybaków, doświadczających uczuć smutku, żalu, kochających i opowiadających o swojej miłości prosto z serca, podśmiewających się z siebie i swoich amorów. Sielanki jego ze względu na treść, stopień zawartej w nich mitologizacji i język można podzielić na dwa rodzaje. Pierwszy hołduje dworskie konwencje i zawiera utwory, które są albo przykładami, czy przeróbkami idylli antycznej, albo też zbiorem oryginalnych obrazków z życia wiejskiego, ale alegorycznych, pełnych powiązań z mitologią, w których pod maską pasterzy i pasterek przedstawia Szymonowic ludzi i stosunki dworskie. Oczywiście obrazy malowane w sielankach konwencjonalnych w niczym nie przypominają prawdziwego życia wsi. Te wszystkie postacie występują pod mitologicznymi imionami: Dafinis, Licydas nie są prawdziwe lecz sztuczne i zmyślone, ale prawdziwe na pewno są uczucia, szczęście i nieszczęście w miłości, których doświadcza prawie każdy, tak jak i bohaterowie utworów Szymonowica. Wszystkim mniej lub bardziej dworskim sielankom przeciwstawiają się sielanki o treści realistycznej., wypływające z trafnej i celnej obserwacji i oceny życia, takiej jak "Kołacze" i "Żeńcy". W nich to kreśli prawdziwy obraz życia wiejskiego, chociaż różnią się od siebie tematycznie.
"Kołacze" w niemal scenicznym układzie przedstawiają z pogodą i dowcipem obrazek przyjazdu spóźnionego narzeczonego na ślub. Później pokazuje autor przebieg tej radosnej uroczystości. Utwór rozpoczyna motyw krzektania sroczki, która według wierzeń ludu zwiastuje gości: "Sroczka krzekce na płocie, będą goście moi, sroczka czasem omyli, czasem prawdę powi". "Kołacze" to realistyczny obraz wesela szlacheckiego, już sam tytuł i wiele miejsca poświęconego ludowemu obrzędowi kołaczemu wiąże utwór z obyczajowym tłem ruskiej wsi, w której nie obeszło by się wesele bez kołacza - obrzędowego ciasta weselnego i wróżb z nim związanych.
Odmienną treściowo sielanką, ukazującą codzienne życie i pracę chłopa są "Żeńcy". W utworze tym poeta zrywa zupełnie z konwencjonalnym, sielankowym obrazem-snem. Miejsce beztroskich pasterzy zajmują spracowane wiejskie kobiety, narzekające na swój los. Uderzający jest realizm, z którym poeta maluje tragedię ludu wiejskiego, dziełem rąk tego ludu wszakże jest przepych wesela i bogate życie przedstawione w "Kołaczach". "Żeńcy" wyraźnie zarysowują konflikt między pańskim dozorcą - Starostą, który występuje zawsze z nieodłącznym symbolem swojej władzy - nahajką, a chłopem bezwzględnie pędzonym do roboty.
"On nad nami z maczugą pokrząkując chodzi"
"Albo nie widzisz bicza za pasem u niego?
Prędko nas nim namaca"
"Kwaśno patrzy, z nahajką się na nas gotuje"
Widzimy więc tutaj krytyczną ocenę życia i sytuacji chłopów.
Mikołaj Rej - był nazywany ojcem polskiej literatury. Jest on autorem "Rozprawy między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem". Jest to utwór o problematyce społecznej, zaczyna się rozmową Pana z Wójtem. Pan krytykuje postępowanie księdza, który nie odprawia nabożeństw należycie. Również nauki księdza są minimalne, ale łaje za to często. Pan obawia się, czy czasem dzięki temu postępowaniu wszyscy wraz z księdzem nie znajdą się na lewicy, to znaczy czy nie zostanę potępieni. Wójt jest oskarżony. Nie atakuje jeszcze księdza, mówi tylko o dziesięcinie, świadczeniach w czasie kolędy. Te rzeczy jednoczą Wójta z Bogiem. Pan nadal podejmuje krytykę. Mówi o odpustach, które są właściwie jarmarkami. Ludzie znoszą księdzu kury, świnie, jaja, piją pod kościołem, wrzeszczą, śpiewają, za co otrzymują odpust. Teraz włącza się do rozmowy Pleban, który właśnie nadszedł. Zaczyna krytykować urzędy świeckie. Mówi, że na stu urzędników, jeden jest sprawiedliwy i nieprzekupny. Sędziowie nie chcą odprawiać swych procesów, chyba że za dodatkowe świadczenia. Różne łapówki i daniny przypominają zbiory myśliwego, na przykład takie jak sarna, zając, kura, lis. Ksiądz krytykuje również Sejm i jego bezowocne obrady, prywatę bez zabezpieczenia spraw narodowych. Wójt słuchając tego sporu włącza się i przedstawia smutny los chłopa. "Ksiądz Pana wini Pan Księdza, a nam prostym zewsząd nędza". Okazuje się, że chłopa ciągną wszyscy: Urzędnik, Wójt, Pleban. Trzeba dawać im to gęsi, to kokosz. Pod przymusem wykonać trzeba tłokę, pracę dodatkową prócz pańszczyzny. Ksiądz nie pozwala znowu zwozić zboża póki nie wybierze dziesięciny, wśród lepszych kop snopków. Zwózka też jest trudna, bo i Pan i Ksiądz domagają się pierwszeństwa. Chłop krytykuje postępowanie szlachty wobec niego, podnoszenie czynszu, zwiększanie pańszczyzny. Mówi również o stratach, jakie szlachta ponosi wskutek życia ponad stan. Zbytki powodują brak rozsądku i nieuchronne bankructwa. Chłop jest zadowolony ze swego losu. Jest człowiekiem uczciwym i nie żal mu żywota. Ksiądz i Pan nie są zadowoleni. Pan karci Wójta za zbytnią poufałość i odwagę. Utwór jest obrazem rzeczywistości.
W "Żywocie człowieka poczciwego" zawarł Rej wskazówki dotyczące życia szlachty na wsi, omawia przebieg całego jej życia. W młodości zaleca ćwiczenia związane z obyciem towarzyskim i rzemiosłem wojskowym. Nauki nie zaleca studiować. Gramatyka trudzi umysł, a języka można się nauczyć bez jej znajomości. Młody szlachcic powinien posiadać jedynie poczucie sprawiedliwości, stałości, roztropności, umiarkowanie, miłosierdzie, stateczność i zdolność własnych korzyści. Gdy młody szlachcic dorośnie, powinien zająć się gospodarstwem ożenić. Związek małżeński trzeba zawierać z osobą równego stanu i majętności. Do urzędów nie należy pretendować. W ciągu roku przewidział również Rej zajęcia dla młodego niedoświadczonego gospodarza: wiosną należy sadzić drzewa i krzewy w ogrodzie, szczepić gałęzie, obcinać, mszyce zbierać, krzaki okopać, przygotować grzędy z truskawkami itp. Latem można z tych przygotowanych wiosną krzewów i drzewek mieć owoce i pożytek. Są już wtedy jabłuszka, gruszeczki, śliweczki, ogóreczki, malineczki. Latem gospodarstwo daje także: masełko, serek, jajka świeże, są też kurki, jagniątka, ryby. Wszystko dla użytku gospodarza. Nie należy tratować pola chłopskiego, bo to wznieca niechęć i ludzie źle pracują. Zima niesie największe rozkosze. W lasach polowania z przyjaciółmi, a także łowienie ryb w przeręblach, zastawianie sideł i potrzasków na zwierzęta futerkowe. W domu wszystko przygotowane jest to biesiady. Całoroczne zapasy dają wreszcie pożytek. Jednak i zimą należy doglądać gospodarstwa. Wyjechać na targ też można z produktami, albo też u handlarza się zabawić i owiec i cieląt kupiwszy tanio sprzedać, w innej okolicy drożej. Widzimy, że Rej dba o wygodę szlachcica. Nie zajmuje się już całością gospodarki narodowej, wobec chłopów zachowuje humanitarny stosunek, a korzyści widzi dla szlachty.
Jan Kochanowski także podejmuje w swych utworach tematykę życia na wsi. W Czarnolesie powstało wiele pięknych tego typu utworów. "Na lipę" to wiersz o bardzo popularny drzewie, specjalnie cenionym. Poeta zwraca uwagę na to, jakie wartości daje lipa. Miód, szept liści, cień, śpiew ptaków. Są to wartości, które drzewo przynosi człowiekowi. "Przymów chłopska" - utwór w formie dialogu między szlachcicem a włodarzem. Włodarz odmawia dalszego picia z panem, bo boi się, że po pijanemu może obrazić pana. Pan przypomina przeszłość, kiedy obie strony miały więcej zaufania. Chłop też o tym pamięta, ale czasy zmieniły się na jego niekorzyść. Jest to jeden z utworów w którym poeta porusza problem społeczny w Polsce. Przedstawionej sytuacji nie aprobuje. "Pieśń świętojańska o sobótce" - składa się ze wstępu i 12 pieśni śpiewanych przez panny. Jest to utwór oparty na tradycjach uroczystości pogańskich ku czci Kupałdy. Daje poeta w ten sposób wyraz swojemu podziwowi dla zwyczajów ludowyc. Chwali wieś i życie wiejskie. W utworze rozbrzmiewają nuty radości. Jest mowa o miłości, tańcu i śpiewie. Wydaje się to zupełnie zrozumiałe, jeżeli weźmiemy pod uwagę charakter opisywanej uroczystości. Pieśń panny drugiej mówi o tańcu i radości. Zachęca wszystkich do pójścia w jej ślady. Ostatnia panna w pieśni swej zawiera pochwałę życia wiejskiego. Chwali wesołość i spokój wsi. Chłop utrzymuje ze swej pracy siebie i rodzinę, a zawód jego jest znacznie spokojniejszy i bezpieczniejszy niż marynarza, żołnierza czy pisarza. Wylicza następnie wszystkie przyjemności pracy, chwali wieczorne śpiewy i tańce. Utwór należy traktować jako artystyczne uroczystości ludowe. Jest odbiciem radości życia w czasie święta mającego swe pogańskie tradycje.
Rodzaje miłości w literaturze XVI i XVII wieku, Kochanowski, Morsztyn, Szarzyński.
"Gdybym mówił językami ludzi i aniołów
A miłości bym nie miał
Stał bym się jak miedź brzęcząca
Albo cymbał brzmiący
Gdybym też miał dar przekonywania
I znał wszystkie tajemnice
I posiadał wszelką wiedzę
I wszelką możliwą wiarę
Tak iżbym góry przenosił
A miłości bym nie miał
Byłbym niczym
I gdybym rozdał na jałmużnę
Całą majętność moją
A ciało wystawił na spalenie
Lecz miłości bym nie miał
Nic bym, nie zyskał
Miłość cierpliwa jest
Łaskawa jest
Miłość nie zazdrości
Nie szuka poklasku
Nie unosi się pychą
Nie dopuszcza się bezwstydu
Nie szuka swego
Nie unosi się gniewem
Nie pamięta złego
Nie cieszy się z niesprawiedliwości
Lecz współweseli z prawdą
Wszystko znosi
Wszystkiemu wierzy
We wszystkim pokłada nadzieję
Miłość nigdy nie ustaje (...)
(...) Tak więc trwają wiara, nadzieja, miłość
Te trzy, a największa z nich jest miłość"
"Połóż mię jak pieczęć na twoim sercu
jak pieczęć na twoim ramieniu
bo jak śmierć potężna jest miłość
a zazdrość jej nieprzejednana jak Szeol
żar jej to żar ognia
płomień Pański
Wody wielkie nie zdołają ugasić miłości
nie zatopią jej rzeki
Jeśliby kto oddał za miłość
całe bogactwo swego domu
pogardzą nim tylko"
"Pieśń nad pieśniami"
Miłość jako temat pojawia się w literaturze starożytnej, głównie w poezji greckiej poetki Safony. Mieszkała ona na wyspie Ledos, gdzie skupiła wokół siebie grupę dziewcząt, których wychowaniem się zajmowała. Łączył je kult bogini Afrodyty oraz więzi czułej i namiętnej przyjaźni. Miłość Syfony według Maksymosa z Tyru podobna była do miłości Sokratesa i jego uczniów. Jej poezja surowa, oszczędna, bez ornamentyki charakterystycznej dla późniejszej poezji jest związana z przeżyciami poetki. Opiewa głównie miłość, uroczystości rodzinne, rozstania z przyjaciółkami, rzadkie chwile szczęśliwej miłości. Na ogół w jej utworach przeważa ton melancholii i tęsknoty. W Polsce zyskała popularność stosunkowo wcześnie? (Jan Kochanowski o Urszulce - Safo Słowieńska).
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska poetka dwudziestolecia międzywojennego również opiewa miłość. Poświęciła Safonie cykl pierwszy pt. "Róże dla Safony". Opiewa ona miłość nieszczęśliwą, pełną goryczy, odwołuje się do doświadczeń poetki w starożytności:
"Już wtedy w Hitylenie jak i w całej Ledos
obca jasnym gajowym i nadmorskim bożkom
upadłaś Miłości pod ciężarem łez, bo
jak dziś byłaś słodko-gorzką"
W Średniowieczu uwaga twórców skupiła się głównie na miłości, która łączy Boga i człowieka. Utwory dają doskonałe wzory tej miłości, której uosobieniem są święci i asceci, odrzucający ziemskie rozkosze dla miłości nieskończonej do Boga (św. Szymon z Słupnik). W miarę sekularyzacji życia i coraz pełniejszego kształtowania się kultury dworskiej w liryce świeckiej i rycerskiej pojawia się miłość erotyczna między kobietą i mężczyzną. Temat ten pojawia się w łacińskim zbiorze poezji Burana, przynoszącej pochwałę życia, kult kobiety, pragnienie miłości. W literaturze dworskiej kształtuje się ideał damy serca rycerza średniowiecznego. Miłość ta ma nie tylko charakter platoniczny ale i zmysłowy, namiętny, grzeszny (Tristan i Izolda), (Abelard i Heloiza). Grzeszni kochankowie w etosach rycerskich są sympatyczni. Nawet zdrada nie pomniejsza miłości, miłość nierozerwalna.
W Renesansie miłość święci triumfy - wiąże się to z humanizacją życia i ideologią: współistnienie wartości duchowych i cielesnych. Powstają idealni kochankowie: Beatrycze Dantego i Laura Petrarki. Sonety do Beatrycze Dantego, ona oprowadza go po raju w "Boskiej komedii". Petrarka pisał też sonety, nie wiadomo kim dokładnie była Laura. Petrarka stworzył w sonetach literacki portret ukochanej i wyraził w poetyckim przekazie uczucia do niej. Analiza doznań miłosnych, dzieje miłości to esencja poezji Petrarki - jest własnym psychoanalitykiem, analizuje własne uczucia.
W Renesansie powstaje nieśmiertelny ideał kochanków - Romeo i Julia. U Szekspira występuje także miłość zbrodnicza - lady Makbet, nakłania męża do zabójstwa ponieważ pragnie korony dla niego.
Miłość jako temat literatury w Renesansie przyjmuje różne kształty: Miłość do kobiety, dojrzałe uczucie, miłość do żony - głównie u Kochanowskiego (towarzyszka męża, pomaga mu). Pieśń "Może kto ręką sławy dostać w boju" wysławia żonę głowy mężowej koronę. Miłość zmysłowa do kochanki, pełna erotyzmu głównie we fraszkach. "Raki" - czytane dobrze - zalety kobiet, czytane wspak - nie należy ich brać poważnie. Fraszka "Do dziewki" - namawia dziewczynę do miłości, by nie żałowała swych wdzięków, ponieważ jak będzie stara może ich zabraknąć. U Kochanowskiego miłość do ojczyzny, do Boga, przyrody, miłość do dziecka. Miłość do dziecka odnajdujemy w trenach. Jest to portret dziecka pełnego talentów. W dedykacji pisze "wdzięcznej, niepospolitej dziecinie". W trenie XII: było to dziecko posłuszne, karne, uczone, roztropne, obyczajne, ludzkie, układne, skromne, wstydliwe. Rano najpierw się modliła potem jadła śniadanie. Profesor Skwarczyńska zwróciła uwagę, że Urszulka uchwycona w ruchu, gestach, zachowaniu jawi się nam jak żywa. W trenach miłość sprawiła, że poeta dokonał uwznioślenia Urszulki, nadał jej wymiar bohaterki ważnej, poważnej (miała tylko trzy lata), w trenach bardzo dojrzała. Ta tendencja została przejęta z obowiązujących sposobów przedstawiania dziecka w sztukach plastycznych. Cnoty Urszulki mają uzmysłowić ogrom cierpienia, niespełnienia kochającego ojca.
Miłość w poezji siedemnastowiecznej to z jednej strony miłość metafizyczna ku Bogu (Sęp-Szarzyński), metafizyczna tęsknota i lament nad losem człowieka, którego duchową tęsknotę wywołuje niezaspokojona miłość dopóki dusza nie ujrzy wiekuistego piękna - Boga. A. Morsztyn - autor erotyków, jego erotyki nie dotykają głębszych uczuć. Bohater Morsztyna cierpi ostentacyjnie, głośno, nie zna uczucia rezygnacji, zmierza do zaspokojenia swojej namiętności. W cierpieniu miłosnym nie odnajduje rozkoszy (jak w sonetach Petrarki). Celem Morsztyna jest olśnienie czytelnika formą i bogactwem środków artystycznych. Pisząc o miłości posługuje się konceptem - wyszukanym, oryginalnym pomysłem. W sonecie "Do trupa" porównuje nieszczęśliwego kochanka do trupa. Treść wiersza uboga forma bogata: sonet, hiperbolizacja, kontrast, metafora. Bardzo częstym motywem konceptu jest palenie się, rozsypywanie się z miłości. Częste motywy omdlenia, konania z miłości, także dużo opisów urody kobiecej. Tematyka erotyczna skupia się na zewnętrznych elementach miłości. Słownictwo o silnym ładunku emocjonalnym ma oddać moc przeżyć, ogromna ilość epitetów. Nie traktuje uczucia poważnie lecz jako zabawę.
Dramaty Szekspirowskie - wyjaśnij zainteresowanie nimi trwające od stuleci
Szekspir na tle literatury renesansowej jest wyjątkiem. Nie podporządkował się trwającej wtedy modzie, która wzorowała się na antyku. Burzył tradycje nakazujące trzymać się schematów klasycznych w budowaniu utworów dramatycznych. Nie przestrzegał jedności czasu, miejsca, akcji, tworząc zupełnie coś innego, nowego bohatera, wybiegał daleko poza swoje stulecie. Dramaty Szekspira są niezwykle nowoczesne, zawierają ponadczasowa tematykę, tworzą bohaterów, którzy wyrażają niepokoje człowieka każdego czasu, nawet człowieka współczesnego. Jest on poetą rzeczywistości. W swych utworach wprowadzając wiele postaci, mówi właściwie o jednej, ukazując jej psychikę, motywy działania, charakter, wewnętrzne zmagania.
Każdy utwór zaczyna się intrygą, która wywołuje inną, ta jeszcze inną, co doprowadza w końcu do katastrofy. Wprowadzając stopniowanie napięcia utwory Szekspira powodują wzrastające zainteresowanie widza. Dramaty te opierają się na konflikcie wewnętrznym, bohatera rozdartego duchową walką i na konflikcie zewnętrznym, to znaczy zwalczających się dwóch przeciwstawnych idei, na przykład miłość Romea i Julii była w konflikcie z nienawiścią dzieląca ich rody.
Główne postacie na ogół same na siebie ściągają wyrok, walcząc z istniejącym porządkiem rzeczy, chcąc urzeczywistnić swe idee. Duże znaczenie w tragedii bohatera ma jakaś siła, która doprowadza do urzeczywistnienia planu, który w rzeczywistości nie jest jego planem. Bohater właściwie działa swobodnie, ale działalność ta sprawia, że staje się on skrępowany i ubezwłasnowolniony, zdany na los i na jakieś dziwne moce. Przykładem jest Hamlet, który wzdryga się przed obowiązkiem zemsty, staje się winnym przelewu krwi i zostaje zmuszony do zemsty.
Głównym tematem Szekspirowskich dramatów jest namiętność. I tak na przykład w "Makbecie" ukazana jest różnorodność ludzkiej duszy targanej niepokojami: żądzą władzy, miłością. Przykład Makbeta świadczy o tym, że ambicja bycia kimś, niszczy czasami człowieczeństwo, sprowadza na drogę zbrodni i okrucieństwa. Dramat mówi też o przemijaniu życia i wartości doczesnych. Szekspir stara się przekazać nam, że człowiek stworzony jest do czynienia rzeczy dobrych i wszystkie odstępstwa od tego muszą doprowadzić do tragicznych skutków, są bowiem wbrew naturze. Zasada ta ujęta jest w słowa Makbeta: "Czyny przeciwne naturze rodzą przeciwny naturze niepokój". Autor starał się to udowodnić na przykładzie Lady Makbet, która nie zdołała udźwignąć ciężaru zbrodni i oszalała. Główny bohater pod koniec życia uświadamia sobie, że było ono bezsensowne. Życie trzeba przeżyć tak, by być nie tylko "rozwrzeszczanym głupcem", ale człowiekiem, który czegoś dokonał, do czegoś doszedł.
W utworach ukazany jest również konflikt między szlachetną naturą, a żądzami, które miotają człowiekiem. Ukazana jest tragedia szalonego człowieka, który za bardzo poddał się namiętności, na przykład Makbet, Otello. Poeta próbuje nam powiedzieć, że powinnością człowieka nie jest bierne poddanie się, tylko walka. Owo słynne "Być czy nie być?"
W "Hamlecie" Szekspira stworzył bohatera pełnego pytań natury egzystencjalnej. Na jego psychice zaważyło zderzenie wyobrażeń o świecie z rzeczywistością. Młody Hamlet uznawał wartość miłości i przyjaźni. To co stało się w jego rodzinie zburzyło jego dotychczasowe spojrzenie na świat. Matka, którą kochał i szanował, dwa miesiące po śmierci ojca wyszła za mąż za jego brata. Jak przekonał się Hamlet, jego ojciec został zamordowany przez nowego męża matki, a więc przez najbliższą rodzinę - przez brata. Te doświadczenia sprawiły, że Hamlet przestał wierzyć w miłość, odtrącił Ofelię, unicestwiał sam siebie. Pytania, które sobie stawia - odejść?, zasnąć?, umrzeć? są pytaniami, które stawia sobie każdy człowiek odczuwający odrębność ideału od rzeczywistości.
W dramacie "Romeo i Julia" jest mowa o uczuciach, które nigdy nie przemijają: o miłości, okrucieństwie, zazdrości, o waśniach. Czasami ich efektem mogą być wielkie tragedie ludzkie.
Dużą rolę w utworach Szekspira, tak jak i w naszym życiu, odgrywa los kierujący człowiekiem. Kontrast między niemocą człowieka a wszechmocą losu najlepiej widać w "Ryszardzie drugim". Przypadek jest czynnikiem doniosłym w życiu każdego z nas. Ludzie mogą tylko zapoczątkować bieg wydarzeń, ale nie mogą wszystkiego przewidzieć i nad wszystkim panować. Przypadek może być przyczyną tragedii, tak jak w utworze "Romeo i Julia", gdy główna bohaterka budzi się z długiego snu o minutą za późno, i nie jest już w stanie zapobiec biegowi wypadków. W utworach Szekspira, tak jak i w życiu jest zło, w najszerszym tego słowa znaczeniu: zły los, złe myśli, zły charakter, złe pobudki, złe otoczenie. Postacie nierzeczywiste, zjawy, wiedźmy, które wprowadza autor, nie są tylko urojeniami bohatera. Maja symbolizować złe wpływy zewnętrzne, złe siły, które nakłaniają człowieka do popełnienia występku. W "Makbecie" spotkanie głównego bohatera z trzema wiedźmami roznieca w nim żądzę władzy. Wiedźmy są symbolem podświadomych marzeń i pragnień bohatera.
Wydaje mi się, że problemy poruszane w utworach Szekspira są zawsze aktualne. Miłość, nienawiść, chciwość, różnice między rzeczywistością a wyobrażeniami, wpływ losu na życie - to przecież dotyczy nas wszystkich niezależnie od wieku, wyglądu, majątku. Dlatego twórca ten ceniony jest od wieków. Jest uniwersalny
"Odprawa posłów greckich" Jana Kochanowskiego, a dramat antyczny
W roku 1578 ukazała się w Warszawie w druku " Odprawa posłów greckich", wystawiona poprzednio na scenie dworskiej z okazji zaślubin Jana Zamoyskiego z Krystyną Radziwiłłówną. Próbując sił na polu tragedii renesansowej Kochanowski podjął ambitne zadanie literackie, odległe, zdawałoby się od natury jego talentu. "Odprawa..." stanowi dokument zainteresowań poety światem kultury greckiej, wyzyskuje rozmaite wątki antyczne, napisana jest w duchu najbardziej eksperymentatorskich założeń artystycznych renesansu. Lecz jednocześnie stawia problem aktualny i żywo obchodzący ludzi odrodzenia. Jest to problem wzajemnego stosunku moralności obywateli i potęgi państwa, problem obowiązków nakładanych na człowieka przez sytuację historyczną, konfliktu między interesami jednostkowymi a ogólnym. Fabułę dramatu zaczerpnął Kochanowski m.in. z "Iliady". Źródłem była również tzw. "Historia trojańska", duża powieść prozą, przypisywana dwóm uczestnikom wojny o Helenę, Daresowi Frygowi i Diktysowi z Krety. Zaczerpnął z niego tytuł tragedii, zawarty w zdaniu: "Tak ci posłowie wyjechali z dość niedobrą odprawą", gdzie wyraz ostatni znaczy nie odmowę, lecz oficjalne przyjęcie i załatwienie poselstwa. Moment odmowy wydania posłom greckim porwanej przez Aleksandra Heleny zadecydował o wybuchu wojny i przyszłych losach Troi. Główny konflikt stanowi w tragedii starcie się racji Antenora, bohatera kierującego się względem na interes państwa oraz Aleksandra-Parysa, który zatrzymuje porwaną Greczynkę i przez to naraża kraj na niebezpieczeństwo. Starożytna Troja stała się w tym ujęciu przykładem państwa zagrożonego zgubą ze względu na stan moralny obywateli.
W zarysowaniu tła, rozwoju akcji i jej rozwiązaniu Kochanowski umiejętnie stopniował nastrój napięcia. Wprawdzie ostateczna katastrofa nie została w utworze przedstawiona - zastąpił ją pełen ekspresji wieszczący zgubę monolog Kasandry. Jednakże to oryginalne rozwiązanie spełnia taką samą funkcję, jak katastrofa tragiczna ukazana na scenie. Obliczone jest na wywołanie w odbiorcach analogicznych uczuć grozy i współczucia dla bohaterów.
Przebieg akcji obejmuje pięć epizodów, poprzedzonych prologiem , a zakończonych epilogiem. W krótkim prologu Antenor szkicuje sytuację przed odprawą posłów i zapowiada "praktyki", tj. intrygi Parysa, pozyskującego zwolenników, ukazane w epizodzie I, gdy "zacny królewicz" usiłuje jego właśnie przeciągnąć na swoją stronę. Epizod II, rozmowa Heleny z Panią Starą, przygotowuje do epizodu III, wypełnionego obradami jaką dać odprawę posłom, a zakończonego odprawieniem ich z kwitkiem. Reakcję zawiedzionych przedstawia epizod IV, ukazujący "nierządne królestwo i zginienia bliskie"; sens zawartej w słowach Ulissesa groźby demonstruje epizod V, rozmowa Antenora z Priamem, przepołowiona proroctwem Kasandry, którego realność stwierdza krótki epilog, meldunek rotmistrza o wylądowaniu wojska greckiego. Znamienną cechą epizodu V jest bardzo niezwykły zabieg kompozycyjny, który pozwolił poecie wyjść poza obręb "Iliady" i dać obraz zagłady Troi w postaci wróżb Kasandry - uciekł się do tak zwanej antycypacji.
Konstrukcja literacka utworu nawiązuje do tradycji tragedii klasycznej. Przejawia się to w wyborze tematu, w kompozycji (trójjedność) i podziale utworu na episodia, czyli odpowiedniki współczesnych aktów, we wprowadzeniu na scenę chóru. Poeta dba o podniosły ton stylu, naśladuje nawet starożytne wzory wersyfikacyjne wprowadzając w trzeciej pieśni chóru tzw. wiersz biały (bezrymowy).
U współczesnych tragedia nie cieszyła się uznaniem, które zdobyła dopiero w XXw.
Podobieństwa:
· "Odprawa…" jest dramatem mitycznym zaczerpniętym z "Iliady".
· Zachowana jest czystość gatunku. Podniosłemu stylowi odpowiada treść (akcja dotyczy ważnych wydarzeń dziejowych i rozgrywa się w środowisku królewskim (występuje chór).
· Ograniczona ilość aktorów - trzech na scenie (Kochanowski chcąc utrzymać tę liczbę scenę z rady trojańskiej przekazuje przez relację jednego z posłów)
· Podział sztuki na epejsodiony i stasimony
· Konstrukcja utworu charakterystyczna dla tragedii antycznej: prolog (monolog Artenora opowiadającegoo sytuacji Troi - po Helenę przybywają posłowie greccy, Parys zwiera zwolenników, przekupuje ich podarkami); zawiązanie akcji (przybycie posłów greckich); punkt kulminacyjny (rada trojańska podejmuje decyzją pozostawienia Heleny w Troi); katastrofa (przepowiednia Kasandry i przyprowadzenie jeńca greckiego przez rotmistrza)
· Trójjedność: czasu (zaczyna się rano, a kończy wieczorem), miejsca (przed pałacem króla Priama), akcji (odprawa posłów)
Różnice:
· Autor rozszerzył jedność akcji - włączył słowa Antenora, który namawiał do wyjścia wrogom na przeciw
· Utwór nie jest tragedią w całym znaczeniu - zapowiedź klęski (jest to właściwie dramat oparty na tragedii)
· Bohaterowie nie zostali postawieni w sytuacji bez wyjścia (Parys może oddać Helenę, posłowie greccy mogą zadecydować inaczej)
· Brak fatum - ludzie sami decydują o swoim losie( na przykład o tym, że Helena zostanie w Troi)
· W ostatniej scenie pojawia się czarty aktor,ale nic nie mówi
· Autor przekształca mit - Helena w rozmowie z Panią Starą narzeka na swój los i tęskni za domem i dziećmi, a w mitologii Afrodyta sprawia, iż Helena zakochuje się w Parysie
· Jest tu pokazany cały mit o wojnie trojańskiej, autor wprowadza retrospekcję (Parys opowiada o tym, jak Afodyta podarowała mu Helenę, o sądzie); utwór kończy się zagładą Troi (przepowiednia Kasnadry)
· Autor używa nazewnictwa rzymskiego (nie mówi Afrodyta a Wenus)
· Stosowane są anachronizmy, autor nie liczy się z epoką - mówi o Bogu, Rzeczpospolitej, Rotmistrzu


#28 stroficzka

stroficzka

    1

  • Members
  • Pip
  • 8 postów

Napisano 16 wrzesień 2005 - 13:10

Humanizm, racjonalizm i irracjonalizm wyjaśnij pojęcia; z jakimi epokami Ci się kojarzą, omów na przykładach.
Humanizm - (z łac. "humanitas" - człowieczeństwo) prąd umysłowy Renesansu, który poniekąd poprzedził całą epoką, był jej zwiastunem, jej świtem. Waga tego pierwszego objawienia polegała przede wszystkim na uzmysłowieniu sobie wartości własnej, jedynej, ludzkiej osobowości ("humanus" - ludzki).
Średniowieczne "zanurzenie" jednostki w universum świata, przypisanie jej ściśle określonego miejsca w powszechnie obowiązującej hierarchii bytów i ról odbierało poczucie indywidualności, czyniło człowieka anonimowym, choć niezbędnym trybem machiny, od którego wymagano idealnej, lecz typowej dla spełnianej funkcji doskonałości. W ten sposób "ustawiony" człowiek, świadomy swej roli i przeznaczenia zyskiwał poczucie bezpieczeństwa i nie wchodził w konflikt ze światem, ani tym bardziej z samym sobą, wiedząc, kim jest i jak ma postępować. Tymczasem to, kim i jakim jest człowiek, stanowiło centrum zainteresowania humanistów. Jest zdumiewająca prawidłowość w tym, że jeden z pierwszych Francesco Petrarca, czytał ze średniowiecznych autorów nie św. Tomasza, lecz św. Augustyna, a zwłaszcza jego porażające wyznanie: "I chodzą ludzie podziwiać szczyty gór i wzdęte fale morza, i szerokie nurty rzek, i przestwór oceanu, i kręgi gwiezdne, a siebie zaniedbuje. Potrzeba poznania siebie i formowania swej osobowości poddała program zarówno studiowania siebie, swych wewnętrznych przeżyć, jak i kształcenia się na świetnych zdobyczach i wzorach ludzkiego ducha, najpełniej objawionych w starożytnej wiedzy o człowieku, czyli w antycznej filozofii, literaturze i sztuce.
Wszechstronne, kierowane, harmonijne formowanie osobowości oraz twórczych zdolności człowieka ("humanitas") było niejako powtórzeniem greckiego ideału wychowawczego. Humanistyczne przejęcie się antykiem nie miało znamion amatorszczyzny; były dogłębne; chciano poznać możliwie najwięcej i najdokładniej. Tak zrodziły się nauki humanistyczne, tzw. "humaniora", uprawiane na wielu uniwersytetach, w tym także w Akademii Krakowskiej.
Zainteresowanie antykiem wyraziło się między innymi w poszukiwaniu starożytnych zabytków kultury i rękopisów. Koniecznością stała się poznanie języków starożytnych, przy czym oczyszczano je z naleciałości, starający się o powrót do ich klasycznej formy. I tak np. za wzorzec czystej łaciny upatrywano w pismach i mowach Cycerona.
Język, środek porozumiewania między ludźmi, a zarazem najdoskonalszy przejaw intelektualnej działalności człowieka, otoczono kultem (Erazm z Rotterdamu). Od humanistów wymagano znajomości łaciny, greki i hebrajskiego. Ich opanowanie pozwalało na źródłowe (zasada "ad fontes") poznanie wszystkich znaczących dla ludzkości dzieł starożytnych.
Wymagania stawiane przez program humanistyczny były wysokie; nie wszyscy też je spełniali. Np.: Klemens Janicki, Francesco Petrarca, Jan Kochanowski, Erazm z Rotterdamu są bez wahania określani jako twórcy humanistyczni. Nie da się już tego stwierdzić bez względnie w przypadku Mikołaja Reja, który ani typem wykształcenia, ani sposobem pisania nie spełniał stawianych humanistom wymogów. Znał i wykorzystywał antyczną historię i motywy, lecz traktował je na równi z pochodzącymi ze średniowiecza. Uczeni humaniści tworzyli też towarzyskie układu elitarne, jednoczące się na zasadzie jedności poglądów i upodobań.
Humanizm renesansowy nawiązywał do epikureizmu i jego ideałów życia w spokoju i szczęściu, w specyficznej hierarchii przyjemności. Kierował on uwagę humanistów na świat jako wspaniałe dzieło Boga. Nieco później zainteresowano się stoicyzmem, który nakazywał życiową obojętność mędrca na kaprysy i zwroty fortuny.
Humaniści, nawiązując do filozofii starożytnej, nie głosili uwielbienia dla pogaństwa i nie krytykowali chrześcijaństwa. W ramach irenizmu (z gr. "eirene"-pokój) starali się znaleźć płaszczyznę porozumienia.
Racjonalizm - teoria, za której twórcę uznaje się Kartezjusza w XVII wieku ("Rozprawa o metodzie"). Poddawał on wątpliwości zalety poznania i wyobrażenia świata uzyskiwanych na podstawie świadectwa zmysłów. Prawda osiągalna jest dopiero za pomocą rozumu i myślenia. Kartezjusz był zwolennikiem systematycznego, rozumowego ładu w dochodzeniu do prawdy, odrzucał wszelkie uprzedzenia i przesądy. Racjonalizm stał się głównym źródłem myślowym XVIII wieku. Był znamienny dla poglądów francuskich filozofów, literatów i publicystów (np. Voltaire'a, Diderota). Racjonalizm, przeciwstawiając się wiedzy objawionej i dogmatom zaowocował deizmem, który uznawał istnienie Boga i wagę nakazów moralnych płynących z religii, odrzucał natomiast objawienie i wyznaniowe formy wiary.
W Polsce drugiej połowy XVIII wieku racjonalizm był obok empiryzmu nurtem dominującym. Oba miały charakter wybitnie praktyczny i najwybitniejsi myśliciele polscy - Staszic i Kołłątaj byli jednocześnie aktywistami społecznymi i pracownikami wielu instytucji.
Racjonalizm , przeciwstawiany "metafizycznym" dociekaniom, znalazł poparcie w twórczości Jana Śniadeckiego, badającego również w sposób doświadczalny i w zgodzie z prawami natury "filozofię myślenia i poznania".
Obok innych trendów racjonalizm przenikał silnie do literatury, znajdując w niej znakomitą popularyzatorkę. O naturalności tego związku świadczy twórczość wybitnych literatów-filozofów: Voltaire'a, Diderota i Rousseau. W literaturze polskiej widać to na przykładzie dzieł Krasickiego, którego "Historia" z punktu widzenia racjonalisty ośmiesza mity i legendy tradycyjnego dziejopisarstwa (a także "Pan Podstoli").
Irracjonalizm - prąd filozoficzny przeciwstawiający się racjonalizmowi i empiryzmowi, negujący poznawczą wartość rozumu. Istniejące środki poznania dają obraz rzeczywistości nie dający się przekazać i z tego powodu pozostający subiektywnym. Z drugie strony istnieją całe sfery rzeczywistości nie podlegające poznaniu. Irracjonalizm głosi szczególną rolę intuicji (Bergson) i kładzie nacisk na pozarozumowe środki poznania. Powstał już w XVIII wieku, lecz najsilniej ujawnił się u schyłku XIX, w okresie modernizmu.
Wzorce osobowe renesansu
Literatura renesansowa nie stworzyła osobowych ideałów, w jakie obfituje literatura średniowiecza. Natomiast to literatura towarzyszyła człowiekowi w życiu, ukazywała różne modele zgodne z duchem czasu, często miała charakter dydaktyczny, nie szczędziła prawd. Główne hasła towarzyszące literaturze renesansu to: "Jestem człowiekiem i nic co ludzkie nie jest mi obce" Terencjusza, "Carpe diem" Horacego czy "Człowiek nie urodził się dla siebie" Modrzewskiego. Renesansowa literatura wiąże się z szybkim rozwojem miast, rzemiosła i wytwórczości. Bogaci mieszczanie pragnęli żyć w pięknym otoczeniu - zaczęli stawiać wspaniałe rezydencje, zamawiać u artystów dzieła sztuki. Pragnęli korzystać z przyjemności, jakie niesie życie. Zmieniło się również nastawienie do Boga i religii. Ludzie renesansu odrzucili średniowieczny obraz Stwórcy nader surowego, karzącego za każde potknięcie. Teraz Bóg jawił się jako przyjazny, kochający ludzi i wybaczający ojciec, który stworzył zachwycająco piękny świat (Hymn Kochanowskiego "Czego chcesz od nas panie").
Pierwszym wzorcem osobowym jest ziemianin-szlachcic, który najwyżej cenił życie osiadłe, najchętniej w wiejskim ustroniu. "Serce roście patrząc na te czasy" - to główna formuła poetycka rozpoczynająca pieśń drugą z ksiąg pierwszych. Pieśni Jana Kochanowskiego uważane są za manifestację renesansowego optymizmu. Nadchodząca wiosna wywołuje u ziemianina radość i nadzieję w sercu. Ład przyrody i stały rytm jej przemian w roku "na cztery części rozdzielonym" zapewniały ziemianinowi uprawiającemu "łan ojczysty" nade wszystko pożytki, dające się określić wyraźnie w kategoriach ekonomicznych. Ład przyrody był źródłem dobrego samopoczucia szlachcica, pensjonata, żyjącego na "wsi spokojnej, wsi wesołej" i przeżywającego we własnych włościach mityczny "złoty wiek" szczęśliwości, jeśli nie powszechnej, to w każdym razie szczęśliwości ziemiańskiej. Pomyślność osobistą ziemianina ugruntowywała "dobra żona". Ona to współtworzyła ład i harmonię w życiu domowym, umiejętnie gospodarowała dobytkiem, troszczyła się o czeladź i rodzinę, zapewniała ziemianinowi godnych dziedziców cnoty i fortuny. Mówi o niej w "Pieśni świętojańskiej o Sobótce". W utworze tym bohater - ziemianin żyje u boku swej zacnej małżonki, z dala od kłopotów i targów wojennych, nie znając trudów wojennych ani niebezpieczeństw żeglarza. Pędzi żywot samowystarczalny materialnie i duchowo niezależny.
"Żywot człowieka poczciwego" Mikołaja Reja to opis życia szlachcica-ziemianina, któremu gospodarowanie zapewnia dostatek i jest źródłem wielu radości i satysfakcji. Życie ziemianina jest podporządkowane naturalnym zasadom i każdej porze roku - wiośnie, latu, jesieni i zimie odpowiada pewien etap życia - dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały i starość.
Innym wzorcem jest dworzanin. Przedstawiony jest on przede wszystkim w dziele Łukasza Górnickiego pt. "Dworzanin". Górnicki starał się model dworzanina przystosować do warunków polskich. Autor umieszcza akcję "Dworzanina" na podkrakowskim dworze biskupa Samuela Maciejowskiego, a rozmówcami uczynił jego dworzan i przyjaciół. W utworze ukazał wiele obyczajów polskich, wzory dworskiego postępowania, zamieścił również anegdoty i żarty. "Dworzanin" miał być stosowany w rozwiązywaniu problemów wychowawczych czy politycznych dotyczących dworu. Cechą dworzanina Górnickiego jest elegancja, wytworność, wdzięk i kultura osobista.
Wzorem ściśle wiążącym się z dworzaninem jest ideał humanisty. Jest to, podobnie jak dworzanin, człowiek wykształcony, znawca antyku, filozofii chrześcijańskiej. Taki wzorzec wyłania się z fraszek, pieśni i trenów Kochanowskiego. Twierdzi on, że nadrzędną wartością jest mądrość ("Kupić by Cię Mądrości za drogie pieniądze"). W swych utworach często odwołuje się do starożytności tam szukając inspiracji twórczych, harmonii i piękna. Po śmierci dziecka godzi się z wyrokami opatrzności.
Jeszcze jeden wzorzec to patriota-obywatel. O takim pisał Nicolo Machiavelli w "Księciu". W utworze tym pisarz udziela rad hipotetycznemu władcy, który mógłby - przez mądre rządy - stać się zbawcą Florencji. Książe postępuje bezwzględnie, ale jego celem jest dobro państwa. Ideałem obywatela był dla Kochanowskiego człowiek przedkładający ponad inne wartości los ojczyzny. Problematykę obywatelską znajdujemy przede wszystkim w "Odprawie posłów greckich", w poematach "Zgoda" oraz "Satyr albo dziki mąż". W "Odprawie" poeta mówi, że skutkiem rozkładu moralności obywatelskiej, przekupstwa i prywaty może być upadek państwa. Najbardziej liczącym się głosem w tej społecznej dyskusji był program Andrzeja Frycza Modrzewskiego, któremu potomni nadali przydomek "ojca polskiej myśli demokratycznej". Swoje projekty Modrzewski zawarł w utworach "O karze za mężobójstwo" i "O poprawie Rzeczypospolitej". Uważał on, że celem państwa jest zapewnienie obywatelom spokojnego i szczęśliwego życia. Osiągnąć to można przez właściwą opiekę prawną, dlatego też wiele miejsca w swej twórczości poświęcił prawodawstwu. "W kazaniach sejmowych" ostro potępia egoizm szlachty, zaniedbanie przez nią obowiązku obrony granic, trwonienie bogactw i niezgodę wewnętrzną. Broni ładu, porządku społecznego i wiary.
Różne ujęcia tematyki wiejskiej w literaturze renesansu
Okresowi renesansu charakteryzującemu się poczuciem piękna i harmonii towarzyszyło nieodmienne i powszechne przekonanie, że stan ziemiański jest stanem szczęśliwym, zapewniającym człowiekowi prawdziwe powodzenie i radość. Radości płynące z życia człowieka na wsi mocno podkreślili w swojej twórczości: Szymon Szymonowic, Mikołaj Rej i Jan Kochanowski.
Szymon Szymonowic - był wybitnym kontynuatorem sielanki antycznej, malującej życie proste i nieskomplikowane, wiedzione w obcowaniu w z naturą przez pasterzy, wieśniaków, rybaków, doświadczających uczuć smutku, żalu, kochających i opowiadających o swojej miłości prosto z serca, podśmiewających się z siebie i swoich amorów. Sielanki jego ze względu na treść, stopień zawartej w nich mitologizacji i język można podzielić na dwa rodzaje. Pierwszy hołduje dworskie konwencje i zawiera utwory, które są albo przykładami, czy przeróbkami idylli antycznej, albo też zbiorem oryginalnych obrazków z życia wiejskiego, ale alegorycznych, pełnych powiązań z mitologią, w których pod maską pasterzy i pasterek przedstawia Szymonowic ludzi i stosunki dworskie. Oczywiście obrazy malowane w sielankach konwencjonalnych w niczym nie przypominają prawdziwego życia wsi. Te wszystkie postacie występują pod mitologicznymi imionami: Dafinis, Licydas nie są prawdziwe lecz sztuczne i zmyślone, ale prawdziwe na pewno są uczucia, szczęście i nieszczęście w miłości, których doświadcza prawie każdy, tak jak i bohaterowie utworów Szymonowica. Wszystkim mniej lub bardziej dworskim sielankom przeciwstawiają się sielanki o treści realistycznej., wypływające z trafnej i celnej obserwacji i oceny życia, takiej jak "Kołacze" i "Żeńcy". W nich to kreśli prawdziwy obraz życia wiejskiego, chociaż różnią się od siebie tematycznie.
"Kołacze" w niemal scenicznym układzie przedstawiają z pogodą i dowcipem obrazek przyjazdu spóźnionego narzeczonego na ślub. Później pokazuje autor przebieg tej radosnej uroczystości. Utwór rozpoczyna motyw krzektania sroczki, która według wierzeń ludu zwiastuje gości: "Sroczka krzekce na płocie, będą goście moi, sroczka czasem omyli, czasem prawdę powi". "Kołacze" to realistyczny obraz wesela szlacheckiego, już sam tytuł i wiele miejsca poświęconego ludowemu obrzędowi kołaczemu wiąże utwór z obyczajowym tłem ruskiej wsi, w której nie obeszło by się wesele bez kołacza - obrzędowego ciasta weselnego i wróżb z nim związanych.
Odmienną treściowo sielanką, ukazującą codzienne życie i pracę chłopa są "Żeńcy". W utworze tym poeta zrywa zupełnie z konwencjonalnym, sielankowym obrazem-snem. Miejsce beztroskich pasterzy zajmują spracowane wiejskie kobiety, narzekające na swój los. Uderzający jest realizm, z którym poeta maluje tragedię ludu wiejskiego, dziełem rąk tego ludu wszakże jest przepych wesela i bogate życie przedstawione w "Kołaczach". "Żeńcy" wyraźnie zarysowują konflikt między pańskim dozorcą - Starostą, który występuje zawsze z nieodłącznym symbolem swojej władzy - nahajką, a chłopem bezwzględnie pędzonym do roboty.
"On nad nami z maczugą pokrząkując chodzi"
"Albo nie widzisz bicza za pasem u niego?
Prędko nas nim namaca"
"Kwaśno patrzy, z nahajką się na nas gotuje"
Widzimy więc tutaj krytyczną ocenę życia i sytuacji chłopów.
Mikołaj Rej - był nazywany ojcem polskiej literatury. Jest on autorem "Rozprawy między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem". Jest to utwór o problematyce społecznej, zaczyna się rozmową Pana z Wójtem. Pan krytykuje postępowanie księdza, który nie odprawia nabożeństw należycie. Również nauki księdza są minimalne, ale łaje za to często. Pan obawia się, czy czasem dzięki temu postępowaniu wszyscy wraz z księdzem nie znajdą się na lewicy, to znaczy czy nie zostanę potępieni. Wójt jest oskarżony. Nie atakuje jeszcze księdza, mówi tylko o dziesięcinie, świadczeniach w czasie kolędy. Te rzeczy jednoczą Wójta z Bogiem. Pan nadal podejmuje krytykę. Mówi o odpustach, które są właściwie jarmarkami. Ludzie znoszą księdzu kury, świnie, jaja, piją pod kościołem, wrzeszczą, śpiewają, za co otrzymują odpust. Teraz włącza się do rozmowy Pleban, który właśnie nadszedł. Zaczyna krytykować urzędy świeckie. Mówi, że na stu urzędników, jeden jest sprawiedliwy i nieprzekupny. Sędziowie nie chcą odprawiać swych procesów, chyba że za dodatkowe świadczenia. Różne łapówki i daniny przypominają zbiory myśliwego, na przykład takie jak sarna, zając, kura, lis. Ksiądz krytykuje również Sejm i jego bezowocne obrady, prywatę bez zabezpieczenia spraw narodowych. Wójt słuchając tego sporu włącza się i przedstawia smutny los chłopa. "Ksiądz Pana wini Pan Księdza, a nam prostym zewsząd nędza". Okazuje się, że chłopa ciągną wszyscy: Urzędnik, Wójt, Pleban. Trzeba dawać im to gęsi, to kokosz. Pod przymusem wykonać trzeba tłokę, pracę dodatkową prócz pańszczyzny. Ksiądz nie pozwala znowu zwozić zboża póki nie wybierze dziesięciny, wśród lepszych kop snopków. Zwózka też jest trudna, bo i Pan i Ksiądz domagają się pierwszeństwa. Chłop krytykuje postępowanie szlachty wobec niego, podnoszenie czynszu, zwiększanie pańszczyzny. Mówi również o stratach, jakie szlachta ponosi wskutek życia ponad stan. Zbytki powodują brak rozsądku i nieuchronne bankructwa. Chłop jest zadowolony ze swego losu. Jest człowiekiem uczciwym i nie żal mu żywota. Ksiądz i Pan nie są zadowoleni. Pan karci Wójta za zbytnią poufałość i odwagę. Utwór jest obrazem rzeczywistości.
W "Żywocie człowieka poczciwego" zawarł Rej wskazówki dotyczące życia szlachty na wsi, omawia przebieg całego jej życia. W młodości zaleca ćwiczenia związane z obyciem towarzyskim i rzemiosłem wojskowym. Nauki nie zaleca studiować. Gramatyka trudzi umysł, a języka można się nauczyć bez jej znajomości. Młody szlachcic powinien posiadać jedynie poczucie sprawiedliwości, stałości, roztropności, umiarkowanie, miłosierdzie, stateczność i zdolność własnych korzyści. Gdy młody szlachcic dorośnie, powinien zająć się gospodarstwem ożenić. Związek małżeński trzeba zawierać z osobą równego stanu i majętności. Do urzędów nie należy pretendować. W ciągu roku przewidział również Rej zajęcia dla młodego niedoświadczonego gospodarza: wiosną należy sadzić drzewa i krzewy w ogrodzie, szczepić gałęzie, obcinać, mszyce zbierać, krzaki okopać, przygotować grzędy z truskawkami itp. Latem można z tych przygotowanych wiosną krzewów i drzewek mieć owoce i pożytek. Są już wtedy jabłuszka, gruszeczki, śliweczki, ogóreczki, malineczki. Latem gospodarstwo daje także: masełko, serek, jajka świeże, są też kurki, jagniątka, ryby. Wszystko dla użytku gospodarza. Nie należy tratować pola chłopskiego, bo to wznieca niechęć i ludzie źle pracują. Zima niesie największe rozkosze. W lasach polowania z przyjaciółmi, a także łowienie ryb w przeręblach, zastawianie sideł i potrzasków na zwierzęta futerkowe. W domu wszystko przygotowane jest to biesiady. Całoroczne zapasy dają wreszcie pożytek. Jednak i zimą należy doglądać gospodarstwa. Wyjechać na targ też można z produktami, albo też u handlarza się zabawić i owiec i cieląt kupiwszy tanio sprzedać, w innej okolicy drożej. Widzimy, że Rej dba o wygodę szlachcica. Nie zajmuje się już całością gospodarki narodowej, wobec chłopów zachowuje humanitarny stosunek, a korzyści widzi dla szlachty.
Jan Kochanowski także podejmuje w swych utworach tematykę życia na wsi. W Czarnolesie powstało wiele pięknych tego typu utworów. "Na lipę" to wiersz o bardzo popularny drzewie, specjalnie cenionym. Poeta zwraca uwagę na to, jakie wartości daje lipa. Miód, szept liści, cień, śpiew ptaków. Są to wartości, które drzewo przynosi człowiekowi. "Przymów chłopska" - utwór w formie dialogu między szlachcicem a włodarzem. Włodarz odmawia dalszego picia z panem, bo boi się, że po pijanemu może obrazić pana. Pan przypomina przeszłość, kiedy obie strony miały więcej zaufania. Chłop też o tym pamięta, ale czasy zmieniły się na jego niekorzyść. Jest to jeden z utworów w którym poeta porusza problem społeczny w Polsce. Przedstawionej sytuacji nie aprobuje. "Pieśń świętojańska o sobótce" - składa się ze wstępu i 12 pieśni śpiewanych przez panny. Jest to utwór oparty na tradycjach uroczystości pogańskich ku czci Kupałdy. Daje poeta w ten sposób wyraz swojemu podziwowi dla zwyczajów ludowyc. Chwali wieś i życie wiejskie. W utworze rozbrzmiewają nuty radości. Jest mowa o miłości, tańcu i śpiewie. Wydaje się to zupełnie zrozumiałe, jeżeli weźmiemy pod uwagę charakter opisywanej uroczystości. Pieśń panny drugiej mówi o tańcu i radości. Zachęca wszystkich do pójścia w jej ślady. Ostatnia panna w pieśni swej zawiera pochwałę życia wiejskiego. Chwali wesołość i spokój wsi. Chłop utrzymuje ze swej pracy siebie i rodzinę, a zawód jego jest znacznie spokojniejszy i bezpieczniejszy niż marynarza, żołnierza czy pisarza. Wylicza następnie wszystkie przyjemności pracy, chwali wieczorne śpiewy i tańce. Utwór należy traktować jako artystyczne uroczystości ludowe. Jest odbiciem radości życia w czasie święta mającego swe pogańskie tradycje.
Rodzaje miłości w literaturze XVI i XVII wieku, Kochanowski, Morsztyn, Szarzyński.
"Gdybym mówił językami ludzi i aniołów
A miłości bym nie miał
Stał bym się jak miedź brzęcząca
Albo cymbał brzmiący
Gdybym też miał dar przekonywania
I znał wszystkie tajemnice
I posiadał wszelką wiedzę
I wszelką możliwą wiarę
Tak iżbym góry przenosił
A miłości bym nie miał
Byłbym niczym
I gdybym rozdał na jałmużnę
Całą majętność moją
A ciało wystawił na spalenie
Lecz miłości bym nie miał
Nic bym, nie zyskał
Miłość cierpliwa jest
Łaskawa jest
Miłość nie zazdrości
Nie szuka poklasku
Nie unosi się pychą
Nie dopuszcza się bezwstydu
Nie szuka swego
Nie unosi się gniewem
Nie pamięta złego
Nie cieszy się z niesprawiedliwości
Lecz współweseli z prawdą
Wszystko znosi
Wszystkiemu wierzy
We wszystkim pokłada nadzieję
Miłość nigdy nie ustaje (...)
(...) Tak więc trwają wiara, nadzieja, miłość
Te trzy, a największa z nich jest miłość"
"Połóż mię jak pieczęć na twoim sercu
jak pieczęć na twoim ramieniu
bo jak śmierć potężna jest miłość
a zazdrość jej nieprzejednana jak Szeol
żar jej to żar ognia
płomień Pański
Wody wielkie nie zdołają ugasić miłości
nie zatopią jej rzeki
Jeśliby kto oddał za miłość
całe bogactwo swego domu
pogardzą nim tylko"
"Pieśń nad pieśniami"
Miłość jako temat pojawia się w literaturze starożytnej, głównie w poezji greckiej poetki Safony. Mieszkała ona na wyspie Ledos, gdzie skupiła wokół siebie grupę dziewcząt, których wychowaniem się zajmowała. Łączył je kult bogini Afrodyty oraz więzi czułej i namiętnej przyjaźni. Miłość Syfony według Maksymosa z Tyru podobna była do miłości Sokratesa i jego uczniów. Jej poezja surowa, oszczędna, bez ornamentyki charakterystycznej dla późniejszej poezji jest związana z przeżyciami poetki. Opiewa głównie miłość, uroczystości rodzinne, rozstania z przyjaciółkami, rzadkie chwile szczęśliwej miłości. Na ogół w jej utworach przeważa ton melancholii i tęsknoty. W Polsce zyskała popularność stosunkowo wcześnie? (Jan Kochanowski o Urszulce - Safo Słowieńska).
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska poetka dwudziestolecia międzywojennego również opiewa miłość. Poświęciła Safonie cykl pierwszy pt. "Róże dla Safony". Opiewa ona miłość nieszczęśliwą, pełną goryczy, odwołuje się do doświadczeń poetki w starożytności:
"Już wtedy w Hitylenie jak i w całej Ledos
obca jasnym gajowym i nadmorskim bożkom
upadłaś Miłości pod ciężarem łez, bo
jak dziś byłaś słodko-gorzką"
W Średniowieczu uwaga twórców skupiła się głównie na miłości, która łączy Boga i człowieka. Utwory dają doskonałe wzory tej miłości, której uosobieniem są święci i asceci, odrzucający ziemskie rozkosze dla miłości nieskończonej do Boga (św. Szymon z Słupnik). W miarę sekularyzacji życia i coraz pełniejszego kształtowania się kultury dworskiej w liryce świeckiej i rycerskiej pojawia się miłość erotyczna między kobietą i mężczyzną. Temat ten pojawia się w łacińskim zbiorze poezji Burana, przynoszącej pochwałę życia, kult kobiety, pragnienie miłości. W literaturze dworskiej kształtuje się ideał damy serca rycerza średniowiecznego. Miłość ta ma nie tylko charakter platoniczny ale i zmysłowy, namiętny, grzeszny (Tristan i Izolda), (Abelard i Heloiza). Grzeszni kochankowie w etosach rycerskich są sympatyczni. Nawet zdrada nie pomniejsza miłości, miłość nierozerwalna.
W Renesansie miłość święci triumfy - wiąże się to z humanizacją życia i ideologią: współistnienie wartości duchowych i cielesnych. Powstają idealni kochankowie: Beatrycze Dantego i Laura Petrarki. Sonety do Beatrycze Dantego, ona oprowadza go po raju w "Boskiej komedii". Petrarka pisał też sonety, nie wiadomo kim dokładnie była Laura. Petrarka stworzył w sonetach literacki portret ukochanej i wyraził w poetyckim przekazie uczucia do niej. Analiza doznań miłosnych, dzieje miłości to esencja poezji Petrarki - jest własnym psychoanalitykiem, analizuje własne uczucia.
W Renesansie powstaje nieśmiertelny ideał kochanków - Romeo i Julia. U Szekspira występuje także miłość zbrodnicza - lady Makbet, nakłania męża do zabójstwa ponieważ pragnie korony dla niego.
Miłość jako temat literatury w Renesansie przyjmuje różne kształty: Miłość do kobiety, dojrzałe uczucie, miłość do żony - głównie u Kochanowskiego (towarzyszka męża, pomaga mu). Pieśń "Może kto ręką sławy dostać w boju" wysławia żonę głowy mężowej koronę. Miłość zmysłowa do kochanki, pełna erotyzmu głównie we fraszkach. "Raki" - czytane dobrze - zalety kobiet, czytane wspak - nie należy ich brać poważnie. Fraszka "Do dziewki" - namawia dziewczynę do miłości, by nie żałowała swych wdzięków, ponieważ jak będzie stara może ich zabraknąć. U Kochanowskiego miłość do ojczyzny, do Boga, przyrody, miłość do dziecka. Miłość do dziecka odnajdujemy w trenach. Jest to portret dziecka pełnego talentów. W dedykacji pisze "wdzięcznej, niepospolitej dziecinie". W trenie XII: było to dziecko posłuszne, karne, uczone, roztropne, obyczajne, ludzkie, układne, skromne, wstydliwe. Rano najpierw się modliła potem jadła śniadanie. Profesor Skwarczyńska zwróciła uwagę, że Urszulka uchwycona w ruchu, gestach, zachowaniu jawi się nam jak żywa. W trenach miłość sprawiła, że poeta dokonał uwznioślenia Urszulki, nadał jej wymiar bohaterki ważnej, poważnej (miała tylko trzy lata), w trenach bardzo dojrzała. Ta tendencja została przejęta z obowiązujących sposobów przedstawiania dziecka w sztukach plastycznych. Cnoty Urszulki mają uzmysłowić ogrom cierpienia, niespełnienia kochającego ojca.
Miłość w poezji siedemnastowiecznej to z jednej strony miłość metafizyczna ku Bogu (Sęp-Szarzyński), metafizyczna tęsknota i lament nad losem człowieka, którego duchową tęsknotę wywołuje niezaspokojona miłość dopóki dusza nie ujrzy wiekuistego piękna - Boga. A. Morsztyn - autor erotyków, jego erotyki nie dotykają głębszych uczuć. Bohater Morsztyna cierpi ostentacyjnie, głośno, nie zna uczucia rezygnacji, zmierza do zaspokojenia swojej namiętności. W cierpieniu miłosnym nie odnajduje rozkoszy (